Cây điều thụ phấn chủ yếu nhờ côn trùng: trên mỗi chùm hoa có rất nhiều hoa đực và một phần nhỏ hoa lưỡng tính, chỉ hoa lưỡng tính mới có thể thành hạt. Phấn điều dính, nặng, gió mang đi kém, nên ong, ruồi, kiến và các côn trùng nhỏ khác làm phần lớn việc chuyển phấn. Mỗi hoa lưỡng tính có một noãn, nên một bông được thụ tinh cho tối đa một hạt.
Đó là lý do chùm hoa điều trông dày đặc mà cuối mùa chỉ đậu vài trái. Phần lớn hoa vốn không có khả năng đậu, và trong số hoa có khả năng thì không phải bông nào cũng nhận đủ phấn trong ngày nó mở.
Bài viết đi qua cấu tạo chùm hoa điều, một ngày của bông hoa, những ai thụ phấn, các lý do rụng trái non dễ nhầm với thiếu thụ phấn, và vai trò của ong không ngòi ở vùng điều Đông Nam Bộ và Tây Nguyên.
Chùm hoa điều: hai loại hoa trên cùng một cành
Cây điều thuộc kiểu thực vật mà giới sinh học gọi là đơn tính đực – lưỡng tính cùng gốc: trên cùng một chùm có hoa đực, chỉ mang nhị, và hoa lưỡng tính, mang cả nhị và nhụy. Chùm hoa mọc ở đầu cành non sau đợt lộc, hình chóp, phân nhánh nhiều tầng, mỗi chùm có thể có vài trăm bông. Hoa nhỏ, năm cánh mảnh, lúc mới nở màu trắng ngà hoặc xanh nhạt có sọc hồng, về sau chuyển hồng đỏ.
Tỷ lệ hoa lưỡng tính trên chùm thay đổi theo giống, tuổi cây và thời điểm trong mùa, nhưng nói chung luôn là thiểu số. Hoa lưỡng tính có một nhị lớn dài gần ngang vòi nhụy và vài nhị nhỏ, bầu nhụy một ô chứa một noãn duy nhất. Hoa đực cũng có một nhị dài nổi bật nhưng không có bầu nhụy hoạt động.
Chùm hoa không nở cùng lúc mà kéo dài nhiều tuần, mỗi ngày một ít bông mở. Đây là điểm khác cà phê: cửa sổ thụ phấn của cả cây kéo dài, nhưng của từng bông thì ngắn. Ở nhiều vườn, đợt hoa đầu và đợt hoa muộn có tỷ lệ hoa lưỡng tính khác nhau, nên đếm một lần chưa đủ để kết luận về một cây. Nhìn bằng kính lúp cầm tay, người quan sát có thể tách hai loại hoa bằng việc tìm bầu nhụy tròn nhỏ ở giữa bông.
Một ngày của bông hoa điều
Các mô tả về sinh học hoa điều ở nhiều vùng trồng khá thống nhất về trình tự trong ngày. Giờ giấc cụ thể dao động theo nhiệt độ và độ ẩm, nên chỉ xem như khung tham khảo.
- Sáng sớm, hoa bung cánh. Đầu nhụy của hoa lưỡng tính thường đã sẵn sàng nhận phấn từ lúc hoa mở.
- Từ giữa buổi sáng, bao phấn nứt, phấn lộ ra. Phấn có chất dính, không tung thành bụi như phấn cà phê.
- Côn trùng tới thu mật và phấn. Mật tiết ở đáy hoa, lượng ít, nên côn trùng phải đi qua nhiều bông, mang phấn từ bông này sang bông khác, kể cả sang hoa của cây khác.
- Đầu nhụy giữ khả năng tiếp nhận trong khoảng thời gian ngắn, thường tính bằng giờ tới khoảng một ngày. Sau đó đầu nhụy khô và sẫm màu.
- Nếu thụ tinh thành công, bầu nhụy bắt đầu lớn thành hạt non, cuống hoa phình dần về sau thành phần quả giả mà người ta gọi là trái điều.
- Nếu không được thụ phấn, hoa lưỡng tính héo và rụng như hoa đực.
Chi tiết dễ quên là thứ tự lớn lên: hạt điều, tức quả thật, hình thành và lớn trước, phần cuống phình to màu đỏ vàng chỉ lớn nhanh ở giai đoạn sau. Khi thấy trái điều non chỉ có hạt nhỏ xíu ở đầu, đó là bông đã được thụ tinh từ vài tuần trước.
Ai thụ phấn cho hoa điều?
