Cây dừa có hoa đực và hoa cái riêng trên cùng một buồng hoa; ở dừa cao, hoa đực thường tàn trước khi hoa cái mở nên dừa cao chủ yếu thụ phấn chéo, còn ở dừa lùn hai giai đoạn chồng nhau nên dừa lùn tự thụ phần lớn. Phấn dừa được mang đi bởi ong, các côn trùng khác và gió. Ong mật và ong không ngòi là khách quen của hoa dừa.
Chuyện thụ phấn ở dừa còn có một hệ quả ít ai ngờ: với dừa sáp, loại dừa có cơm đặc sệt, đặc tính sáp chỉ xuất hiện trong trái khi cả cây mẹ lẫn hạt phấn đều mang gen sáp. Phấn đến từ cây nào quyết định trái đó có sáp hay không.
Bài viết đi qua cấu tạo buồng hoa dừa, nhịp giai đoạn đực, giai đoạn cái, khác biệt giữa dừa cao và dừa lùn, ai thụ phấn cho dừa, và chuyện dừa sáp dưới góc di truyền.
Buồng hoa dừa: hàng nghìn hoa đực, vài chục hoa cái
Dừa ra hoa liên tục quanh năm khi cây đã trưởng thành, mỗi nách tàu lá một buồng hoa. Buồng hoa non được bọc trong một mo dài, cứng. Khi mo nứt ra, buồng hoa xòe thành nhiều nhánh. Trên mỗi nhánh, phần đầu mang dày đặc hoa đực nhỏ màu vàng kem, phần gốc mang một vài hoa cái to, tròn cỡ đầu ngón tay cái. Cả buồng có thể có hàng nghìn hoa đực nhưng chỉ vài chục hoa cái hoặc ít hơn.
Hoa đực nở trước, mỗi bông chỉ tươi trong khoảng một ngày rồi rụng, các bông nối nhau nở trong vài tuần. Hoa cái mở sau, đầu nhụy ba thuỳ tiếp nhận phấn trong một khoảng ngắn, tiết ra mật khá nhiều. Đó là điểm thu hút côn trùng: hoa đực cho phấn, hoa cái cho mật.
Những hoa cái được thụ tinh lớn dần thành trái, gọi là dừa non rồi dừa khô. Phần lớn hoa cái không được thụ phấn hoặc bị cây loại bớt sẽ rụng trong những tuần đầu, mà người trồng dừa hay gọi là rụng trái non. Như mọi cây, rụng trái non ở dừa có nhiều nguyên nhân, thụ phấn chỉ là một. Cây dừa trưởng thành luôn mang nhiều buồng ở các giai đoạn khác nhau cùng lúc, từ buồng hoa mới nứt mo tới buồng trái khô, nên sức nuôi của cây được chia cho tất cả, và buồng nào cũng có phần bị loại bớt.
Dừa cao và dừa lùn khác nhau thế nào về thụ phấn?
Đây là khác biệt cơ bản trong sinh học sinh sản của dừa, được mô tả rộng rãi trong tài liệu chọn giống dừa.
| Điểm so | Nhóm dừa cao | Nhóm dừa lùn |
|---|---|---|
| Thứ tự giai đoạn trên một buồng | Đực xong rồi mới tới cái | Đực và cái chồng nhau |
| Giữa các buồng liên tiếp | Thường ít chồng nhau | Thường chồng nhau |
| Kiểu thụ phấn chính | Thụ phấn chéo | Tự thụ phần lớn |
| Độ đồng đều cây con từ hạt | Đa dạng | Khá giống cây mẹ |
| Phụ thuộc côn trùng, gió | Nhiều | Ít hơn |
Nhóm dừa lùn, gồm nhiều giống dừa uống nước, ra trái sớm, cây thấp, vì tự thụ nên trồng bằng trái giống thì cây con khá giống cây mẹ. Nhóm dừa cao, thân cao, sống lâu, thụ phấn chéo nên cây con mọc từ trái có thể khác cây mẹ, giữ giống khó hơn. Giữa hai nhóm có những giống trung gian và con lai, nên cách xếp này là khung chung chứ không phải ranh giới cứng.
Ở các vùng dừa lớn như Vĩnh Long (gồm Bến Tre và Trà Vinh cũ) hay Đồng Tháp, nhiều vườn trồng xen nhiều giống, nên phấn đi lại giữa các giống là chuyện thường. Đó là một lý do người làm giống phải thụ phấn có kiểm soát khi muốn giữ hoặc lai tạo giống, và cũng là lý do trái giống lấy từ vườn hỗn hợp không bảo đảm đúng giống.
Ai mang phấn cho hoa dừa?
Ong mật. Ong nội và ong ngoại đều khai thác hoa dừa quanh năm. Chúng thu phấn ở hoa đực và mật ở hoa cái, đi qua nhiều buồng, nhiều cây. Ở vùng dừa, người nuôi ong thường xem dừa là nguồn hoa nền ổn định.
