Hoa ca cao được thụ phấn chủ yếu bởi những con muỗi dĩn rất nhỏ thuộc họ Ceratopogonidae, đặc biệt là chi Forcipomyia, chứ không phải bởi ong. Cấu tạo hoa ca cao kín và phức tạp, phấn nằm khuất trong những cánh hoa cụp lại như chiếc mũ, chỉ côn trùng thật nhỏ mới chui vào lấy được. Ong không ngòi đôi khi ghé hoa ca cao, nhưng các nghiên cứu nhìn chung đánh giá vai trò của chúng là phụ.
Hệ quả dễ thấy trong vườn: một cây ca cao trưởng thành ra hàng nghìn hoa mỗi năm, nhưng chỉ một phần nhỏ, thường được ghi nhận ở mức vài phần trăm hoặc thấp hơn, được thụ phấn và giữ lại thành trái. Hoa không được thụ phấn rụng trong khoảng một ngày sau khi nở, nên mỗi bông chỉ có một cơ hội rất ngắn.
Bài này mô tả bông hoa ca cao, con muỗi dĩn sống ở đâu, vì sao vườn ca cao dưới tán dừa ở miền Tây hay vườn xen ở Tây Nguyên có thể khác nhau về thụ phấn, và những điều đã biết về ong không ngòi trên ca cao.
Bông hoa mọc trên thân và cấu tạo khó vào
Ca cao là một trong những cây có hoa mọc thẳng từ thân và cành già, hiện tượng mà thực vật học gọi là hoa trên thân. Hoa mọc thành cụm nhỏ trên những "đệm hoa" ở vỏ cây, có thể ra hoa ở cùng một chỗ trong nhiều năm. Bông hoa nhỏ, đường kính chỉ khoảng một tới hai phân, màu trắng hồng hoặc vàng nhạt có sọc tím.
Cấu tạo hoa là điểm then chốt. Năm cánh hoa có phần gốc cụp lại thành những chiếc túi nhỏ hình mũ, mỗi túi ôm lấy một nhị. Ở giữa là năm nhị lép dài, đứng thành vòng quanh vòi nhụy như một hàng rào. Phấn vì thế nằm khuất trong mũ cánh hoa, còn đầu nhụy bị nhị lép che bên trong. Côn trùng lớn như ong mật đậu lên khó với tới cả hai chỗ trong cùng một lượt.
Một con muỗi dĩn dài chỉ vài milimét có thể chui vào túi cánh hoa, dính phấn, rồi bò qua hàng nhị lép để chạm đầu nhụy. Kích thước nhỏ, thói quen bò hơn là bay vòng, và sự ưa thích những chỗ ẩm tối dưới tán cây làm chúng hợp với hoa ca cao hơn hầu hết côn trùng khác.
Muỗi dĩn: kẻ thụ phấn ít ai nhìn thấy
Chúng là ai. Muỗi dĩn, hay dĩn, là tên gọi chung các loài ruồi muỗi rất nhỏ trong họ Ceratopogonidae. Một số loài trong họ này hút máu và gây ngứa cho người, nhưng nhóm thụ phấn cho ca cao, chủ yếu thuộc chi Forcipomyia, ăn mật và phấn hoa khi trưởng thành.
Chúng sinh sản ở đâu. Ấu trùng sống trong chất hữu cơ ẩm đang phân huỷ: lớp lá mục dày, vỏ trái ca cao bỏ lại, thân chuối đã chặt, rêu và hốc ẩm trên cây. Vườn khô, quét sạch lá, phơi nắng không có chỗ cho chúng.
Chúng hoạt động khi nào. Muỗi dĩn thường hoạt động mạnh vào sáng sớm và chiều muộn, trong không khí ẩm, ít gió. Đó cũng là lúc hoa ca cao vừa nở và phấn sẵn sàng.
Chúng bay không xa. Thân nhỏ và yếu, muỗi dĩn chỉ di chuyển trong phạm vi hẹp. Quần thể của chúng phụ thuộc trực tiếp vào chỗ sinh sản ngay trong vườn hoặc rất gần vườn.
Chúng khó đếm. Vì quá nhỏ, mắt thường gần như không thấy chúng trên hoa. Nhiều người trồng ca cao lâu năm chưa từng biết ai đang thụ phấn cho vườn mình, và hay mặc định là ong.
Chúng được nghiên cứu từ khi nào. Vai trò của muỗi dĩn trong thụ phấn ca cao được biết đến từ nhiều thập kỷ trước qua các quan sát ở vùng trồng ca cao châu Mỹ và châu Phi. Từ đó tới nay, phần lớn các nghiên cứu về cải thiện thụ phấn ca cao đều xoay quanh việc nuôi dưỡng quần thể của chúng ngay trong vườn, thay vì đưa thêm loài ong từ ngoài vào.
