Cây chè (Camellia sinensis) thụ phấn nhờ côn trùng, và phần lớn cây chè tự bất thụ: phấn của chính cây rất khó thụ tinh cho hoa của nó, nên hạt chè gần như luôn là con lai giữa hai cây khác nhau. Ong, ruồi, bọ trĩ và nhiều côn trùng nhỏ khác ghé hoa chè trong mùa hoa thu đông.
Với người trồng chè lấy búp, thụ phấn không ảnh hưởng tới sản lượng lá. Nhưng nó quyết định một chuyện quan trọng khác: hạt chè. Vì hạt luôn mang gen của hai cây bố mẹ khác nhau, cây chè mọc từ hạt không giống hệt cây mẹ. Đó là lý do vườn chè hạt và những rừng chè cổ thụ mọc từ hạt rất đa dạng, còn vườn chè giâm cành thì đồng đều.
Bài viết đi qua cấu tạo hoa chè, cơ chế tự bất thụ, côn trùng nào ghé, quả chè chín ra sao, và vì sao chuyện thụ phấn của một cây trồng lấy lá vẫn đáng để hiểu.
Hoa chè: trắng, nhiều nhị và nở vào mùa lạnh
Hoa chè mọc đơn hoặc thành cụm nhỏ ở nách lá, thường hướng xuống dưới. Bông màu trắng, năm tới bảy cánh hơi cong, giữa bông là một vòng rất nhiều nhị vàng, có thể tới hàng trăm nhị, bao quanh một vòi nhụy chẻ ba ở đầu. Bầu nhụy thường có ba ô, mỗi ô vài noãn. Mùi hoa nhẹ, thoảng, thường chỉ rõ khi đứng sát. Vòng nhị dày đặc và lượng phấn lớn là thứ hấp dẫn côn trùng nhất; một con ong đậu vào giữa bông gần như chắc chắn dính phấn khắp người trước khi chạm tới đầu nhụy.
Ở các vùng chè phía Bắc như Thái Nguyên, Phú Thọ, Tuyên Quang hay Sơn La, hoa chè nở rộ vào mùa thu và đầu đông, khi nhiệt độ hạ và búp chè chậm lại. Trên cao nguyên Lâm Đồng, mùa hoa có thể lệch đi theo độ cao và lịch mưa. Hoa chè nở trong giai đoạn nhiều loài cây khác đã tàn, nên với côn trùng, đây là một nguồn mật phấn đáng giá trong mùa khan.
Một chi tiết người làm chè hay để ý: trên cùng một cây chè thường thấy cùng lúc hoa đang nở và quả của mùa hoa trước còn treo trên cành. Đó là vì quả chè cần thời gian rất dài để chín, gần một năm, nên mùa hoa mới gặp quả cũ trên cây.
Tự bất thụ ở cây chè nghĩa là gì?
Phấn rơi lên nhụy nhưng không thụ tinh. Ở cây chè, hạt phấn của chính cây vẫn nảy mầm và mọc ống phấn, nhưng quá trình thụ tinh hoặc phát triển phôi bị chặn ở giai đoạn muộn. Giới nghiên cứu gọi đây là tự bất thụ muộn, khác với kiểu chặn ngay ở đầu nhụy của nhiều cây khác.
Mức độ thay đổi theo cây. Không phải cây chè nào cũng tự bất thụ tuyệt đối; một số cây vẫn cho ít hạt khi tự thụ. Nhưng xu hướng chung là hạt từ phấn của cây khác chiếm phần lớn.
Cùng dòng giâm cành cũng tính là "chính cây". Vườn chè giâm cành từ một cây mẹ thì mọi cây có cùng bộ gen. Phấn đi từ cây này sang cây kia trong vườn đó vẫn là tự thụ về mặt di truyền, nên vườn thuần một dòng thường ra ít quả hơn.
Với chè lấy búp, ít quả không phải điều xấu. Cây ra ít quả thì dồn ít dinh dưỡng vào hạt hơn. Một số người trồng còn ngắt bớt nụ hoa và quả với suy nghĩ cây sẽ dành sức cho búp; mức hiệu quả của việc này còn tuỳ điều kiện và chưa có kết luận chung.
Với người làm giống, thụ phấn là chìa khoá. Khi muốn tạo giống chè mới, người ta phải lai có kiểm soát giữa hai cây bố mẹ chọn trước. Cơ chế tự bất thụ giúp việc lai dễ hơn vì ít lo cây tự thụ lẫn vào.
Côn trùng nào ghé hoa chè?
