Ong uống nước mắt là hiện tượng có thật đã được các nhà côn trùng học ghi nhận ở một số loài ong không ngòi tí hon thuộc chi Lisotrigona, những con vẫn được gọi là ong muỗi. Ong đậu ở mép mi hoặc khoé mắt rồi hút dịch nước mắt. Lý do được nêu nhiều nhất là nước mắt chứa đạm và muối, hai thứ mà chế độ ăn mật hoa không cung cấp đủ.
Hiện tượng ăn nước mắt có tên khoa học là lachryphagy. Trước khi được ghi nhận ở ong, người ta đã biết đến nó ở một số loài bướm đêm và ruồi nhỏ. Việc một con ong, vốn sống nhờ hoa, lại đi tìm nước mắt khiến các nhà nghiên cứu phải xem lại hiểu biết về nhu cầu dinh dưỡng của ong. Bài này trình bày những gì đã được quan sát, những gì còn là giả thuyết, và bạn nên làm gì khi gặp ong muỗi bay quanh mắt.
Lachryphagy là gì và vì sao nó lạ ở loài ong
Lachryphagy ghép từ hai gốc chỉ nước mắt và ăn, dùng để gọi những sinh vật lấy nước mắt của động vật khác làm thức ăn. Phần lớn các trường hợp được biết thuộc về côn trùng, đặc biệt là bướm đêm và ruồi. Những loài này có vòi hoặc miệng thích hợp để hút dịch lỏng và thường hoạt động quanh gia súc, thú lớn hay chim.
Ở ong, chế độ ăn quen thuộc rất rõ ràng: mật hoa cho đường và nước, phấn hoa cho đạm, chất béo và vi chất. Hầu như mọi loài ong đều sống theo công thức này. Chính vì vậy, khi những con ong không ngòi tí hon được thấy chủ động tìm đến mắt người để hút nước mắt, hiện tượng lập tức gây chú ý: đó là một nguồn thức ăn nằm ngoài thế giới hoa.
Việc phát hiện muộn cũng có lý do. Ong muỗi quá nhỏ để người quan sát nhận ra mình đang bị một con ong đậu vào mắt chứ không phải một con ruồi; phải bắt được con vật, đưa lên kính hiển vi thì mới biết. Trong nhiều thập kỷ, những lần ong bay vào mắt người đi rừng có lẽ đã bị coi là chuyện vặt và không ai ghi lại. Khi các nhà côn trùng học chủ động thu mẫu những con đậu vào mắt mình, hiện tượng mới hiện ra rõ ràng.
Cũng cần đặt hiện tượng này vào đúng tỷ lệ. Ong muỗi không bỏ hoa để sống bằng nước mắt. Các mô tả hiện có cho thấy nước mắt là nguồn bổ sung; ong vẫn có tổ, vẫn có bầu mật và bầu phấn như những ong không ngòi khác. Mức độ phụ thuộc vào nước mắt của từng loài là điều chưa ai đo được chính xác.
Người ta đã quan sát thấy những gì
Các ghi nhận rõ ràng nhất đến từ những đợt khảo sát thực địa ở Thái Lan và vùng lân cận, nơi các nhà côn trùng học thấy ong Lisotrigona đậu lên mi mắt của chính họ và của người đi cùng. Các mô tả thống nhất ở vài điểm: ong tiếp cận từ phía bên hoặc phía dưới, đậu lên lông mi hay mép mi, rồi đưa phần miệng về phía bờ mi để hút dịch. Nhiều con có thể cùng đến một mắt.
Người bị ong đậu thường chỉ cảm thấy hơi vướng hoặc ngứa nhẹ; có khi không nhận ra cho đến khi chớp mắt. Ong rời đi khi bị chớp mắt mạnh, rồi quay lại. Khi được thu mẫu và xem dưới kính hiển vi, những con ong đến uống nước mắt chủ yếu là ong thợ, tức nhóm đi kiếm ăn cho đàn.
Có ghi nhận cho thấy ong muỗi cũng tìm đến mắt của động vật, nhưng dữ liệu về phần này ít hơn nhiều. Phần lớn những gì đã công bố xoay quanh người, đơn giản vì người là đối tượng dễ quan sát nhất, và người quan sát chính là người bị ong đậu.
Ở Việt Nam chưa có nhiều ghi nhận khoa học được công bố về hành vi này, dù người làm rẫy, đi rừng ở nhiều vùng vẫn kể về những con ong tí hon hay bay vào mắt. Khoảng trống này là nơi khoa học công dân có thể đóng góp, với điều kiện ghi chép cẩn thận và không tự gắn tên loài.