Hoa điều nhỏ, mở, mật ít, nên thu hút một nhóm khách rất đa dạng. Mức độ hiệu quả của từng nhóm khác nhau theo vườn.
| Nhóm khách | Cách ghé hoa | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ong mật (nội, ngoại) | Thu mật và phấn, đi nhiều bông | Có mặt khi có đàn nuôi gần vườn |
| Ong không ngòi | Thu phấn kỹ, ở lâu trên chùm | Phạm vi bay ngắn, cần tổ gần |
| Ruồi, nhặng nhỏ | Hút mật, chạm nhị nhụy | Số lượt đông ở nhiều vườn |
| Kiến | Bò khắp chùm hoa | Mang phấn được nhưng ít |
| Ong đơn độc, bướm | Ghé ngắt quãng | Phụ thuộc thảm thực vật quanh vườn |
| Gió | Mang phấn rất ít | Phấn dính, nặng |
Bảng cho thấy cây điều không phụ thuộc một loài duy nhất. Điều quan trọng là có đủ lượt ghé vào khung giờ đầu nhụy còn nhận phấn. Vườn đơn canh lớn, cỏ dại bị diệt sạch, xa rừng, thường ít côn trùng hơn vườn nhỏ xen tạp. Một số nghiên cứu ở các nước trồng điều ghi nhận phấn từ cây khác giúp đậu hạt tốt hơn phấn của chính cây, nhưng mức độ phụ thuộc giống, nên không thể khái quát thành luật chung cho mọi vườn ở Việt Nam.
Phấn và mật hoa điều: côn trùng nhận được gì?
Một bông hoa chỉ được côn trùng ghé đều khi nó trả công. Hoa điều trả bằng hai thứ: mật tiết ra ở đáy hoa với lượng nhỏ, và phấn giàu đạm. Vì mật mỗi bông ít, một con ong muốn đầy bụng mật phải đi qua rất nhiều bông, và chính việc đi nhiều bông này làm phấn được chuyển. Nếu mỗi bông có thật nhiều mật, côn trùng sẽ ở lâu một chỗ và mang phấn đi ít hơn; lượng mật vừa phải là một kiểu "thiết kế" thường gặp ở cây dựa vào côn trùng.
Phấn điều có lớp dầu dính, bám vào lông của côn trùng thay vì bay tự do. Ong không ngòi và ong mật gom phấn vào giỏ phấn ở chân sau, nhưng luôn còn sót lại một ít trên lông ngực và đầu, đủ để quệt lên đầu nhụy của bông kế tiếp. Ruồi và nhặng không có giỏ phấn, phấn chỉ dính rải rác trên thân, nên mỗi lượt mang ít hơn, bù lại số lượt có thể đông.
Mùi hoa điều nhẹ, hơi ngọt, rõ nhất vào buổi sáng khi bông mới mở. Màu hoa chuyển từ nhạt sang hồng đỏ khi bông già đi; ở nhiều loài cây, kiểu đổi màu này giúp côn trùng nhận ra bông đã hết mật để bỏ qua, dồn lượt ghé vào bông mới. Với hoa điều, giả thuyết này hợp lý nhưng chưa thấy được kiểm chứng rộng rãi, nên chỉ nên xem như một cách giải thích có thể.
Rụng trái non: lúc nào do thụ phấn, lúc nào không
Hoa lưỡng tính héo ngay sau khi nở. Nếu bông lưỡng tính rụng trong vài ngày đầu mà không có vết sâu bệnh, khả năng cao là không được thụ phấn hoặc phấn không hợp. Đây là phần thụ phấn có thể cải thiện.
Hạt non đen, khô, có vết chích. Đây là dấu hiệu của bọ xít muỗi chích hút, không liên quan tới ong. Bọ xít muỗi là loài gây hại quen thuộc trên điều và chè, vết chích làm chồi, chùm hoa và hạt non khô đen. Người trồng đôi khi nhầm là "hoa không đậu".
Chùm hoa cháy nâu sau mưa trái mùa. Mưa và sương ẩm lúc ra hoa tạo điều kiện cho nấm bệnh trên chùm hoa. Cùng lúc đó côn trùng ít bay, phấn ướt. Hai nguyên nhân chồng lên nhau nên khó tách.
Trái non rụng hàng loạt khi đã lớn bằng đầu ngón tay. Thường là cây tự điều chỉnh theo sức nuôi: thiếu nước, thiếu dinh dưỡng, cây mang quá nhiều. Lúc này thụ phấn đã xong từ lâu.
Chùm hoa nhiều nhưng tỷ lệ hoa lưỡng tính rất thấp. Đặc điểm giống và điều kiện ra hoa, không phải chuyện ong. Tăng côn trùng không biến hoa đực thành hoa lưỡng tính.
Ong không ngòi ở vùng điều: chỗ đứng thực tế
Vùng điều lớn của Việt Nam nằm ở Đồng Nai (gồm cả Bình Phước cũ), Lâm Đồng (gồm Đắk Nông cũ), Đắk Lắk, Gia Lai và một phần Tây Ninh. Mùa hoa điều rơi vào mùa khô, khi nhiều cây khác trong vùng ít hoa, nên chùm hoa điều là nguồn thức ăn đáng kể cho ong. Người nuôi ong dú ở Đông Nam Bộ thường nhắc mùa hoa điều như một trong những mùa đàn ong có thêm tích trữ.
