Cà chua trồng trong nhà màng phải rung hoa vì phấn của nó nằm kín trong một ống bao phấn và chỉ thoát ra khi hoa bị lắc. Ngoài đồng, gió và một số loài ong làm việc đó. Trong nhà màng kín gió, nếu không ai rung, phấn ở lại trong ống, đầu nhụy không nhận đủ phấn, hoa rụng hoặc trái nhỏ, ít hạt, ruột rỗng.
Kiểu thụ phấn này có tên là thụ phấn bằng rung. Nó giải thích vì sao ong mật, loài thụ phấn quen thuộc nhất, lại gần như vô dụng với cà chua, trong khi ở châu Âu người ta nuôi ong nghệ thương mại chủ yếu để phục vụ nhà kính cà chua. Bài này đi qua cấu tạo hoa, những loài ong biết rung, và cách người trồng ở Việt Nam thay thế bằng tay hoặc dụng cụ. Bài cũng chỉ ra những trường hợp đã rung đều mà cà chua vẫn không đậu, để bạn không mất công rung thêm khi nguyên nhân nằm ở chỗ khác.
Hoa cà chua được cấu tạo để giữ phấn
Hoa cà chua nhỏ, màu vàng, mọc thành chùm. Mỗi hoa là hoa lưỡng tính: ở giữa có vòi nhụy, xung quanh là năm hoặc sáu bao phấn dính liền với nhau thành một hình nón. Bao phấn mở về phía trong, nên phấn rơi vào lòng ống, gần vòi nhụy, chứ không phơi ra ngoài như ở hoa dưa hay hoa bí.
Cấu tạo này có lợi cho cây: phấn được bảo vệ khỏi mưa, khỏi côn trùng ăn phấn mà không thụ phấn. Nhưng nó cũng có nghĩa là muốn phấn rơi xuống đầu nhụy, phải có lực lắc. Ở những giống cà chua trồng phổ biến, đầu nhụy thường nằm ngang hoặc hơi thấp hơn đỉnh ống bao phấn, nên chỉ cần một rung động vừa đủ là phấn rơi đúng chỗ. Ở những giống có vòi nhụy thò dài ra khỏi ống, tự thụ khó hơn và cần tác động nhiều hơn.
Cà tím, ớt, khoai tây và nhiều cây họ cà khác có kiểu bao phấn tương tự ở các mức độ khác nhau. Ngoài họ cà, việt quất và một số cây khác cũng thuộc nhóm cần rung, cho thấy đây là một chiến lược phổ biến trong giới thực vật chứ không phải nét riêng của cà chua. Trong các tài liệu tiếng Anh, nhóm bao phấn kiểu này thường được nhắc tới với cụm từ buzz pollination, nghĩa là thụ phấn bằng tiếng vo ve, vì âm thanh ong phát ra khi rung hoa nghe rõ hơn hẳn tiếng bay bình thường.
Rung hoa hoạt động như thế nào
Tần số, không phải lực mạnh. Một số loài ong bám vào hoa, tách cơ bay khỏi cánh rồi co cơ ngực thật nhanh, tạo rung động truyền vào bao phấn. Phấn bị bắn ra như rắc bột qua lỗ rây. Điều quan trọng là rung nhanh và đều, chứ không phải đập mạnh.
Phấn rơi lên chính thân ong và đầu nhụy. Một phần phấn rơi lên đầu nhụy ngay trong hoa ấy, phần còn lại bám vào lông ong và được mang sang hoa khác. Vì thế ong rung hoa vừa giúp tự thụ, vừa giúp thụ chéo.
Dụng cụ rung bắt chước nguyên lý ấy. Dụng cụ cầm tay chạm vào cuống chùm hoa truyền một rung động ngắn qua chùm, đủ làm phấn rơi trong các hoa đang mở. Gõ nhẹ vào dây treo hay cọc đỡ là phiên bản đơn giản hơn, kém đều hơn nhưng không tốn tiền dụng cụ.
Vết cắn để lại trên hoa. Ong nghệ khi bám rung thường để lại các vết nâu nhỏ trên ống bao phấn. Ở nhà kính châu Âu, người trồng nhìn các vết này để biết ong đã ghé hoa nào. Đây là một ví dụ hay về cách đọc dấu vết thụ phấn bằng mắt.
Vì sao ong mật không giúp được cà chua
Ong mật không có hành vi rung hoa. Chúng lấy phấn bằng cách cào, gom phấn đã lộ ra ngoài. Với hoa cà chua, phấn bị nhốt trong ống nên ong mật gần như không lấy được gì; hoa cà chua lại không có mật hoa. Kết quả là ong mật ít ghé hoa cà chua, nếu ghé thì cũng không thụ phấn hiệu quả.
