Ong dú thường bắt đầu bay khi trời đủ sáng và đủ ấm, đông nhất vào buổi sáng, thưa dần lúc trưa nắng gắt rồi có thể nhộn nhịp lại vào chiều mát, và gần như nghỉ hẳn khi mưa hay trời tối. Ở vùng nóng như Nam Bộ, ong có thể ra cửa tổ từ lúc mặt trời vừa lên; ở miền Bắc mùa đông hay vùng cao, giờ bay đầu tiên lùi lại tới khi nắng làm ấm không khí.
Đằng sau nhịp ngày ấy là ba yếu tố: nhiệt độ cơ thể cần để cơ bay hoạt động, ánh sáng để định hướng, và lịch mở hoa của cây quanh tổ. Hiểu ba yếu tố này giúp bạn đọc đúng một tổ ong vào các giờ khác nhau, và hiểu vì sao ong dú ghé loài cây này mà ít ghé loài cây kia dù chúng đứng sát nhau.
Một ngày điển hình ở cửa tổ
Hãy hình dung một tổ ong dú trong vườn cây ăn trái ở Nam Bộ vào mùa khô. Lúc trời còn mờ, cửa tổ có vài con lính gác đứng ở miệng ống keo, chưa có ong bay. Khi nắng đầu tiên chạm vào khu vườn, những con đầu tiên rời tổ, bay vòng ngắn rồi đi. Trong khoảng một hai giờ sau đó, lưu lượng tăng nhanh, nhiều con quay về với cục phấn màu vàng, cam hay trắng bám ở chân sau.
Gần trưa, khi nắng gắt và không khí khô, số lượt ra vào giảm. Một số ong đứng ở cửa tổ quạt cánh. Buổi chiều, khi nắng dịu, hoạt động thường tăng lại, lúc này tỷ lệ ong mang nhựa cây hay đi lấy nước có thể cao hơn buổi sáng. Khi hoàng hôn xuống, ong lần lượt về hết, cửa tổ trở lại yên, chỉ còn lính gác.
Hình ảnh này là khuôn chung được nhiều người quan sát mô tả, không phải lịch cứng. Mỗi loài, mỗi đàn và mỗi mùa có thể lệch đi khá nhiều. Nhưng khung ba pha sáng đông, trưa thưa, chiều hồi lại là điểm khởi đầu tốt để đọc một tổ ong. Khi thấy một tổ lệch hẳn khỏi khung này, ví dụ trưa nắng đẹp mà cửa tổ vắng tanh, đó là lúc nên nhìn kỹ hơn: quanh tổ hết hoa, đàn đang yếu, hay vừa có tác động nào đó từ môi trường.
Nhiệt độ: ong nhỏ cần trời ấm mới bay được
Cơ bay cần đủ ấm. Côn trùng không tự giữ thân nhiệt ổn định như thú. Cơ ngực của ong phải đạt một mức nhiệt nhất định mới co đủ nhanh để bay. Ong lớn có thể tự làm ấm bằng cách rung cơ, ong dú nhỏ mất nhiệt nhanh nên phụ thuộc nhiều hơn vào nhiệt độ không khí và nắng.
Có ngưỡng thấp. Tài liệu nuôi ong không ngòi ở vùng cận nhiệt thường nêu rằng các loài Tetragonula nhỏ ít bay khi không khí còn lạnh, quanh mức mười tám đến hai mươi độ C hoặc thấp hơn. Con số thay đổi theo loài và nên hiểu là khoảng gần đúng.
Có ngưỡng cao. Khi quá nóng, ong nhỏ dễ mất nước và quá nhiệt khi bay dưới nắng trực tiếp. Vì vậy giữa trưa những ngày nắng gắt, hoạt động thường giảm thay vì tăng.
Ở Việt Nam, ngưỡng thấp chủ yếu chạm ở miền Bắc và vùng cao. Mùa đông Bắc Bộ, các buổi sáng sương ở Tây Nguyên hay vùng núi phía Bắc có thể làm ong khởi động muộn. Ở đồng bằng phía Nam, giới hạn hay gặp hơn là cái nóng giữa trưa mùa khô.
Tổ được nắng sớm khởi động sớm. Cùng một vườn, tổ hướng về phía đông nhận nắng sớm thường có ong ra sớm hơn tổ nằm trong bóng râm dày. Đây là lý do người nghiên cứu luôn ghi hướng và độ che của tổ khi so sánh dữ liệu.
Buổi sáng là giờ của phấn hoa
Nhiều loài cây nhiệt đới mở bao phấn vào sáng sớm. Phấn tươi lúc này dồi dào, chưa bị gió, nắng làm khô và chưa bị côn trùng khác lấy hết. Không ngạc nhiên khi nhiều nghiên cứu ghi nhận ong không ngòi thu phấn tập trung vào buổi sáng, trong khi việc lấy mật trải đều hơn qua ngày, vì mật hoa ở nhiều loài cây được tiết ra liên tục.