Vì sao nước mắt hấp dẫn một con ong
Nước mắt chứa đạm. Nước mắt không chỉ là nước muối. Nó có các protein như lysozyme và lactoferrin, giúp bảo vệ mắt khỏi vi khuẩn. Lượng đạm này nhỏ với con người nhưng đáng kể với một con ong chỉ nặng vài phần nghìn gam.
Đạm ở dạng lỏng, dễ lấy. Đạm trong phấn hoa nằm trong vỏ hạt phấn cứng, ong phải thu về tổ, trộn, ủ rồi mới dùng. Đạm hoà tan trong nước mắt thì có thể hút ngay. Giả thuyết được nêu là nước mắt giúp ong muỗi bổ sung đạm khi nguồn phấn khan hiếm hoặc khi chi phí đi lấy phấn quá cao so với cơ thể tí hon.
Muối và khoáng. Mật hoa nhìn chung nghèo natri. Nhiều loài ong tìm muối ở mồ hôi, bùn ẩm, nước đọng. Nước mắt có nồng độ muối tương đối ổn định, là một nguồn khoáng nữa.
Nguồn ổn định và có mặt quanh năm. Hoa nở theo mùa, còn người và thú thì có mặt quanh năm trong lãnh thổ kiếm ăn của đàn. Với một đàn ong có phạm vi bay ngắn, một nguồn thức ăn di động tự đến gần tổ là lợi thế.
Ít đối thủ cạnh tranh. Ít côn trùng khai thác nước mắt người, và gần như không loài ong nào khác làm vậy. Một ngách thức ăn ít bị tranh giành giúp loài nhỏ yếu như ong muỗi tồn tại cạnh những ong không ngòi lớn hơn.
Những sinh vật khác cũng uống nước mắt
Ong muỗi không đơn độc. Bảng dưới liệt kê các nhóm côn trùng đã được biết đến với hành vi lấy dịch quanh mắt, để bạn thấy ong muỗi đứng ở đâu trong bức tranh chung.
| Nhóm | Thường lấy nước mắt của ai | Cách lấy | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Ong muỗi Lisotrigona | Người, có ghi nhận ở động vật | Đậu mi mắt, hút dịch ở bờ mi | Không đốt, không hút máu |
| Một số bướm đêm ở châu Á | Gia súc, thú lớn | Đưa vòi vào khoé mắt khi thú đứng yên | Thường hoạt động ban đêm |
| Bướm đêm ở Madagascar | Chim đang ngủ | Luồn vòi dưới mí mắt chim | Được mô tả như một trường hợp hiếm |
| Ruồi mắt | Người, gia súc | Liếm dịch ở khoé mắt, vết thương | Có thể mang mầm bệnh về mắt |
| Muỗi mắt, dĩnh | Người, gia súc | Hút máu ở da quanh mắt | Không phải uống nước mắt mà là hút máu |
Điểm khác biệt quan trọng là ong muỗi không có vòi dài như bướm, cũng không liếm vết thương như ruồi. Cấu tạo miệng của chúng là kiểu của ong: hàm để nhai sáp, nhựa và một vòi ngắn để hút dịch lỏng.
Chính vì miệng ngắn, ong muỗi phải đậu sát bờ mi, ở chỗ nước mắt đọng thành màng mỏng, chứ không thể đứng từ xa đưa vòi vào khoé mắt như bướm đêm.
Ong uống nước mắt có hại cho mắt không
Không có bằng chứng ong muỗi làm tổn thương mắt trực tiếp. Tuy vậy, mắt là cơ quan nhạy cảm, và những điểm sau đáng lưu ý:
- Bất kỳ côn trùng nào đậu vào mắt cũng có thể mang theo vi khuẩn từ hoa, đất hay da động vật. Nguy cơ cụ thể với ong muỗi chưa được nghiên cứu, nên giữ vệ sinh là cách hợp lý.
- Phản xạ dụi mắt mạnh khi thấy vướng là nguyên nhân gây trầy giác mạc thường gặp hơn bản thân con ong.
- Nếu ong lọt vào trong mi, chớp mắt nhiều lần và rửa bằng nước sạch; không dùng vật cứng để gắp.
- Mắt đỏ, đau, nhìn mờ hay chảy dịch kéo dài sau khi có côn trùng vào mắt là lý do để đi khám mắt, không tự nhỏ thuốc.
- Người đeo kính áp tròng làm việc ngoài vườn nên đeo thêm kính bảo hộ, vì côn trùng nhỏ kẹt dưới kính áp tròng gây khó chịu hơn nhiều.
Nói ngắn gọn, ong muỗi gây phiền nhiều hơn gây hại. Phản ứng đúng là bình tĩnh và giữ sạch, không phải hoảng hốt hay dùng hoá chất.
