Muốn có côn trùng thụ phấn trong mùa hoa của cà phê, điều hay mắc ca, vườn phải có thứ để chúng ăn, uống và làm tổ trong những tháng còn lại của năm. Côn trùng không tự xuất hiện đúng tuần cây chính nở hoa; chúng chỉ ở đó nếu quần thể đã sống được qua mùa khan. Cây che bóng, hàng rào xanh, bờ lô có hoa, nguồn nước và chỗ làm tổ là những thứ quyết định điều đó.
Đây là góc nhìn sinh thái, không phải quy trình kỹ thuật trồng. Chọn cây che bóng nào, mật độ bao nhiêu, cắt cỏ thế nào là chuyện của kỹ thuật canh tác từng cây, cần cân nhắc cạnh tranh nước, dinh dưỡng và sâu bệnh. Bài này giúp bạn nhìn vườn bằng con mắt của một con ong: ở đâu có ăn, tháng nào đói, đi đâu để uống, ngủ ở đâu.
Những gì được viết dưới đây là nguyên lý đã được mô tả nhiều trong sinh thái học thụ phấn. Mức tăng năng suất cụ thể thì khác nhau theo vườn và chưa có con số chung đáng tin cho Việt Nam.
Vì sao vườn đơn canh khó giữ côn trùng
Một vườn chỉ có một loài cây công nghiệp là một sa mạc thức ăn trong phần lớn năm. Cà phê nở dồn trong vài ngày mỗi đợt, điều và mắc ca nở trong vài tuần, rồi suốt nhiều tháng sau vườn không còn hoa. Côn trùng thụ phấn, nhất là những loài không bay xa, không thể sống sót qua giai đoạn đó nếu chỉ dựa vào cây chính.
Ong mật có thể bay xa hơn để tìm hoa, và người nuôi có thể chở đàn đi theo mùa hoa. Nhưng ong không ngòi, ong đơn độc, ruồi hoa và nhiều côn trùng nhỏ khác sống cố định, kiếm ăn trong bán kính hẹp. Với chúng, điều quan trọng không phải là vườn có bao nhiêu hoa trong tuần cao điểm, mà là có hoa đều quanh năm hay không.
Cũng vì vậy, nhiều nghiên cứu sinh thái ở các vùng nhiệt đới ghi nhận rằng vườn nằm gần rừng tự nhiên, gần mảng cây bụi hoặc có nhiều cây xen thường có số loài và số lượt côn trùng ghé hoa cao hơn vườn nằm giữa vùng đơn canh rộng. Rừng và mảng cây hoang là kho dự trữ côn trùng, vườn thì là nơi chúng đến làm việc.
Đọc vườn theo lịch hoa: ví dụ giả định một vườn cà phê xen
Cách hữu ích nhất để thấy khoảng trống là vẽ lịch hoa của mọi thứ trong vườn và xung quanh. Bảng dưới là một ví dụ giả định cho một vườn cà phê vối xen sầu riêng và hồ tiêu ở Tây Nguyên; thời điểm thật cần ghi theo quan sát ở vườn bạn.
| Giai đoạn trong năm | Cây đang có hoa | Tình trạng thức ăn cho côn trùng |
|---|---|---|
| Giữa mùa khô | Cà phê nở rộ sau đợt tưới | Dồi dào, ngắn ngày |
| Cuối mùa khô | Sầu riêng, một ít cây che bóng | Trung bình, phụ thuộc cây xen |
| Đầu mùa mưa | Hồ tiêu ra gié, cỏ dại bắt đầu ra hoa | Ít, vì hoa tiêu nghèo mật |
| Giữa mùa mưa | Cỏ hoa ở bờ lô, cây họ đậu phủ đất | Phụ thuộc cách cắt cỏ |
| Cuối mùa mưa | Hàng rào cây bụi, cây che bóng ra hoa muộn | Thấp nếu vườn trống |
| Đầu mùa khô | Rất ít hoa | Khoảng khan rõ nhất |
Nhìn vào bảng, vườn này có hai khoảng yếu: đầu mùa mưa khi hoa tiêu không nuôi được ong, và giai đoạn chuyển từ mưa sang khô. Một cây che bóng hay một loại cây hàng rào ra hoa đúng hai khoảng này sẽ có giá trị với côn trùng hơn cả trăm cây khác nở cùng lúc với cà phê.
Điểm mấu chốt: thêm hoa vào đúng khoảng trống quan trọng hơn thêm thật nhiều hoa.
Cây che bóng, cây trụ và hàng rào xanh làm gì cho côn trùng?
Cung cấp hoa ngoài mùa cây chính. Nhiều cây che bóng và cây trụ sống trong vườn cây công nghiệp ra hoa theo lịch riêng, lấp vào khoảng trống của cây chính. Đây là giá trị lớn nhất của chúng với côn trùng thụ phấn.
