Câu trả lời ngắn: cà phê vối (robusta) cần phấn từ một cây khác dòng mới đậu trái tốt, còn cà phê chè (arabica) tự thụ phấn được trong chính bông hoa của nó. Với cà phê vối, gió mang phần lớn phấn đi, ong và côn trùng nhỏ góp thêm. Với cà phê chè, ong không bắt buộc nhưng các quan sát ngoài đồng thường ghi nhận lượng trái đậu nhỉnh hơn ở cành có côn trùng ghé.
Khác biệt này nằm ở di truyền chứ không ở giống tốt hay xấu. Cà phê vối là loài lưỡng bội có cơ chế tự bất thụ: hạt phấn rơi lên nhụy của cùng một cây, hoặc của cây cùng dòng vô tính, sẽ không mọc ống phấn tới noãn. Cà phê chè là loài tứ bội hình thành từ hai loài tổ tiên và mất cơ chế đó, nên phấn của chính nó vẫn thụ tinh được.
Bài này đi qua cấu tạo hoa cà phê, vì sao vườn vối trồng một dòng hay đậu trái kém, gió và ong chia việc thế nào, và những gì đã biết về ong không ngòi trên hoa cà phê ở Việt Nam.
Bông hoa cà phê: nhỏ, thơm, sống rất ngắn
Hoa cà phê mọc thành cụm ở nách lá trên cành ngang, mỗi nách có thể vài chục nụ. Bông màu trắng, năm cánh (có khi nhiều hơn ở cà phê vối), nhị thò ra ngoài tràng hoa, vòi nhụy dài chẻ đôi ở đầu. Mùi hoa thơm như hoa nhài, đi trong vườn lúc hoa rộ có thể ngửi thấy từ xa. Mùi và mật là tín hiệu mời côn trùng, nhưng hình dáng hoa mở, phấn khô và nhẹ cho thấy cây cũng dựa nhiều vào gió.
Điểm quyết định với người làm vườn là thời gian. Hoa cà phê thường chỉ tươi khoảng hai đến ba ngày; đầu nhụy tiếp nhận phấn tốt nhất trong ngày đầu và giảm nhanh sau đó. Vì hoa nở gần như cùng lúc trên cả vùng sau một trận mưa lớn hoặc đợt tưới sau mùa khô, toàn bộ việc thụ phấn của một năm dồn vào vài ngày. Trời âm u, mưa dầm hay gió lặng đúng mấy ngày này là đủ làm một vụ đậu trái kém, dù cây khoẻ và hoa nhiều.
Từ đó có thể hiểu vì sao người trồng hay nói "hoa đẹp chưa chắc trái nhiều". Lượng trái phụ thuộc vào việc phấn đúng loại có tới đúng nhụy trong đúng cửa sổ ngắn ấy hay không.
Cà phê vối và cà phê chè khác nhau thế nào về thụ phấn?
Hai loài trồng chính ở Việt Nam có cách sinh sản khác hẳn nhau. Bảng dưới gom các điểm đã được mô tả rộng rãi trong tài liệu cây cà phê.
| Điểm so | Cà phê vối (robusta) | Cà phê chè (arabica) |
|---|---|---|
| Bộ nhiễm sắc thể | Lưỡng bội | Tứ bội |
| Tự thụ phấn | Không, tự bất thụ | Có, phần lớn tự thụ |
| Nguồn phấn cần | Cây khác dòng di truyền | Chính cây đó hoặc cây bên cạnh |
| Tác nhân chính | Gió, côn trùng bổ sung | Tự rơi trong hoa, côn trùng thêm |
| Vùng trồng nhiều | Đắk Lắk, Lâm Đồng, Gia Lai | Lâm Đồng, Sơn La, Quảng Trị |
| Hậu quả khi thiếu phấn khác dòng | Trái đậu thưa, nhiều đốt trống | Ít bị ảnh hưởng |
Cột cuối là chỗ hay bị hiểu lầm: cà phê chè không cần phấn khác cây, nhưng không có nghĩa côn trùng vô ích. Ong cọ vào nhị rồi nhụy giúp phấn tới nhụy đều hơn, nhất là ở hoa mà nhị và nhụy không chạm nhau đúng lúc. Mức chênh lệch đo được ở các vườn khác nhau thì dao động lớn, nên không nên quy thành một con số cố định.
Vì sao vườn cà phê vối trồng một dòng hay đậu trái kém?
Phần lớn vườn cà phê vối mới ở Tây Nguyên được trồng hoặc ghép bằng dòng vô tính, tức là cành giâm, chồi ghép lấy từ một cây mẹ chọn lọc. Mọi cây cùng một dòng mang cùng một bộ gen, nên với cơ chế tự bất thụ, cả hàng hay cả lô trồng một dòng giống nhau thật ra chỉ là "một cây" khổng lồ. Phấn bay từ cây này sang cây kia trong cùng lô vẫn bị nhụy từ chối.