Đưa ong mật vào nhà màng chỉ trồng cà chua còn gây hại cho chính đàn ong: không có thức ăn, ong bay dọc mái tìm lối ra và chết dần. Đây là một lỗi người mới làm nhà màng hay mắc khi nghe nói "đặt ong để thụ phấn" mà không phân biệt cây. Nếu nhà màng trồng xen cà chua với dưa hay dâu, ong có thể làm việc cho những cây kia, nhưng phần cà chua vẫn phải rung riêng.
Còn ong không ngòi thì sao? Phần lớn ong không ngòi châu Á, gồm các chi hay gặp ở Việt Nam, không được ghi nhận có kiểu rung hoa. Ở châu Mỹ, một số loài thuộc chi Melipona có hành vi này và đã được nghiên cứu làm ong thụ phấn cho cà chua nhà màng. Việc đó gợi ý một hướng nghiên cứu, nhưng không có nghĩa là ong dú ở vườn nhà bạn sẽ làm được điều tương tự.
Nhiệt độ: kẻ thù thầm lặng của phấn cà chua
Nhiều trường hợp cà chua nhà màng đậu trái kém không phải do rung thiếu mà do phấn đã hỏng từ trước khi hoa nở. Hạt phấn được hình thành trong nụ khoảng một đến hai tuần trước khi hoa mở. Nếu trong thời gian đó nhà màng liên tục quá nóng, đặc biệt là nóng về đêm, hạt phấn phát triển kém, sức sống thấp, rung ra nhưng không nảy ống phấn được.
Điều này giải thích một hiện tượng khó hiểu với người mới: đợt nắng nóng đã qua, trời mát lại rồi, mà hoa nở trong tuần đó vẫn rụng nhiều. Hoa ấy mang phấn được tạo ra trong đợt nóng trước. Vì vậy khi phân tích đậu trái, nên nhìn lùi lại nhiệt độ của một hai tuần trước, không chỉ ngày hoa nở.
Các giống cà chua được chọn tạo cho vùng nóng thường chịu nhiệt tốt hơn ở khâu này. Với nhà màng ở vùng thấp, chọn giống phù hợp khí hậu, che bớt nắng, tăng thông gió đêm thường mang lại nhiều hơn là tăng số lần rung.
Ong nghệ: loài rung hoa nổi tiếng nhất và vì sao không đơn giản để dùng
Ong nghệ là nhóm ong thân to, nhiều lông, nổi tiếng nhất về khả năng rung hoa. Ở châu Âu và nhiều nước khác, đàn ong nghệ được nhân nuôi thương mại phục vụ nhà kính cà chua. Nhưng chuyện đưa chúng sang nơi khác có nhiều vướng mắc:
- Ong nghệ thích khí hậu mát; nhà màng vùng thấp nóng ở Việt Nam không phải môi trường lý tưởng cho chúng.
- Việt Nam có một số loài ong nghệ bản địa ở vùng núi cao phía Bắc, nhưng không được nhân nuôi thương mại phổ biến.
- Nhập loài ong ngoại có rủi ro sinh thái: ong thoát ra có thể cạnh tranh với ong bản địa hoặc mang theo mầm bệnh. Một số nước như Nhật Bản đã đưa loài ong nghệ châu Âu nhập khẩu vào diện quản lý chặt.
- Mọi việc nhập côn trùng sống đều phải qua kiểm dịch thực vật và quy định hiện hành; cần hỏi cơ quan có thẩm quyền trước khi nghĩ tới phương án này.
Vì những lý do trên, ở điều kiện Việt Nam, rung hoa bằng tay hoặc dụng cụ vẫn là cách thực tế nhất cho cà chua nhà màng.
Rung hoa cà chua đúng cách trong nhà màng
Một quy trình đơn giản, áp dụng được cho phần lớn nhà màng trồng cà chua:
- Chọn thời điểm giữa buổi sáng, khi sương đã tan, lá khô, nhưng trời chưa quá nóng.
- Đi dọc hàng, chạm dụng cụ rung vào cuống chùm hoa có hoa đang mở, giữ một hai giây, hoặc gõ nhẹ vào dây treo ngay phía trên chùm.
- Nhìn kỹ một vài hoa: nếu thấy làn bụi vàng nhạt rơi ra là phấn đã thoát.
- Lặp lại vài lần mỗi tuần để kịp các hoa mới nở trên chùm.