Tạo vi khí hậu dịu hơn. Tán cây che bóng giảm nhiệt độ và giữ ẩm dưới tán. Côn trùng nhỏ như ong không ngòi và muỗi dĩn dễ mất nước trong nắng gắt, nên vùng râm mát giúp chúng hoạt động lâu hơn trong ngày.
Cho chỗ làm tổ. Cây lâu năm có thân lớn, cành khô, hốc mục là nơi làm tổ tự nhiên của ong không ngòi và nhiều côn trùng khác. Vườn mà mọi cây đều trẻ, đều được cắt tỉa sạch sẽ thường thiếu chỗ ở.
Làm hành lang di chuyển. Hàng rào xanh dọc bờ lô nối các mảng cây với nhau, giúp côn trùng đi từ rừng hay vườn tạp vào giữa vùng chuyên canh mà không phải bay qua khoảng trống nắng.
Có mặt trái cần cân nhắc. Cây che bóng cạnh tranh nước, dinh dưỡng, ánh sáng với cây chính, và có thể là nơi trú của một số loài gây hại. Chọn cây và mật độ thuộc kỹ thuật canh tác; ở đây chỉ nói phần lợi cho côn trùng thụ phấn.
Bờ lô, cỏ hoa và lớp phủ: tầng thấp bị quên
Khi nghĩ tới hoa cho ong, người ta thường nhìn lên cây cao. Nhưng ở tầng thấp, cỏ dại ra hoa dưới gốc và dọc bờ lô cũng là nguồn mật phấn quan trọng, nhất là trong mùa mưa. Nhiều loài cỏ lá rộng, cây họ Cúc nhỏ, cây họ Đậu bò ra hoa liên tục, được ong không ngòi và ong đơn độc khai thác thường xuyên.
Cách quản lý cỏ có ảnh hưởng lớn. Diệt sạch cỏ cả vườn bằng thuốc hoặc cắt sát định kỳ trong cùng một ngày lấy đi toàn bộ tầng hoa này cùng lúc. Ngược lại, cắt cỏ luân phiên theo từng dải, chừa lại một phần bờ lô, hoặc dùng cây phủ đất có hoa, giữ được một phần nguồn thức ăn liên tục. Đây là những nguyên lý được nhắc trong sinh thái học nông nghiệp; áp dụng thế nào cho từng vườn cần cân nhắc cạnh tranh với cây chính.
Tầng thấp còn quan trọng vì một lý do khác: nhiều loài ong đơn độc làm tổ trong đất, ở những chỗ đất trống, khô ráo, ít bị xới. Bờ lô không cày xới, mô đất cao ven vườn là nơi chúng đào hang. Ong không ngòi thì không làm tổ dưới đất kiểu đó, nhưng một số loài có thể làm tổ trong hốc ở gốc cây hoặc trong tổ mối cũ.
Nước, chỗ ở và những thứ nhỏ nhưng có ích
Ngoài hoa, côn trùng thụ phấn cần nước và nơi ở. Những điểm sau thường bị bỏ qua trong vườn cây công nghiệp.
- Nguồn nước nông: ao, mương, máng có đá hoặc cành nổi để côn trùng đậu uống mà không chết đuối, quan trọng nhất trong mùa khô.
- Cây già, cây chết đứng ở mép vườn: nếu không gây nguy hiểm, giữ lại một vài cây có hốc là giữ chỗ làm tổ cho ong không ngòi.
- Đống cành khô, gỗ mục ở góc vườn: nơi trú của nhiều côn trùng có ích, kể cả ong đơn độc làm tổ trong thân cây rỗng.
- Nhựa cây: ong không ngòi cần nhựa cây để làm keo xây tổ; vườn có nhiều loài cây lâu năm cho nhựa giúp chúng xây tổ dễ hơn.
- Không đốt rác thực vật hàng loạt: đốt làm mất cùng lúc chỗ ở và nguồn thức ăn của nhiều loài.
- Phối hợp lịch phun thuốc: phun lúc cây chính đang hoa hoặc phun lên bờ lô có hoa ảnh hưởng trực tiếp tới côn trùng thụ phấn. Chi tiết về nhóm thuốc độc với ong có ở chuyên mục ong và thuốc của trang.
Không cần làm tất cả. Mỗi điều trên thêm vào một mảnh nhỏ cho "hạ tầng" của côn trùng, và hiệu quả cộng dồn qua nhiều năm.
Ong mật và ong không ngòi cùng một vườn: cạnh tranh hay bổ sung?
Khi người nuôi ong mật đặt hàng chục thùng vào vùng cây công nghiệp đúng mùa hoa, một câu hỏi tự nhiên là liệu ong không ngòi và côn trùng hoang dã có bị lấn át. Trong sinh thái học, đây là câu hỏi đang được nghiên cứu ở nhiều nơi, và câu trả lời phụ thuộc lượng hoa so với số ong. Trong tuần hoa rộ, nguồn mật phấn thường dư thừa, cạnh tranh không gay gắt. Khi hoa thưa, đàn ong mật đông có thể vét sạch mật phấn sớm trong ngày, để lại ít cho các loài khác.