Hiện tượng thấy ngoài vườn là hoa nở trắng, rụng cánh rồi đầu cành chỉ còn lác đác vài trái, nhiều đốt trống. Người trồng dễ đổ cho thời tiết hay phân bón, trong khi nguyên nhân có thể nằm ở bố trí dòng. Đây là lý do các khuyến cáo kỹ thuật cho cà phê vối ghép thường dặn trồng xen nhiều dòng vô tính trong cùng một lô, theo hàng hoặc theo khối nhỏ, chứ không trồng thuần một dòng dù dòng đó năng suất cao.
Một hệ quả ít người để ý: khi cưa đốn cải tạo, ghép đồng loạt cả vườn bằng một dòng đang được ưa chuộng, vườn có thể vô tình chuyển từ hỗn hợp nhiều dòng sang gần như thuần một dòng. Chi tiết chọn dòng và tỷ lệ trồng xen thuộc phần kỹ thuật trồng; điều cần nhớ ở góc sinh học là cây vối cần một "bạn đời" khác gen ở gần, trong tầm bay của phấn và của côn trùng.
Gió và ong chia việc thế nào trong mùa hoa?
Gió mang khối lượng lớn. Phấn cà phê vối khô, nhẹ, rơi ra nhiều. Các thí nghiệm bao cành bằng lưới mịn để loại côn trùng nhưng vẫn để gió lọt cho thấy cành bao vẫn đậu được một phần đáng kể trái, nên gió là tác nhân chính. Gió lặng hoặc mưa đúng lúc hoa nở làm phấn ướt, vón và rơi tại chỗ.
Ong lấp chỗ trống mà gió bỏ sót. Ong thu phấn chủ động, bám vào nhị, đi từ cây này sang cây khác trong vài phút. Khi các dòng trồng xen cách nhau vài hàng, ong mang phấn khác dòng tới những bông mà gió không đưa tới đủ. Nhiều nghiên cứu ở các nước trồng cà phê ghi nhận cành có ong ghé đậu trái nhiều và đều hơn cành bị che.
Côn trùng nhỏ khác cũng có mặt. Ruồi, ong mồ hôi, bướm nhỏ đều đến hoa cà phê. Chúng mang ít phấn mỗi lượt nhưng số lượt lớn. Ong không ngòi thuộc nhóm thu phấn chăm, nhỏ, hay ở lâu trên một cụm hoa.
Đóng góp của mỗi nhóm thay đổi theo vườn. Vườn nằm sát rừng hoặc có nhiều cây bóng mát thường có quần thể côn trùng đa dạng hơn vườn đơn canh rộng. Vì thế không có một tỷ lệ "ong góp bao nhiêu phần trăm" áp dụng cho mọi nơi.
Ong không ngòi trên hoa cà phê: những gì đã biết
Ở vùng cà phê Việt Nam, những vị khách quen trên hoa là ong nội (Apis cerana), ong ngoại (Apis mellifera) do người nuôi đặt thùng, và các loài ong không ngòi sống tự nhiên trong hốc cây, khe đá hay được nuôi trong thùng gỗ. Người nuôi ong dú ở Tây Nguyên và Đông Nam Bộ thường thấy đàn tăng tích trữ rõ trong mùa hoa cà phê, cho thấy ong không ngòi khai thác nguồn hoa này mạnh.
Về hành vi, ong không ngòi có phạm vi bay ngắn hơn ong mật, thường chỉ vài trăm mét quanh tổ. Điều đó vừa là điểm yếu vừa là điểm mạnh: chúng không phủ được vườn rộng như ong mật, nhưng tập trung dày quanh nơi làm tổ, và ít bỏ đi khi hoa thưa. Chúng thu phấn rất kỹ, bò nhiều quanh nhị, nên mỗi lượt đậu có thể làm phấn dính lên nhụy của chính bông đó và bông bên cạnh.
Còn thiếu là số liệu đo trực tiếp ở Việt Nam về việc ong không ngòi làm tăng đậu trái cà phê vối bao nhiêu. Tài liệu quốc tế có những nghiên cứu về ong không ngòi trên cà phê ở châu Mỹ và châu Á, nhưng điều kiện vườn khác nhau nhiều. Một cách nói thận trọng và đúng với hiện trạng bằng chứng: ong không ngòi là một phần của đội thụ phấn tự nhiên trong vườn cà phê, không thay được việc trồng xen dòng và không thay được gió.
Dấu hiệu vườn đang thiếu thụ phấn, và những nguyên nhân dễ nhầm
Trái đậu kém có nhiều nguyên nhân, thụ phấn chỉ là một. Trước khi kết luận, nên đối chiếu các dấu hiệu sau.
- Hoa rộ đều nhưng đốt trống nhiều trên cả lô, kể cả cây khoẻ: nghĩ tới việc lô trồng một dòng hoặc phấn khác dòng ở quá xa.
- Trái non đậu được rồi rụng hàng loạt sau vài tuần: thường liên quan tới thiếu nước, dinh dưỡng hoặc cây mang quá tải, không phải thụ phấn.