Vì sao ca cao đậu trái ít: những nguyên nhân chồng lên nhau
Tỷ lệ hoa thành trái thấp ở ca cao là đặc điểm chung của loài, nhưng mức độ thì khác nhau. Bảng dưới gom những yếu tố đã được mô tả nhiều.
| Yếu tố | Cơ chế | Liên quan tới thụ phấn? |
|---|---|---|
| Hoa sống ngắn | Không được thụ phấn trong khoảng một ngày là rụng | Trực tiếp |
| Cấu tạo hoa kín | Chỉ côn trùng rất nhỏ chui vào được | Trực tiếp |
| Thiếu muỗi dĩn | Vườn khô, ít chất hữu cơ ẩm | Trực tiếp |
| Tự bất thụ ở nhiều dòng | Cần phấn của cây khác dòng | Trực tiếp |
| Trái non cần đủ hạt | Trái nhận ít phấn, ít hạt thì dễ bị cây loại | Gián tiếp |
| Héo trái non sinh lý | Cây tự giảm tải theo sức nuôi | Gián tiếp |
| Sâu bệnh, bọ xít muỗi | Chích hút làm trái non thâm đen | Không |
Một điểm đáng chú ý là số hạt trong trái. Mỗi bầu nhụy ca cao chứa nhiều noãn, nên một lần thụ phấn tốt cần rất nhiều hạt phấn tới cùng lúc. Trái chỉ nhận ít phấn sẽ có ít hạt, và trong nhiều quan sát những trái như vậy dễ héo khi còn non. Vì thế "đủ phấn" quan trọng không kém "có phấn".
Ong không ngòi trên hoa ca cao: thực tế đến đâu
Người nuôi ong dú trong vườn ca cao ở Đông Nam Bộ và miền Tây đôi khi thấy ong bò trên hoa ca cao. Ở các nước trồng ca cao khác, cũng có ghi nhận ong không ngòi thu phấn trên hoa ca cao. Vấn đề là thu phấn không có nghĩa là thụ phấn: ong có thể lấy phấn từ túi cánh hoa mà không chạm đầu nhụy bị nhị lép che.
Các tổng quan về thụ phấn ca cao nhìn chung xếp muỗi dĩn là nhóm chính, còn ong không ngòi, kiến, rệp, bọ trĩ là nhóm ghé hoa có thể góp phần nhỏ. Cũng có những nghiên cứu xem lại vai trò của các côn trùng khác ngoài muỗi dĩn, nên bức tranh còn đang được bổ sung. Cách nói hợp lý nhất hiện nay: ong không ngòi không phải lời giải cho vườn ca cao đậu trái kém.
Điều này đáng nói vì có thể gặp lời giới thiệu kiểu "đặt thùng ong dú vào vườn ca cao để tăng trái". Lời giới thiệu ấy chưa có cơ sở vững. Một vườn ca cao muốn cải thiện thụ phấn trước hết cần nhìn vào môi trường sống của muỗi dĩn. Ong không ngòi vẫn có thể có ích cho các cây khác trồng chung, như dừa, chôm chôm hay sầu riêng trong cùng vườn.
Vườn ca cao và chỗ ở cho muỗi dĩn
Những gì dưới đây là nguyên lý sinh thái được nhắc nhiều trong tài liệu về thụ phấn ca cao, không phải quy trình kỹ thuật. Mỗi vườn cần cân nhắc thêm nguy cơ sâu bệnh và nấm khi giữ ẩm.
- Lớp lá mục dưới tán: giữ một lớp lá rụng thay vì quét sạch, vì đó là nơi ấu trùng muỗi dĩn sống.
- Thân chuối và vỏ trái: một số nơi để các khúc thân chuối đã chặt hoặc vỏ trái ca cao thành đống nhỏ dưới tán làm chỗ sinh sản; cần cân nhắc vì vỏ trái nhiễm bệnh có thể là nguồn lây nấm.
- Bóng mát và độ ẩm: vườn ca cao dưới tán dừa hay cây che bóng thường ẩm hơn vườn trống nắng, hợp với muỗi dĩn.
- Hạn chế thuốc lúc hoa rộ: muỗi dĩn nhỏ, nhạy với thuốc trừ sâu như các côn trùng nhỏ khác.
- Trồng xen dòng: với các dòng tự bất thụ, cần có cây khác dòng gần đó trong tầm bò và bay ngắn của muỗi dĩn.
- Không đốt lá, rác hữu cơ dưới tán: đốt làm mất nơi ở của nhiều côn trùng có ích cùng lúc.
Mức độ những biện pháp này giúp tăng trái bao nhiêu phụ thuộc từng vườn và chưa có con số chung đáng tin cho Việt Nam. Chúng chỉ là hướng đi theo cơ chế đã hiểu.
Vườn ca cao ở Việt Nam: tán dừa, vườn xen và mùa hoa
Ca cao ở Việt Nam chủ yếu trồng xen, ít khi thành vườn thuần lớn. Ở Vĩnh Long (gồm Bến Tre và Trà Vinh cũ) và Đồng Tháp (gồm Tiền Giang cũ), ca cao thường nằm dưới tán dừa; ở Đắk Lắk, Lâm Đồng, Đồng Nai và TP.HCM (vùng Bà Rịa cũ), ca cao xen trong vườn điều, vườn cây ăn trái hoặc dưới cây che bóng. Mỗi kiểu vườn tạo ra một vi khí hậu khác nhau, và vì thế một quần thể côn trùng khác nhau.