Ong không ngòi. Ong không ngòi cũng thường gặp trên buồng hoa dừa, thu phấn rất chăm và lấy mật hoa cái. Vì phạm vi bay ngắn, chúng hay phục vụ những cây gần tổ; các hốc trong thân dừa già hay cây khác trong vườn có thể là nơi làm tổ.
Gió. Phấn dừa khá nhẹ, gió có mang đi một phần, nhất là trên những cây cao, thoáng. Mức đóng góp của gió so với côn trùng được các nghiên cứu đánh giá khác nhau tuỳ vùng.
Kiến, ruồi và côn trùng khác. Kiến bò nhiều trên buồng hoa vì mật hoa cái; ruồi và bọ nhỏ cũng ghé. Chúng mang được ít phấn, đóng góp không đều.
Đóng góp khác nhau theo nhóm dừa. Với dừa cao thụ phấn chéo, côn trùng đi giữa các cây là quan trọng. Với dừa lùn tự thụ, phấn trên cùng buồng đã đủ nhiều, côn trùng chỉ hỗ trợ thêm.
Dừa sáp: khi phấn đến từ cây nào quyết định trái
Dừa sáp là đặc sản nổi tiếng của vùng Cầu Kè, nay thuộc tỉnh Vĩnh Long. Đặc tính sáp, cơm dày mềm, nước sền sệt, là do một gen lặn chi phối phần cơm, tức phôi nhũ của hạt. Phôi nhũ được tạo thành từ sự kết hợp giữa tế bào của cây mẹ và một tinh tử của hạt phấn. Vì vậy một trái dừa chỉ có sáp khi cả phần đóng góp từ cây mẹ lẫn từ hạt phấn đều mang gen sáp.
Hệ quả trực tiếp: trên cùng một cây dừa sáp, có trái sáp và trái bình thường, tuỳ phấn đến từ cây nào. Nếu xung quanh nhiều dừa thường, ong và gió mang phấn dừa thường tới, tỷ lệ trái sáp giảm. Người trồng dừa sáp lâu năm hiểu điều này qua kinh nghiệm, và vườn dừa sáp tập trung, ít xen dừa thường, thường cho tỷ lệ trái sáp cao hơn. Mức tỷ lệ cụ thể khác nhau theo vườn, không nên tin những con số cam kết cố định.
Trái dừa sáp thật thường không tự nảy mầm được vì phôi nhũ sệt không nuôi được mầm. Để nhân giống, người ta hoặc trồng từ những trái bình thường trên cây sáp, vốn mang gen sáp ở dạng ẩn, hoặc nuôi cấy phôi trong phòng thí nghiệm. Đây là một ví dụ hiếm có ở cây trồng Việt Nam mà thụ phấn ảnh hưởng thẳng tới chất lượng sản phẩm ngay trong vụ.
Vườn dừa và côn trùng thụ phấn: vài nguyên lý sinh thái
Dừa ra hoa quanh năm nên là nguồn thức ăn ổn định cho ong. Những nguyên lý dưới đây giúp hiểu quan hệ giữa vườn dừa và côn trùng, không phải quy trình chăm sóc.
- Buồng hoa dừa nối nhau quanh năm, nên quần thể ong quanh vườn dừa ít bị đứt bữa hơn vùng cây công nghiệp nở dồn một mùa.
- Vườn dừa xen ca cao, chôm chôm, bưởi hay rau màu dưới tán tạo nhiều tầng hoa, giúp côn trùng có thêm nguồn mật phấn khác.
- Thân dừa già có hốc và các cây khác trong vườn là chỗ làm tổ tự nhiên cho ong không ngòi.
- Mương nước giữa các liếp dừa cung cấp nước cho côn trùng trong những tháng nắng.
- Thuốc phun lên buồng hoa dừa để trị sâu hại có thể ảnh hưởng tới ong đang làm việc trên buồng; thời điểm và nhóm thuốc được bàn ở chuyên mục ong và thuốc của trang.
- Vườn dừa cũng chịu những loài gây hại như bọ cánh cứng, sâu ăn lá; khi đánh giá rụng trái non nên tách chúng khỏi chuyện thụ phấn.
Những điểm trên không biến thành con số năng suất cụ thể, nhưng giải thích vì sao các vùng dừa thường cũng là vùng nuôi ong có truyền thống.
Quan sát một buồng hoa dừa từ lúc nứt mo
Buồng hoa dừa ở cây thấp, nhất là dừa lùn, có thể quan sát từ mặt đất hoặc thang thấp. Đây là một cách theo dõi nhịp giai đoạn đực, giai đoạn cái và côn trùng ghé thăm, phù hợp cho giáo viên, học sinh hay người tò mò về cây trong vườn nhà.