Điều này có hệ quả trực tiếp cho thụ phấn. Một bông hoa chỉ nhận được phấn của cây khác khi có con ong vừa lăn qua bao phấn của cây ấy rồi ghé sang. Nếu hoa cái của một loài cây chỉ mở vào buổi trưa, còn ong dú chủ yếu thu phấn vào buổi sáng, sự trùng khớp sẽ ít. Ngược lại, cây nở vào sáng sớm thường được ong dú ghé nhiều.
Một ví dụ hay được nhắc là sầu riêng. Hoa sầu riêng thường nở vào chiều muộn và tối, được dơi và côn trùng đêm ghé là chính. Ong không ngòi, vốn không bay đêm, chỉ có thể ghé những bông còn mở vào sáng hôm sau, nên vai trò của chúng ở cây này là góp phần chứ không phải chủ lực. Giờ bay quyết định vai trò thụ phấn nhiều hơn người ta tưởng.
Mưa, gió, mây và những thứ làm ong ngừng bay
Ngoài nhiệt độ, các yếu tố thời tiết khác tác động khá rõ tới việc ong dú có ra khỏi tổ hay không:
- Mưa: hạt mưa có thể làm ướt cánh và quật ngã một con ong nhỏ. Ong gần như ngừng bay khi mưa, kể cả mưa nhỏ, và chỉ ra lại khi tạnh hẳn, lá cây bớt ướt.
- Gió mạnh: ong nhỏ dễ bị thổi lệch hướng, tốn sức để giữ đường bay. Ngày gió lớn, số chuyến ít hơn và ong chủ yếu ra những nguồn sát tổ, khuất gió.
- Mây dày, trời âm u: ánh sáng giảm và nhiệt độ hạ, ong bay ít hơn. Một số loài vẫn hoạt động khi trời âm u nhưng ấm.
- Độ ẩm rất thấp: giữa trưa mùa khô, không khí khô làm ong dễ mất nước khi bay xa. Lúc này hoạt động đi lấy nước có thể tăng.
- Khói và bụi: khói đốt đồng, bụi đường làm ong ngừng bay hoặc bay rối. Tác động lâu dài lên sức khoẻ đàn chưa được đo nhiều.
- Tối: ong dú là loài hoạt động ban ngày. Ánh đèn đêm gần tổ đôi khi làm một số con lạc ra ngoài nhưng không biến chúng thành loài bay đêm.
Vì thời tiết chi phối mạnh như vậy, mọi số đếm hoạt động của ong chỉ có ý nghĩa khi kèm theo thông tin thời tiết lúc đếm. Hai ngày đếm cùng một giờ có thể cho kết quả chênh nhau gấp nhiều lần chỉ vì một bên có nắng, một bên âm u.
Mùa trong năm dời nhịp ngày đi thế nào
Nhịp ngày của ong dú không giống nhau giữa các mùa. Ở Nam Bộ, mùa khô có nắng sớm, trời trong, ong khởi động sớm nhưng phải tránh cái nóng giữa trưa; khi đó hai đỉnh sáng và chiều thường tách nhau rõ. Mùa mưa, những cơn mưa chiều cắt ngang buổi hoạt động thứ hai, nên phần lớn công việc dồn vào buổi sáng. Một đàn ở cùng một chỗ có thể có hai kiểu nhịp ngày khá khác nhau trong một năm.
Ở miền Bắc, độ dài ngày thay đổi nhiều hơn theo mùa. Mùa đông ngày ngắn, sáng lạnh và hay có mưa phùn, khung giờ ong bay được co lại chỉ còn vài giờ quanh trưa. Mùa hè ngày dài, nóng ẩm, hoạt động lại trải rộng nhưng có thể chững lại lúc trưa oi. Vùng cao như Tây Nguyên và các tỉnh miền núi phía Bắc có biên độ nhiệt ngày đêm lớn, ong thường khởi động muộn hơn đồng bằng dù cùng mùa.
Mùa hoa cũng chen vào nhịp ấy. Khi cả vùng cà phê, cây ăn trái hay cây rừng ra hoa đồng loạt, ong có thể bay dày đặc trong vài tuần, kể cả vào những khung giờ thường ít hoạt động. Khi giao mùa thiếu hoa, ong vẫn ra khỏi tổ nhưng nhiều chuyến trở về tay không. Vì vậy một bộ số đếm chỉ có ý nghĩa khi ghi rõ đó là mùa nào và quanh tổ đang có cây gì nở.