Ở mặt bổ sung, hai nhóm có cách làm việc khác nhau. Ong mật bay xa, phủ diện rộng, đi qua nhiều cây, rất hợp với các cây cần phấn khác dòng như cà phê vối hay mắc ca. Ong không ngòi kiếm ăn gần tổ, hoạt động bền bỉ trong vùng hẹp, ít bỏ đi khi hoa thưa, và chịu được những vị trí có bóng râm. Một số nghiên cứu ở vùng nhiệt đới ghi nhận rằng vườn có nhiều nhóm côn trùng cùng hoạt động thường đậu trái ổn định hơn vườn chỉ trông vào một loài.
Với người làm vườn, ý nghĩa thực tế là đừng coi đàn ong mật thuê theo mùa như lời giải duy nhất. Nếu cả vùng xung quanh bị dọn sạch nơi ở của côn trùng hoang dã, mỗi năm vườn sẽ lệ thuộc hoàn toàn vào việc có người đặt ong hay không. Giữ hạ tầng cho côn trùng bản địa là một kiểu bảo hiểm cho những năm thời tiết xấu hoặc khi đàn ong không về kịp.
Đo xem vườn có đang giữ được côn trùng không
Cách dễ nhất để biết những thay đổi có tác dụng là quan sát có hệ thống. Chọn vài điểm cố định trong vườn, ở mép gần rừng, giữa vườn, gần hàng rào xanh. Trong mùa hoa cây chính, mỗi điểm ngồi mười phút vào cùng khung giờ sáng, đếm số côn trùng ghé hoa và chia nhóm: ong mật, ong không ngòi, ong khác, ruồi, bướm.
Ngoài mùa hoa cây chính, đi một vòng quanh vườn mỗi tháng, ghi lại những cây nào đang có hoa và có ong ghé. Sau một năm, bạn có lịch hoa thật của vườn mình, chính xác hơn bất cứ bảng tham khảo nào. Ví dụ giả định: nếu tháng nào cũng thấy ong không ngòi trên một loại cây hàng rào nào đó, cây ấy đang là "nhà ăn" quan trọng của chúng.
So sánh qua nhiều năm mới có ý nghĩa, vì thời tiết làm số lượng côn trùng dao động mạnh từ năm này sang năm khác. Những con số tự đếm không phải nghiên cứu khoa học, nhưng chúng giúp bạn quyết định dựa trên vườn của chính mình, thay vì dựa trên lời quảng cáo hay lời đồn.
Câu hỏi thường gặp
Trồng thêm hoa có làm ong bỏ cây chính không?
Đây là lo lắng hợp lý. Nếu hoa thêm vào nở cùng lúc và hấp dẫn hơn cây chính, ong có thể chia bớt lượt ghé. Vì vậy nên ưu tiên cây ra hoa vào khoảng trống, không trùng mùa hoa cây chính, để nuôi côn trùng qua mùa khan.
Có cần đặt thùng ong vào vườn không?
Không bắt buộc. Đặt đàn ong mật là một cách bổ sung trong mùa hoa, nhưng côn trùng hoang dã và ong không ngòi sống sẵn quanh vườn chỉ ở lại nếu vườn có thức ăn và chỗ ở quanh năm. Việc đặt đàn và thoả thuận với người nuôi ong là chủ đề riêng.
Giữ cỏ trong vườn có làm tăng sâu bệnh không?
Có thể, tuỳ loài cỏ và loài sâu. Một số cỏ là nơi trú của sâu hại, số khác lại nuôi thiên địch và côn trùng thụ phấn. Cách quản lý cỏ hợp lý cho từng vườn nên hỏi kỹ sư hoặc cán bộ khuyến nông địa phương.
Vườn nhỏ giữa vùng chuyên canh có giữ được ong không ngòi không?
Có thể, nhưng khó hơn vườn gần rừng. Một vườn nhỏ có hàng rào xanh, vài cây già có hốc, nguồn nước và hoa rải đều quanh năm vẫn có thể là nơi ong không ngòi làm tổ và kiếm ăn, nhất là khi vườn bên cạnh cũng làm tương tự.
Bao lâu thì thấy côn trùng thụ phấn nhiều lên?
Không có thời hạn chung. Quần thể côn trùng phản ứng chậm, thường phải qua vài mùa mới thấy khác biệt rõ, và còn phụ thuộc thời tiết, thuốc phun ở vùng xung quanh. Theo dõi đều đặn mới biết được xu hướng thật.
Cây che bóng có làm giảm ra hoa của cây chính không?
Với một số cây như cà phê, che bóng quá dày có thể làm cây ra hoa ít hơn; che vừa phải lại có lợi về vi khí hậu. Mức che bóng phù hợp là câu hỏi kỹ thuật canh tác, cần cân nhắc theo cây, giống và vùng.