Hoa chè mở, nhiều nhị, có mật ở đáy, nên thu hút một nhóm côn trùng khá rộng. Mức độ góp phần của từng nhóm khác nhau theo vùng và độ cao.
| Nhóm | Hành vi trên hoa | Ghi chú về thụ phấn |
|---|---|---|
| Ong mật nội (Apis cerana) | Lấy mật và phấn, đi nhiều bông | Thường được xem là khách hiệu quả |
| Ong không ngòi | Thu phấn kỹ trong vòng nhị | Hoạt động giảm khi trời lạnh |
| Ruồi, nhặng hoa | Hút mật, bò qua nhị nhụy | Đông ở vùng cao, chịu lạnh tốt hơn ong |
| Bọ trĩ | Sống trong hoa, ăn phấn | Mang phấn ít, cũng là sâu hại búp |
| Ong đơn độc nhỏ | Ghé ngắt quãng | Phụ thuộc đất trống và hoa dại quanh nương |
| Gió | Phấn hơi dính, bay kém | Đóng góp nhỏ |
Mùa hoa chè trùng thời tiết se lạnh là một chi tiết đáng chú ý cho ong không ngòi. Chúng là côn trùng vùng nhiệt đới, hoạt động kém khi nhiệt độ thấp và trời âm u. Ở vùng chè trung du ấm hơn, ong không ngòi có thể ghé hoa chè vào những ngày nắng ráo; ở nương chè vùng cao lạnh, ruồi và các côn trùng chịu lạnh có lẽ góp phần nhiều hơn. Đây là suy luận từ sinh thái học, cần quan sát thực tế để xác nhận.
Quả chè, hạt chè và một năm chờ chín
Sau khi được thụ tinh, bầu nhụy phát triển chậm thành quả nang tròn hoặc có ba thuỳ, vỏ xanh dày. Mỗi quả thường có một tới ba hạt, đôi khi hơn, tuỳ số noãn được thụ tinh và phát triển. Quả mất gần một năm để chín; khi chín vỏ chuyển nâu và nứt ra, để lộ hạt tròn vỏ nâu bóng.
Số hạt trong quả phản ánh một phần chất lượng thụ phấn. Quả chỉ có một hạt có thể là do chỉ một noãn được thụ tinh, hoặc các noãn khác bị cây loại bớt. Giống như ở nhiều cây khác, không nên đọc số hạt như một thước đo thụ phấn duy nhất, vì sức nuôi của cây và thời tiết suốt gần một năm chờ quả chín đều can thiệp.
Hạt chè giàu dầu. Ở một số nơi, người ta ép dầu từ hạt chè; cần phân biệt với cây sở, hay trà dầu, là một loài khác cùng chi Camellia trồng chuyên để lấy dầu ở một số tỉnh phía Bắc. Hai cây cùng chi, hoa đều trắng, nhưng là hai loài riêng với mục đích trồng khác nhau. Khi đọc tài liệu về thụ phấn của "cây chè dầu" hay "trà dầu", cần kiểm kỹ tên khoa học để không lẫn sang cây chè lấy búp.
Chè hạt và chè cành: thụ phấn giải thích sự khác biệt
Trước khi kỹ thuật giâm cành phổ biến, phần lớn vườn chè ở Việt Nam được trồng bằng hạt. Vì mỗi hạt là con lai giữa hai cây khác nhau, vườn chè hạt có cây cao cây thấp, lá to lá nhỏ, búp ra sớm muộn khác nhau. Sự không đồng đều này gây khó cho việc hái và chế biến, nhưng lại giữ được đa dạng di truyền lớn trong vườn.
Chè giâm cành lấy từ một cây mẹ tốt, cho vườn đồng đều về búp, năng suất và chất lượng. Đổi lại, vườn thuần một dòng có nền di truyền hẹp. Nếu gặp một loại sâu bệnh hay thời tiết bất lợi mà dòng đó yếu, cả vườn chịu chung.
Những vùng chè cổ thụ, như chè Shan tuyết trên núi cao ở Tuyên Quang (gồm Hà Giang cũ), Lào Cai (gồm Yên Bái cũ) hay Sơn La, phần lớn mọc từ hạt qua nhiều thế hệ. Mỗi cây cổ thụ vì thế là một cá thể di truyền riêng. Chính cơ chế tự bất thụ và côn trùng thụ phấn trong rừng đã tạo nên kho đa dạng đó, một nguồn gen mà các chương trình chọn giống quan tâm giữ gìn.
Cây trồng lấy lá vẫn ra hoa: mùa hoa tốn của cây chè những gì
Với người hái búp, hoa chè đôi khi bị xem là thứ thừa. Nhưng với chính cây chè, ra hoa và nuôi quả là cách duy nhất để truyền gen sang thế hệ sau, nên cây vẫn dành một phần đáng kể dinh dưỡng cho việc này mỗi năm, kể cả khi bị đốn và hái liên tục. Nụ hoa, cánh hoa, hàng trăm nhị với lượng phấn giàu đạm, rồi quả nuôi gần một năm đều là chi phí.
