Phần lớn cây họ đậu trồng lấy hạt ở Việt Nam, như đậu nành, đậu xanh, lạc, đậu đen, chủ yếu tự thụ phấn ngay trong bông hoa, nhiều khi trước cả lúc hoa mở, nên không cần ong để đậu quả. Ong và các côn trùng lớn vẫn ghé hoa đậu, đôi khi làm tăng một phần nhỏ số quả hoặc gây thụ phấn chéo, nhưng không phải điều kiện bắt buộc.
Có những ngoại lệ đáng biết. Một số cây đậu như đậu triều, đậu rồng, hay các loài đậu làm phân xanh, có tỷ lệ thụ phấn chéo đáng kể nhờ ong. Cấu tạo hoa cánh bướm của họ Đậu cũng là một ví dụ kinh điển trong sinh học về cách hoa "chọn khách": chỉ côn trùng đủ nặng và đủ khoẻ mới mở được.
Bài này giải thích cấu tạo hoa họ Đậu, vì sao đậu nành và lạc tự thụ, hoa lạc đâm tia xuống đất ra sao, khi nào ong giúp được, và chỗ của ong không ngòi bên ruộng đậu.
Hoa cánh bướm: cấu tạo được thiết kế để giấu phấn
Hoa của các cây đậu lấy hạt thuộc kiểu hoa cánh bướm, đặc trưng của phân họ Đậu. Mỗi bông có năm cánh xếp thành ba phần. Cánh lớn nhất ở phía trên gọi là cánh cờ, thường có vân màu như một tấm biển chỉ đường cho côn trùng. Hai cánh hai bên gọi là cánh bên. Hai cánh dưới cùng dính nhau thành một chiếc thuyền gọi là cánh thìa, ôm trọn bên trong mười nhị và một nhụy.
Trong mười nhị, thường có chín nhị dính nhau thành một ống bao quanh bầu nhụy, nhị thứ mười đứng riêng. Toàn bộ nhị và nhụy nằm kín trong cánh thìa. Khi bao phấn nứt ra, phấn rơi ngay lên đầu nhụy nằm sát bên trong không gian chật hẹp đó. Đây là lý do nhiều cây đậu tự thụ rất hiệu quả: phấn và nhụy gần như bị "nhốt chung" trong một phòng nhỏ.
Để côn trùng chạm được vào phấn, nó phải đậu lên cánh bên và đè xuống. Sức nặng ấy làm cánh thìa hạ thấp, nhị và nhụy bật ra chạm vào bụng côn trùng. Côn trùng nhỏ và nhẹ không đủ lực để làm điều này. Ong to như ong bầu, ong nghệ, ong mật mới mở được nhiều loại hoa đậu. Một số loài đậu có cơ chế bật mạnh một lần, sau đó hoa không đóng lại; số khác cho phép mở nhiều lần như cái van.
Mức tự thụ của các cây đậu thường gặp ở Việt Nam
Bảng sau gom những gì được mô tả rộng rãi trong tài liệu cây trồng. Tỷ lệ thụ phấn chéo cụ thể dao động theo giống, vùng và mật độ côn trùng, nên chỉ ghi ở mức định tính.
| Cây | Kiểu thụ phấn chính | Ong có vai trò? | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Đậu nành | Tự thụ, thường trước khi hoa mở | Rất nhỏ | Hoa nhỏ, ít hấp dẫn côn trùng |
| Lạc (đậu phộng) | Tự thụ trong hoa | Nhỏ | Quả phát triển dưới đất |
| Đậu xanh | Chủ yếu tự thụ | Nhỏ | Ong ghé lấy phấn và mật |
| Đậu đen, đậu đỏ | Chủ yếu tự thụ | Nhỏ | Cùng chi với đậu xanh |
| Đậu đũa | Chủ yếu tự thụ | Có thể tăng nhẹ | Ong bầu hay ghé hoa |
| Đậu triều | Tự thụ và thụ chéo đáng kể | Đáng kể | Ong mở hoa, mang phấn khác cây |
| Đậu rồng | Tự thụ và thụ chéo một phần | Có | Hoa lớn, ong to ghé thường xuyên |
Một hệ quả thực tế: với đậu triều hay đậu rồng, nếu cần giữ giống thuần thì phải tính tới việc ong mang phấn từ ruộng bên cạnh. Với đậu nành, lạc, đậu xanh, giữ giống dễ hơn vì thụ phấn chéo thấp. Đây là lý do người làm giống đậu quan tâm tới thụ phấn ngay cả khi người trồng lấy hạt không cần ong.
Đậu nành: thụ phấn xong trước khi hoa kịp mở
Hoa đậu nành nhỏ, chỉ vài milimét, màu trắng hoặc tím nhạt, mọc thành chùm ngắn ở nách lá. Nhiều người trồng đậu cả đời ít khi để ý tới chúng vì hoa lẫn trong tán lá và tàn nhanh. Điều thú vị nằm bên trong nụ: ở phần lớn giống đậu nành, bao phấn nứt và phấn rơi lên đầu nhụy khi nụ vẫn còn khép, tức là thụ phấn đã xong trước khi cánh hoa mở ra cho côn trùng nhìn thấy.