Vườn dưới tán dừa ven sông rạch thường ẩm quanh năm, đất có nhiều chất hữu cơ, mương nước gần. Những điều kiện đó về lý thuyết hợp với muỗi dĩn. Vườn xen ở vùng đất đỏ có mùa khô rõ thì khác: lớp lá rụng khô giòn trong mấy tháng nắng, độ ẩm dưới tán xuống thấp, côn trùng nhỏ có thể thưa đi đúng lúc cây ra hoa nếu được tưới.
Ca cao ra hoa gần như quanh năm, có những đợt rộ theo mưa và nhiệt độ. Điều đó khác cà phê hay điều: cây cần côn trùng thụ phấn có mặt thường xuyên chứ không chỉ vài tuần. Một vườn chỉ có muỗi dĩn trong mùa mưa sẽ đậu trái theo mùa mưa, dù hoa nở cả năm. Đây là một giả thuyết hợp lý để giải thích vì sao có vườn ra hoa đều mà trái lại dồn theo mùa.
Thụ phấn tay cho ca cao: vì sao có nơi làm
Ở một số nước, người ta thử thụ phấn tay cho ca cao: dùng nhíp hoặc cọ nhỏ lấy nhị ở bông này chấm lên đầu nhụy bông khác. Việc này tốn công vì hoa nhỏ, nở rải rác và chỉ tươi một ngày, nhưng kết quả trong các thí nghiệm thường cho thấy số trái tăng rõ so với để tự nhiên, phản ánh việc thiếu thụ phấn là một giới hạn thật ở nhiều vườn.
Thụ phấn tay cũng là công cụ của chọn tạo giống: muốn lai hai dòng ca cao thì phải kiểm soát nguồn phấn. Ở quy mô sản xuất, nhiều vườn không tính tới vì công lao động cao và vì cây vẫn bị giới hạn bởi sức nuôi trái; nhiều trái hơn đòi hỏi nước, dinh dưỡng và chăm sóc nhiều hơn.
Với người đọc muốn hiểu sinh học, thụ phấn tay là một thí nghiệm nhỏ dễ làm: chọn vài bông vừa nở trên cùng một cây, thụ phấn tay một nửa, để tự nhiên nửa còn lại, đánh dấu và theo dõi vài tuần. Ví dụ giả định: nếu phần lớn bông thụ tay giữ được trái non trong khi gần như toàn bộ bông để tự nhiên rụng, vườn đó đang thiếu côn trùng thụ phấn.
Câu hỏi thường gặp
Muỗi dĩn thụ phấn cho ca cao có đốt người không?
Họ muỗi dĩn có nhiều loài; một số loài thuộc các chi khác hút máu và gây ngứa. Nhóm Forcipomyia thường được nhắc tới trên hoa ca cao chủ yếu ăn mật và phấn khi trưởng thành. Người làm vườn hiếm khi phân biệt được bằng mắt thường vì chúng quá nhỏ.
Một trái ca cao cần bao nhiêu hạt phấn?
Bầu nhụy ca cao chứa nhiều noãn, nên để trái phát triển tốt với nhiều hạt cần một lượng lớn hạt phấn tới đầu nhụy trong một hoặc vài lần ghé. Con số cụ thể khác nhau theo dòng và nghiên cứu, nên chỉ cần nhớ nguyên tắc: càng nhiều phấn, trái càng ít bị loại.
Ca cao có tự thụ phấn được không?
Tuỳ dòng. Một số dòng tự thụ được, nhiều dòng khác tự bất thụ, cần phấn từ cây khác dòng. Ngay cả với dòng tự thụ được, phấn vẫn phải được côn trùng mang tới vì cấu tạo hoa không cho phấn rơi thẳng lên nhụy.
Vì sao ca cao trồng dưới tán dừa lại phổ biến ở miền Tây?
Ca cao vốn là cây ưa bóng ở tầng dưới rừng nhiệt đới, cần che bớt nắng khi còn nhỏ. Tán dừa cho bóng mát và độ ẩm, đồng thời tận dụng đất vườn dừa. Môi trường ẩm dưới tán cũng hợp với côn trùng nhỏ như muỗi dĩn.
Hoa ca cao nở bao lâu thì rụng nếu không được thụ phấn?
Hoa ca cao thường chỉ tươi khoảng một ngày. Nếu không được thụ phấn, cuống hoa hình thành lớp rời và hoa rụng trong vòng một tới hai ngày. Đây là lý do thời gian sống của côn trùng thụ phấn phải khớp với giờ hoa nở.
Thuốc trừ sâu có ảnh hưởng tới muỗi dĩn không?
Có thể ảnh hưởng mạnh vì chúng là côn trùng rất nhỏ, sống ngay trong vườn. Thuốc phun lên tán và lớp lá dưới gốc có thể làm giảm cả ấu trùng lẫn con trưởng thành. Chi tiết về nhóm thuốc độc với côn trùng thụ phấn có ở chuyên mục ong và thuốc của trang.