Trong sinh lý thực vật, việc cây phân chia nguồn lực giữa sinh trưởng thân lá và sinh sản là một chủ đề được nghiên cứu nhiều. Ở cây chè, mùa hoa thu đông trùng với giai đoạn búp sinh trưởng chậm do lạnh, nên mức cạnh tranh trực tiếp với búp có thể không lớn như người ta tưởng. Mặt khác, quả treo trên cành suốt năm vẫn là một nơi tiêu thụ chất dinh dưỡng. Cân bằng giữa hai phía phụ thuộc giống, tuổi cây và cách đốn, nên khó có một kết luận đúng cho mọi nương.
Từ góc nhìn của côn trùng, việc cây chè vẫn ra hoa là một món quà mùa khan. Vào lúc ít cây khác nở, nương chè trắng hoa nuôi ong nội, ong không ngòi ở vùng ấm, ruồi hoa và nhiều côn trùng nhỏ. Một vùng chè lớn vì thế giữ vai trò nhất định trong lịch thức ăn của quần thể côn trùng thụ phấn quanh đó, kể cả những côn trùng sau này phục vụ cây ăn trái và rau màu.
Quan sát hoa chè: một bài thực hành cho người học sinh học
Hoa chè dễ tiếp cận, nở vào mùa ít việc trên nương, nên là đối tượng tốt cho giáo viên và học sinh quan sát thụ phấn. Một vài gợi ý cách làm:
- Chọn vài bụi chè khác nhau, tốt nhất có cả chè hạt và chè cành nếu ở gần.
- Đếm số hoa nở trên một đoạn hàng chè cố định mỗi buổi sáng trong một tuần.
- Ghi loại côn trùng ghé hoa trong mười phút vào giờ ấm nhất buổi sáng, chia nhóm ong, ruồi, bọ nhỏ.
- Bao vài nụ sắp nở bằng túi vải mỏng để loại côn trùng, so số quả đậu với nụ để tự nhiên.
- Đánh dấu bông và theo dõi quả qua nhiều tháng, ghi số hạt khi quả chín.
- So sánh vườn chè hạt và vườn chè cành: vườn nào có nhiều quả hơn trên cùng diện tích hoa.
Vì quả chè chín sau gần một năm, bài quan sát này hợp với một dự án cả năm học. Kết quả của một vườn không đủ để kết luận chung, nhưng đủ để thấy tận mắt cơ chế tự bất thụ và vai trò của côn trùng. Nếu làm được ở nhiều vườn hoặc nhiều năm, số liệu gom lại sẽ có giá trị hơn nhiều so với một lần đếm.
Câu hỏi thường gặp
Hoa chè có mật ong không?
Hoa chè có mật và phấn, ong ghé nhiều trong mùa thu đông. Ở những vùng chè rộng, người nuôi ong có thể thu được mật trong mùa hoa chè, nhưng thường lẫn mật của các loài hoa khác nở cùng lúc trong vùng bay của ong.
Có nên ngắt hoa chè để búp ra nhiều hơn không?
Một số người trồng ngắt bớt nụ và quả với suy nghĩ cây dồn sức cho búp. Mức hiệu quả phụ thuộc giống, tuổi cây và cách chăm sóc, chưa có kết luận chung. Nên hỏi kỹ sư hoặc cán bộ khuyến nông địa phương trước khi làm trên diện rộng.
Trồng chè từ hạt có giữ được giống cây mẹ không?
Không. Vì cây chè chủ yếu tự bất thụ, hạt là con lai giữa cây mẹ và một cây bố khác, nên cây con mang đặc điểm pha trộn. Muốn giữ đúng giống cây mẹ, người ta dùng giâm cành hoặc ghép.
Cây chè bao nhiêu tuổi thì ra hoa?
Cây chè có thể ra hoa từ vài năm tuổi. Chè được đốn, hái búp thường xuyên vẫn ra hoa nhưng ít hơn cây để mọc tự do. Cây chè cổ thụ không đốn thường ra hoa và quả nhiều.
Ong không ngòi có thụ phấn tốt cho chè không?
Ong không ngòi có ghé hoa chè, nhất là ở vùng ấm và ngày nắng. Nhưng mùa hoa chè trùng thời tiết lạnh, khi ong không ngòi hoạt động kém. Ở vùng cao, ruồi và côn trùng chịu lạnh có thể góp phần nhiều hơn. Chưa có nhiều số liệu đo trực tiếp ở Việt Nam.
Hoa chè khác hoa trà mi trong vườn cảnh thế nào?
Cả hai cùng chi Camellia. Hoa chè nhỏ, trắng, nhiều nhị vàng, mọc ở nách lá; trà mi cảnh thường hoa to, nhiều màu, nhiều lớp cánh do chọn giống làm cảnh. Một số giống trà mi cánh kép có nhị biến thành cánh nên ít phấn cho côn trùng.