- Chọn một buồng vừa nứt mo, ghi ngày. Lúc này các nhánh hoa còn khép, hoa đực vàng nhạt xếp dày ở đầu nhánh, hoa cái tròn xanh ở gốc nhánh.
- Theo dõi mỗi sáng: hoa đực bắt đầu nở từ đầu nhánh, rụng dần sau khoảng một ngày. Ghi ngày hoa đực đầu tiên nở và ngày gần như không còn hoa đực.
- Quan sát hoa cái: khi đầu nhụy ba thuỳ hé ra, hơi ướt, có mật đọng ở gốc là lúc tiếp nhận. Ghi ngày bắt đầu và kết thúc giai đoạn này.
- So hai khoảng thời gian. Nếu hoa đực đã tàn hết trước khi hoa cái mở, buồng đó chỉ nhận được phấn từ buồng khác hoặc cây khác; nếu chồng nhau, cây có thể tự thụ.
- Trong giai đoạn hoa cái mở, ngồi quan sát mười phút mỗi sáng, ghi loại côn trùng ghé: ong mật, ong không ngòi, kiến, ruồi.
- Vài tuần sau, đếm số trái non còn lại trên buồng so với số hoa cái ban đầu.
Một buồng là quá ít để kết luận, nhưng theo dõi vài buồng trên vài cây sẽ cho thấy rõ cây đó thuộc kiểu thụ phấn chéo hay tự thụ, và ai đang làm việc trên hoa trong vườn của bạn.
Thụ phấn có kiểm soát trong chọn giống dừa
Muốn tạo giống dừa lai, ví dụ giữa một giống lùn ra trái sớm và một giống cao khoẻ, người làm giống phải kiểm soát hoàn toàn nguồn phấn. Cách làm phổ biến được mô tả trong tài liệu là khử bỏ hết hoa đực trên buồng của cây mẹ trước khi chúng nở, bao buồng bằng túi để côn trùng không vào được, rồi khi hoa cái mở thì đưa phấn của cây bố đã thu sẵn vào.
Phấn dừa có thể được thu từ hoa đực, phơi hoặc sấy nhẹ, bảo quản để dùng dần. Việc này cho phép lai giữa hai cây không ra hoa cùng thời gian, hoặc ở hai vùng khác nhau. Đây là công việc của trung tâm, viện nghiên cứu, không phải việc làm vườn thông thường.
Hiểu cách người làm giống thụ phấn dừa cũng giúp người trồng đọc đúng thông tin về giống: một cây dừa lai đời đầu có thể cho trái tốt, nhưng trồng lại bằng trái của chính nó thì cây con phân ly, không giữ được đặc tính như mẹ. Đó là lý do cây giống lai thường phải mua từ nguồn có quy trình thụ phấn kiểm soát.
Câu hỏi thường gặp
Một buồng dừa có bao nhiêu hoa cái?
Số hoa cái trên một buồng thay đổi nhiều theo giống, tuổi cây, mùa và chăm sóc, từ vài bông tới vài chục bông. Hoa đực thì nhiều hơn rất nhiều, có thể tới hàng nghìn bông trên một buồng.
Dừa lùn có cần ong thụ phấn không?
Dừa lùn tự thụ phần lớn vì hoa đực và hoa cái trên buồng mở chồng thời gian. Ong vẫn ghé và có thể giúp phấn tới hoa cái đều hơn, nhưng dừa lùn ít phụ thuộc côn trùng hơn dừa cao.
Vì sao trồng dừa sáp xen dừa thường thì ít trái sáp?
Vì đặc tính sáp do gen lặn quyết định ở phần cơm, cần cả cây mẹ và hạt phấn đều mang gen sáp. Phấn từ cây dừa thường mang tới hoa cái của cây sáp sẽ cho trái bình thường. Vườn sáp tập trung giảm cơ hội đó.
Hoa dừa có cho mật ong không?
Có. Hoa cái dừa tiết mật khá nhiều, hoa đực cho phấn, và dừa ra hoa quanh năm. Vùng dừa thường có người nuôi ong, nhưng mật thu được hay lẫn mật các loài hoa khác trong vùng bay của ong.
Ong không ngòi có làm tổ trên cây dừa không?
Có ghi nhận ong không ngòi làm tổ trong các hốc của thân cây già, và dừa già có hốc cũng có thể là chỗ ở. Tuy vậy chúng làm tổ ở nhiều loại cây và chỗ khác nhau, không riêng gì dừa.
Rụng trái dừa non có phải do thiếu thụ phấn không?
Có thể một phần, nhất là với hoa cái không được thụ phấn trong những ngày đầu. Nhưng rụng trái non ở dừa còn do thiếu nước, thiếu dinh dưỡng, sâu hại và thời tiết. Cần quan sát thời điểm rụng để tách nguyên nhân.