Kiểu sinh sản này khiến đậu nành gần như miễn nhiễm với chuyện có hay không có côn trùng. Nó cũng giải thích vì sao hoa đậu nành không cần sặc sỡ, ít mùi và tiết ít mật: cây không cần trả công cho ai. Ong mật vẫn đôi khi ghé ruộng đậu nành, và có những nghiên cứu ở nước ngoài tìm hiểu xem côn trùng có làm tăng nhẹ năng suất ở một số giống hay không, nhưng kết quả không đồng nhất và mức tăng nếu có thường nhỏ.
Với người làm giống, đây là thách thức: muốn lai hai giống đậu nành, phải mở nụ thật sớm, khử nhị bằng nhíp trước khi phấn kịp rơi, rồi đưa phấn cây bố vào. Công việc tỉ mỉ ấy cho thấy cơ chế tự thụ của đậu nành chặt chẽ tới mức nào.
Hoa lạc nở trên mặt đất, quả chui xuống đất: chuyện gì xảy ra?
Lạc là một trong những ví dụ lạ nhất về sinh sản ở cây trồng. Trình tự được mô tả trong sinh học cây lạc như sau.
- Hoa lạc màu vàng, mọc ở nách lá gần gốc, nở vào sáng sớm. Hoa có cuống giả dài thực chất là ống đài, đẩy cánh hoa lên khỏi tán lá.
- Thụ phấn diễn ra trong hoa, thường vào lúc hoa vừa nở hoặc trước đó một chút, khi phấn rơi lên đầu nhụy bên trong cánh thìa.
- Hoa chỉ tươi trong khoảng một buổi sáng rồi héo. Côn trùng có ghé, nhưng thường lúc đó thụ phấn đã xong.
- Vài ngày sau thụ tinh, phần mô ngay dưới bầu nhụy bắt đầu dài ra thành một cái cuống cứng gọi là tia quả, mang bầu nhụy ở đầu.
- Tia quả hướng xuống và đâm vào đất. Chỉ khi đầu tia ở trong đất tối và ẩm, bầu nhụy mới phình to thành quả lạc.
- Tia không chạm được đất, ví dụ do hoa ở quá cao hoặc đất nén cứng, thì thường không thành quả.
Vì vậy ở lạc, số quả phụ thuộc nhiều vào việc tia có vào được đất hay không, hơn là chuyện có ong hay không. Đất tơi xốp quanh gốc trong giai đoạn đâm tia quan trọng hơn bất cứ côn trùng nào.
Khi nào ong vẫn giúp được ruộng đậu?
Khi giống có thụ phấn chéo đáng kể. Đậu triều, đậu rồng, các loài đậu làm phân xanh như muồng hay điền thanh có hoa lớn, sặc sỡ, nhiều mật. Ở những cây này, ong to mở hoa và mang phấn từ cây khác, có thể giúp số quả và hạt ổn định hơn.
Khi thời tiết làm tự thụ kém. Ở một số cây đậu, nắng nóng gay gắt hoặc độ ẩm thấp lúc ra hoa làm phấn kém sống, tự thụ giảm. Lúc đó côn trùng mang phấn từ hoa khác có thể bù một phần. Mức độ bù bao nhiêu thì chưa có con số chung.
Khi người làm giống cần lai. Muốn tạo giống mới, người ta phải khử nhị và thụ phấn tay vì cây tự thụ quá nhanh. Ong không làm việc này thay được, nhưng hiểu hành vi ong giúp bố trí khoảng cách cách ly giữa các ruộng giống.
Khi ruộng đậu là nguồn thức ăn cho ong. Đây là chiều ngược lại: ruộng đậu xanh, đậu đũa, đậu rồng ra hoa có mật và phấn, nuôi ong và các côn trùng thụ phấn khác trong vùng. Ruộng đậu xen giữa vườn cây ăn trái hay cây công nghiệp vì thế có ích cho cả hệ côn trùng.
Với đậu nành và lạc, ít khi cần. Đặt thùng ong vào ruộng đậu nành hay lạc để tăng năng suất là điều không có nhiều cơ sở. Nếu có lợi, phần lợi đến từ cây khác trong vùng bay của ong.
Ong không ngòi bên ruộng đậu: thu phấn nhưng khó mở hoa
Ong không ngòi nhỏ và nhẹ. Với phần lớn hoa cánh bướm đóng kín, chúng không đủ sức đè cánh bên để làm bật nhị nhụy ra. Người quan sát thường thấy ong không ngòi bò quanh hoa đậu đã được ong to mở trước, hoặc hoa có cánh thìa lỏng, nhặt nhạnh phấn rơi vãi. Một số loài còn khoét hoặc chui qua khe để lấy mật mà không chạm nhị nhụy, kiểu hành vi mà các nhà sinh thái gọi là ăn trộm mật.