- Chỉ những cây ở mép lô, sát lô khác dòng đậu tốt: dấu hiệu khá rõ của giới hạn khoảng cách phấn.
- Hoa nở đúng đợt mưa dầm kéo dài: phấn ướt, côn trùng không bay, đậu trái kém cả vùng chứ không riêng vườn mình.
- Hoa bị nấm, sâu ăn nụ: hoa hỏng trước khi nở, cần tách khỏi chuyện thụ phấn.
- Hạt trong trái chỉ có một nhân thay vì hai: một trong hai noãn không được thụ tinh, có thể do phấn tới ít.
Muốn biết chắc vai trò của thụ phấn, cách đơn giản là so trái đậu ở cành để tự do với cành bao lưới mịn trong cùng mùa hoa. Ví dụ giả định: nếu cành bao chỉ còn khoảng một nửa số trái so với cành để tự do, côn trùng đang đóng góp đáng kể ở vườn đó.
Mùa hoa cà phê và quần thể ong quanh vườn
Hoa cà phê là nguồn mật phấn rất lớn nhưng ngắn ngày. Cả vùng nở trong vài ngày, mỗi đợt tưới có thể tạo thêm một đợt hoa nhỏ, rồi hết. Đàn ong quanh vùng được một bữa thịnh soạn, sau đó có thể bước vào giai đoạn khan hoa nếu vườn đơn canh không còn gì khác nở. Ong mật có thể bay xa tìm hoa, ong không ngòi thì khó hơn.
Vì vậy quần thể ong không ngòi quanh vùng cà phê phụ thuộc nhiều vào những gì nằm ngoài hàng cà phê: cây che bóng, hàng rào xanh, bờ lô có hoa dại, cây ăn trái trồng xen. Một vườn có nguồn hoa rải đều cả năm giữ được ong ở lại tới mùa hoa sau; vườn chỉ có cà phê thì mùa nào cũng phải trông vào ong từ nơi khác bay tới.
Người nuôi ong không ngòi quanh vùng cà phê cũng hay ghi nhận một điều: đàn mạnh lên rõ trong và ngay sau mùa hoa, rồi chững lại hoặc hao dần nếu những tháng sau không có nguồn hoa thay thế. Quan sát này chưa phải nghiên cứu có đối chứng, nhưng khớp với cách một quần thể côn trùng phản ứng với nguồn thức ăn dồn cục.
Một điểm nữa thuộc về thuốc bảo vệ thực vật: phun lúc hoa nở là thời điểm ong tập trung đông nhất trên vườn. Chuyện chọn thời điểm phun và nhóm hoạt chất độc với ong được viết riêng trong chuyên mục ong và thuốc của trang; ở đây chỉ cần nhớ rằng mấy ngày hoa nở là mấy ngày quyết định của cả năm cho cả cây lẫn ong.
Câu hỏi thường gặp
Cà phê chè có cần trồng xen nhiều giống để thụ phấn không?
Không bắt buộc. Cà phê chè tự thụ được nên một vườn thuần một giống vẫn đậu trái. Người ta trồng nhiều giống chè vì lý do khác như kháng bệnh gỉ sắt, chất lượng hạt, thời gian chín, chứ không phải để có phấn khác cây.
Có nên đặt thùng ong vào vườn cà phê vối để tăng năng suất không?
Ong giúp thụ phấn đều hơn, nhưng không bù được việc vườn trồng thuần một dòng. Nếu muốn thử, nên so cành bao lưới với cành để tự do trong cùng vườn để biết côn trùng đang đóng góp bao nhiêu trước khi đầu tư thêm.
Hoa cà phê nở vào ban đêm hay ban ngày?
Hoa thường bung vào sáng sớm, phấn tung ra trong buổi sáng khi trời khô dần. Đây cũng là lúc ong hoạt động nhiều nhất trên vườn. Hoa tươi được vài ngày rồi héo nâu và rụng cánh.
Cà phê mít (liberica) có tự thụ phấn được không?
Cà phê mít, hay cà phê liberica và nhóm excelsa, được mô tả là tự bất thụ giống cà phê vối, cần phấn của cây khác. Ở Việt Nam loài này trồng ít, chủ yếu rải rác làm hàng rào, cây chắn gió hoặc vườn cũ.
Mưa đúng lúc hoa nở có làm hỏng thụ phấn không?
Mưa nhẹ ngắn thường không sao, nhưng mưa to hoặc mưa dầm khi hoa vừa bung làm phấn ướt, bết, không bay được, côn trùng cũng không ra khỏi tổ. Nếu kéo dài suốt cửa sổ vài ngày của hoa, tỷ lệ đậu có thể giảm rõ.
Ong không ngòi có làm tổ trong vườn cà phê không?
Có thể, nếu vườn còn cây già có hốc, gốc cây che bóng lâu năm hoặc trụ gỗ mục. Vườn sạch trơn chỉ có cà phê thường không có chỗ làm tổ, ong phải bay từ rừng hay vườn tạp bên cạnh tới.