Ong không ngòi có vài đặc điểm hợp với hoa điều: thân nhỏ vừa với bông hoa nhỏ, chăm thu phấn, bò nhiều quanh nhị và nhụy. Chúng không có ngòi đốt, nên người làm vườn ít e ngại khi đi qua chùm hoa có ong. Nhược điểm là chúng chỉ phủ được vùng gần tổ; một vườn điều rộng mà tổ tự nhiên chỉ có ở mép rừng thì phần giữa vườn ít được ghé.
Hiện chưa có số liệu đáng tin rộng rãi về việc ong không ngòi làm tăng đậu hạt điều ở Việt Nam bao nhiêu. Điều chắc chắn hơn là chúng thuộc nhóm khách thường xuyên của hoa điều, và vườn có hốc cây, gốc cây già, cây bóng mát quanh bờ có nhiều cơ hội giữ chúng lại hơn vườn trống.
Cũng cần nhớ rằng mùa hoa điều trùng mùa khô nóng. Ong không ngòi thân nhỏ, dễ mất nước, thường hoạt động mạnh vào sáng sớm và giảm hẳn khi trưa nắng gắt. Khung giờ đó may mắn lại trùng với lúc hoa điều mới mở và phấn vừa tung, nên thời gian làm việc của ong và của hoa khớp nhau khá tốt. Một nguồn nước sạch gần vườn trong mùa khô giúp đàn ong ở gần duy trì hoạt động, nhất là ở những vùng đất đỏ cạn nước kéo dài.
Quan sát thụ phấn trên vườn điều của chính bạn
Không cần thiết bị đắt tiền, vài buổi sáng trong mùa hoa đủ để có hình dung về vườn mình. Những việc sau làm được với kính lúp cầm tay và sổ ghi.
- Chọn vài chùm hoa ở các vị trí khác nhau: mép vườn sát rừng, giữa vườn, gần nguồn nước.
- Đếm số hoa lưỡng tính đang mở trên một chùm trong một buổi sáng, phân biệt bằng bầu nhụy ở giữa bông.
- Ngồi yên năm đến mười phút trước mỗi chùm, ghi loại côn trùng ghé và số lượt, vào khung giờ giữa buổi sáng khi phấn đã tung.
- Đánh dấu vài hoa lưỡng tính bằng chỉ màu, theo dõi sau một tuần xem bông nào thành hạt non.
- So kết quả giữa các vị trí: nếu mép vườn sát rừng đậu tốt hơn rõ, côn trùng từ rừng đang đóng góp.
- Ghi lại thời tiết từng buổi, vì sương, mưa và gió mạnh làm số liệu thay đổi.
Kết quả quan sát một mùa chỉ là gợi ý, không phải kết luận. Nhưng nó giúp bạn tách được chuyện thụ phấn khỏi chuyện sâu bệnh và dinh dưỡng, và biết vườn mình có đang được côn trùng phục vụ hay không.
Câu hỏi thường gặp
Một bông hoa điều cho được mấy hạt?
Tối đa một hạt, vì bầu nhụy của hoa lưỡng tính chỉ có một noãn. Muốn có nhiều hạt, cây phải có đủ hoa lưỡng tính và phần lớn số hoa đó phải được thụ phấn trong lúc đầu nhụy còn tiếp nhận.
Có thể phân biệt hoa đực và hoa lưỡng tính bằng mắt thường không?
Được, nếu nhìn gần. Hoa lưỡng tính có bầu nhụy tròn nhỏ ở giữa và vòi nhụy dài gần ngang nhị lớn; hoa đực không có bầu nhụy. Kính lúp cầm tay giúp nhìn rõ hơn, nhất là với hoa mới nở.
Cây điều có tự thụ phấn được không?
Hoa điều có thể nhận phấn từ chính cây đó và vẫn đậu hạt ở mức nhất định. Tuy vậy phấn phải được côn trùng mang tới nhụy vì nó dính và nặng, gió ít giúp. Một số quan sát cho thấy phấn từ cây khác cho kết quả tốt hơn, tuỳ giống.
Kiến bò đầy chùm hoa điều có hại không?
Kiến bò trên chùm hoa thường đến vì mật hoa hoặc dịch ngọt do rệp tiết ra. Chúng mang được một ít phấn, có loài còn săn sâu nhỏ. Kiến chỉ đáng lưu ý khi đi cùng rệp nhiều hoặc khi chúng xua đuổi các côn trùng thụ phấn khác.
Mùa hoa điều có mật ong không?
Có. Người nuôi ong ở vùng điều thường có mật vào mùa khô khi điều ra hoa, nhưng màu và vị phụ thuộc nhiều loài hoa khác nở cùng lúc trong vùng bay của ong. Khó có mật thuần một loài hoa nếu vườn xung quanh đa dạng.
Tăng côn trùng thụ phấn có làm cây điều ra nhiều hoa hơn không?
Không. Số chùm hoa và tỷ lệ hoa lưỡng tính do giống, tuổi cây, đợt lộc và điều kiện thời tiết quyết định. Côn trùng chỉ ảnh hưởng tới phần hoa lưỡng tính có được thụ phấn hay không.