Hiện tượng này nói gì về sinh học của ong tí hon
Với một con ong chỉ vài milimét, mỗi chuyến bay đều tốn năng lượng và rủi ro: gió, mưa, nhện, chim ăn côn trùng. Phạm vi kiếm ăn của ong nhỏ thường ngắn hơn ong lớn, đây là xu hướng chung đã được nhiều nghiên cứu về ong ghi nhận. Một nguồn đạm tự đến gần tổ, như người và thú đi qua, có thể giúp đàn tiết kiệm công đi xa tìm phấn.
Hiện tượng uống nước mắt cũng gợi ý rằng nhu cầu đạm và khoáng của ong không ngòi có thể đa dạng hơn ta nghĩ. Ở châu Mỹ, có những loài ong không ngòi được biết là lấy đạm từ xác động vật thay cho phấn hoa, thường được gọi là ong kền kền. Ong muỗi châu Á đi một hướng khác, nhưng cùng cho thấy chế độ ăn của ong không chỉ gói gọn trong hoa.
Đối với tiến hoá, câu hỏi thú vị là hành vi này xuất hiện một lần ở tổ tiên chung của chi Lisotrigona hay nảy sinh nhiều lần ở các loài khác nhau. Để trả lời, cần cây phát sinh loài đầy đủ của chi và nhiều quan sát hơn ở các quần thể khác nhau, kể cả ở Việt Nam.
Những câu hỏi còn bỏ ngỏ
Dù đã được ghi nhận nhiều năm, hiện tượng ong uống nước mắt vẫn còn nhiều điều chưa rõ. Đây là các câu hỏi mà người nghiên cứu, sinh viên hay người quan sát nghiệp dư có thể góp phần trả lời:
- Nước mắt chiếm bao nhiêu phần trong lượng đạm một đàn ong muỗi thu về so với phấn hoa?
- Ong mang nước mắt về tổ để chia cho ấu trùng, hay chỉ ong thợ tự dùng?
- Hành vi có thay đổi theo mùa hoa, theo mùa khô và mùa mưa không?
- Tất cả các loài Lisotrigona đều uống nước mắt, hay chỉ một vài loài?
- Ong muỗi có ưu tiên mắt người hơn mắt thú, hay đó chỉ là hệ quả của việc người là đối tượng dễ được quan sát?
- Có loài ong không ngòi nào khác ở Việt Nam thỉnh thoảng uống nước mắt mà chưa được ghi nhận hay không?
Người muốn đóng góp nên ghi lại thời điểm, nơi chốn, thời tiết, số con và ảnh chụp cận nếu được, kèm ghi chú "chưa giám định". Một ghi nhận trung thực, đủ thông tin có giá trị hơn một kết luận vội vàng.
Câu hỏi thường gặp
Ong uống nước mắt có phải chuyện bịa trên mạng không?
Không phải. Hành vi này đã được các nhà côn trùng học quan sát và mô tả ở một số loài ong không ngòi thuộc chi Lisotrigona tại Đông Nam Á. Tuy vậy, nhiều bài đăng lan truyền kèm ảnh không đúng loài hoặc phóng đại, nên cần đọc nguồn cẩn thận.
Ong muỗi có hút máu như muỗi không?
Không. Ong muỗi không có vòi chích để đâm qua da và không hút máu. Thứ chúng lấy là dịch nước mắt ở bờ mi và mồ hôi trên da. Nốt đỏ ngứa sau khi ngồi ngoài vườn thường do muỗi, dĩnh hay kiến gây ra.
Vì sao ong muỗi chọn mắt mà không chọn miệng hay mũi?
Nước mắt có đạm và muối ở dạng lỏng, sạch hơn và dễ hút hơn dịch ở mũi hay miệng. Bờ mi cũng là chỗ dịch tiết ra liên tục. Dù vậy, ong muỗi đôi khi vẫn đậu ở môi, mũi, cổ đẫm mồ hôi.
Có nên để ong muỗi uống nước mắt để quan sát không?
Không nên cố ý để ong đậu vào mắt chỉ để quan sát. Nguy cơ nhỏ nhưng mắt là cơ quan nhạy cảm. Nếu ong tự đậu, bạn có thể nhờ người khác chụp ảnh từ bên cạnh rồi rửa mắt sau đó.
Ngoài ong muỗi, ở Việt Nam còn côn trùng nào hay bay vào mắt?
Ruồi mắt và các loài ruồi nhỏ là nhóm hay gặp nhất, đặc biệt quanh chuồng trại và nơi ẩm. Muỗi mắt, dĩnh cũng tấn công vùng mặt nhưng chúng hút máu ở da chứ không uống nước mắt.
Ong muỗi có mang nước mắt về tổ không?
Chưa có câu trả lời chắc chắn. Ong thợ ong không ngòi có diều chứa dịch để mang về tổ, nên khả năng này tồn tại, nhưng việc nước mắt được chia cho ấu trùng hay chỉ ong thợ tự dùng vẫn là câu hỏi mở.