Vì vậy trên ruộng đậu, ong không ngòi thường là người hưởng hơn là người phục vụ. Chúng lấy phấn đậu giàu đạm cho đàn, nhưng đóng góp vào thụ phấn thấp so với ong bầu, ong nghệ hay ong mật. Đây là một ví dụ tốt cho thấy không phải côn trùng nào ghé hoa cũng là côn trùng thụ phấn.
Điều đó không làm ruộng đậu kém giá trị với ong không ngòi. Ruộng đậu ra hoa trong những tháng mà cây công nghiệp quanh đó đã tàn có thể giúp đàn ong qua mùa khan. Một vườn cà phê, điều hay tiêu có rải rác vạt đậu, hàng rào cây họ đậu lâu năm, giữ được nguồn thức ăn đa dạng hơn cho côn trùng thụ phấn. Chuyện trồng phân xanh, cây họ đậu phủ đất và chọn loài thuộc kỹ thuật canh tác; ở đây chỉ nói chiều sinh thái.
Những hiểu lầm hay gặp về thụ phấn cây đậu
Cây đậu quen thuộc nên có nhiều câu nói dân gian về chúng. Một số đúng, một số chỉ đúng một nửa.
- "Ruộng đậu nhiều ong thì đậu sai quả": với đậu nành và lạc, gần như không đúng. Với đậu triều, đậu rồng thì có cơ sở hơn.
- "Hoa rụng nhiều là do không có ong": cây đậu thường rụng một phần lớn hoa do sinh lý, thiếu nước, nắng nóng hoặc thiếu dinh dưỡng, chứ không phải thiếu côn trùng.
- "Lạc ra hoa dưới đất": sai. Hoa lạc nở trên mặt đất, chỉ có quả phát triển dưới đất sau khi tia quả đâm xuống.
- "Ong to phá hoa đậu": ong bầu khoét hoa để lấy mật có thể làm hỏng một số bông, nhưng phần lớn thời gian chúng là khách thụ phấn hiệu quả của các loài đậu hoa lớn.
- "Đậu tự thụ nên giữ giống không bao giờ lẫn": không tuyệt đối. Tỷ lệ thụ phấn chéo nhỏ vẫn đủ làm giống lẫn dần qua nhiều vụ nếu ruộng giống sát ruộng khác.
- "Cây đậu nào cũng có mật cho ong": không. Hoa đậu nành nhỏ, ít mật; hoa đậu rồng, đậu triều, muồng thì nhiều hơn.
Các hiểu lầm này đều xuất phát từ việc nhìn thấy ong trên hoa rồi suy ra ong làm việc. Muốn biết chắc, cách đơn giản là bao túi vải mỏng vài cành hoa và so với cành để tự do.
Câu hỏi thường gặp
Đậu nành có cần côn trùng thụ phấn không?
Không cần. Đậu nành tự thụ phấn trong hoa, nhiều khi trước khi hoa mở. Côn trùng có ghé nhưng mức thụ phấn chéo rất thấp. Số quả đậu nành phụ thuộc chủ yếu vào giống, nước, dinh dưỡng và thời tiết lúc ra hoa.
Vì sao hoa lạc chỉ nở một buổi sáng?
Hoa lạc tự thụ rất nhanh, thường ngay lúc hoa vừa nở hoặc trước đó, nên không cần giữ hoa lâu để chờ côn trùng. Sau khi thụ tinh, cây dồn sức cho tia quả đâm xuống đất thay vì nuôi cánh hoa.
Ong bầu khoét lỗ ở hoa đậu có hại không?
Khi ong bầu khoét đáy hoa để lấy mật mà không đi qua cửa chính, bông đó không được thụ phấn nhờ ong. Nhưng với cây đậu tự thụ, bông vẫn có thể đậu quả. Thiệt hại thường nhỏ so với lợi ích thụ phấn ong bầu mang lại cho các loài đậu hoa lớn.
Trồng đậu xen trong vườn cà phê có giúp ong không?
Có thể giúp, vì đậu ra hoa trong những thời điểm cà phê không nở, cung cấp thêm mật và phấn cho ong. Lựa chọn loài và cách trồng xen thuộc kỹ thuật canh tác, cần cân nhắc cạnh tranh nước và dinh dưỡng với cây chính.
Đậu đũa có cần ong để ra quả không?
Đậu đũa chủ yếu tự thụ nên vẫn ra quả khi không có ong. Một số quan sát cho thấy ong to ghé hoa có thể giúp đậu quả đều hơn, nhưng mức độ khác nhau theo vườn và thời tiết, không có con số chung đáng tin.
Có phải hoa đậu càng to càng cần ong không?
Thường có xu hướng như vậy. Hoa lớn, màu sặc sỡ, nhiều mật là dấu hiệu cây đầu tư để thu hút côn trùng, thường gặp ở các loài thụ phấn chéo nhiều. Hoa nhỏ, nhạt, ít mật thường gặp ở các cây tự thụ như đậu nành.