Yếu tố môi trường và điều chúng làm với nhịp bay
Bảng dưới gom lại ảnh hưởng của các yếu tố chính lên nhịp hoạt động của ong dú và hệ quả gợi ý cho việc đọc vai trò thụ phấn. Đây là xu hướng chung, không phải ngưỡng chính xác cho một loài.
| Yếu tố | Xu hướng thường thấy | Hệ quả cho thụ phấn |
|---|---|---|
| Nhiệt độ sáng sớm thấp | Ong khởi động muộn | Hoa nở sớm ở vùng lạnh ít được ong dú ghé lúc đầu ngày |
| Nắng gắt giữa trưa | Hoạt động giảm | Hoa chỉ mở buổi trưa ít được ong dú ghé |
| Phấn tươi buổi sáng | Lượt thu phấn dồn vào buổi sáng | Cây mở bao phấn sớm được lợi |
| Mưa kéo dài khi cây ra hoa | Ong gần như ngừng bay | Đợt hoa trùng mưa có thể ít được thụ phấn bởi ong |
| Gió mạnh | Ong bay gần, ít chuyến | Cây xa tổ, chỗ trống gió ít được ghé |
Đọc bảng sẽ thấy câu hỏi "ong dú có thụ phấn cho cây X không" luôn cần kèm câu hỏi phụ: hoa cây X mở giờ nào, mùa nào, trong điều kiện thời tiết ra sao. Một loài ong rất chăm chỉ vẫn có thể gần như vắng mặt ở một cây chỉ vì lệch giờ.
Tự ghi nhịp bay của một tổ: cách đếm đơn giản
Đếm ở cửa tổ là cách rẻ nhất để có dữ liệu về hoạt động của ong. Nếu muốn so sánh được với người khác hoặc giữa các mùa, bạn nên làm theo một quy trình cố định:
- Chọn khung giờ đếm cố định, ví dụ đầu mỗi giờ từ sáng sớm tới chiều tối, mỗi lần một phút.
- Đứng lệch sang một bên, không chắn đường bay. Đếm số ong về tổ trong một phút; đếm ong về dễ hơn đếm ong ra vì chúng bay chậm lại trước cửa.
- Ghi riêng số ong mang phấn (có cục màu ở chân sau) và số ong mang nhựa (cục bóng, sẫm). Phần còn lại là ong mang mật, nước hoặc về tay không.
- Ghi nhiệt độ, nắng hay râm, có gió hay không tại mỗi lần đếm. Một nhiệt kế rẻ đặt trong bóng râm gần tổ là đủ.
- Lặp lại ít nhất vài ngày trong cùng một mùa, rồi vẽ đường số ong theo giờ. Đặt các ngày cạnh nhau để thấy phần chung và phần lệch.
Ví dụ giả định: nếu đường số ong mang phấn của bạn lên cao nhất trong khoảng hai giờ đầu sau khi nắng lên rồi giảm hẳn, còn số ong mang nhựa lại cao hơn vào buổi chiều, đó là dạng nhịp hay được mô tả. Nếu bạn thấy nhịp khác hẳn, hãy ghi lại cẩn thận: có thể đó là đặc điểm của loài trong vườn bạn.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có bay vào ban đêm không?
Không. Ong dú là loài hoạt động ban ngày, cần ánh sáng để định hướng và cần nhiệt độ đủ ấm để bay. Ban đêm, ong ở trong tổ, chỉ có lính gác ở cửa. Thỉnh thoảng có con bị đèn hút ra ngoài nhưng đó là lạc, không phải đi kiếm ăn.
Vì sao buổi trưa thấy ong dú ít bay hơn buổi sáng?
Giữa trưa nắng gắt, ong nhỏ dễ quá nhiệt và mất nước khi bay ngoài trời. Đồng thời phấn hoa của nhiều loài cây đã được lấy gần hết từ sáng. Hai lý do này khiến số chuyến bay buổi trưa thường thấp hơn, rồi tăng lại khi chiều mát.
Ong dú có bay khi trời lạnh không?
Ong dú nhỏ phụ thuộc nhiều vào nhiệt độ không khí. Khi trời lạnh, chúng ở trong tổ và chỉ ra khi nắng làm ấm lên. Vì vậy ở miền Bắc mùa đông hoặc vùng cao vào sáng sớm, giờ bay đầu tiên thường muộn hơn hẳn so với vùng đồng bằng phía Nam.
Mưa nhiều ngày liền ảnh hưởng gì tới đàn ong dú?
Ong gần như không bay khi mưa nên không kiếm được mật và phấn mới. Đàn phải dùng kho dự trữ trong bầu mật, bầu phấn. Những đợt mưa kéo dài trùng mùa hoa còn làm giảm cơ hội thụ phấn của cây trồng, vì ong vắng mặt đúng lúc hoa cần.
Có thể dựa vào giờ bay để biết đàn khoẻ hay yếu không?
Có thể làm một chỉ báo thô nếu so cùng giờ, cùng thời tiết. Đàn khoẻ thường có lưu lượng ra vào đều và nhiều ong mang phấn vào buổi sáng. Nhưng số đếm còn phụ thuộc mùa hoa và loài, nên chỉ nên so đàn với chính nó qua thời gian, không so máy móc giữa các đàn khác loài.