- Bật quạt thông gió hoặc mở cửa thông gió những ngày ẩm để phấn khô và dễ rơi hơn.
- Ghi lại các ngày có nhiệt độ cao bất thường; đậu trái kém trong những ngày ấy thường do phấn hỏng chứ không phải do rung chưa đủ.
Rung quá mạnh có thể làm rụng hoa non hoặc gãy cuống chùm. Mục tiêu là rung đủ để phấn rơi, không phải lắc cả cây.
Đọc dấu hiệu đã thụ phấn trên chùm hoa
Cánh hoa héo, bầu nhụy xanh phình. Vài ngày sau khi hoa nở, hoa đã thụ phấn sẽ héo cánh nhưng bầu nhụy ở giữa bắt đầu phình xanh. Đây là dấu hiệu sớm nhất của một trái đang đậu.
Cuống hoa vàng, có vết thắt. Hoa không được thụ phấn hoặc phấn hỏng thường vàng ở cuống, xuất hiện một vết thắt gần khớp, rồi rụng cả hoa. Đếm số hoa rụng theo cách này trên một vài chùm cho biết tỷ lệ đậu trái thật.
Kích thước đều trên chùm. Chùm được rung đều thường có các trái non lớn tương đối đồng đều theo thứ tự nở. Chùm có trái to trái nhỏ xen lẫn, một số trái dừng lớn sớm, có thể là dấu hiệu thụ phấn không đều.
Cắt thử trái non. Cắt ngang một trái non bằng đầu ngón tay, nhìn số hạt non trong các ngăn. Trái nhiều hạt, ngăn đầy thạch là thụ phấn tốt; trái ít hạt, ngăn rỗng là thụ phấn chưa đủ. Làm việc này trên vài chùm ở đầu, giữa và cuối nhà màng cho biết có vùng nào đang bị bỏ sót khi rung.
Khi cà chua vẫn không đậu trái dù đã rung
Nếu đã rung đều mà hoa vẫn rụng hàng loạt, nguyên nhân thường nằm ngoài khâu thụ phấn. Một số khả năng hay gặp:
| Hiện tượng | Nguyên nhân thường gặp | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Hoa rụng cả cuống sau khi nở | Nhiệt độ ngày hoặc đêm quá cao, phấn kém sống | Làm mát, che bớt nắng, thông gió đêm |
| Hoa nở nhưng không thấy phấn rơi khi rung | Độ ẩm quá cao, phấn dính | Thông gió, rung vào giờ khô hơn |
| Trái đậu nhưng nhỏ, ruột rỗng, ít hạt | Thụ phấn chưa đủ, ít hạt được hình thành | Rung đều hơn, kiểm tra giờ rung |
| Cây xanh tốt mà ít hoa đậu | Thừa đạm, cây ưu tiên sinh trưởng thân lá | Hỏi kỹ sư về cân đối dinh dưỡng |
| Đầu trái thâm đen | Thiếu canxi tới trái, tưới không đều | Ổn định tưới, kiểm tra dinh dưỡng |
Với những hiện tượng không rõ nguyên nhân, nên mang mẫu cây, mẫu trái tới cán bộ khuyến nông hoặc kỹ sư bảo vệ thực vật thay vì tự thử nhiều loại thuốc.
Câu hỏi thường gặp
Cà chua có tự thụ phấn được không?
Có. Hoa cà chua lưỡng tính và ở nhiều giống có thể tự thụ phấn trong cùng bông hoa. Nhưng phấn chỉ rơi xuống đầu nhụy khi hoa bị rung, nên trong nhà màng kín gió vẫn cần tác động để tự thụ diễn ra đầy đủ.
Bao lâu rung hoa cà chua một lần?
Nhiều trại rung vài lần mỗi tuần trong thời gian cây ra hoa, để kịp các hoa mới mở trên chùm. Tần suất phù hợp tuỳ giống, mật độ hoa và thời tiết; quan sát tỷ lệ đậu trái sẽ cho biết đã đủ hay chưa.
Trái cà chua ruột rỗng có phải do thiếu thụ phấn?
Có thể. Khi ít hạt được hình thành, phần thạch quanh hạt kém phát triển, trái dễ rỗng ruột. Nhiệt độ cao và mất cân đối dinh dưỡng cũng cho triệu chứng tương tự, nên cần xem xét cùng lúc.
Ớt và cà tím có cần rung hoa như cà chua không?
Ớt và cà tím có bao phấn tương tự ở các mức độ khác nhau. Ớt thường tự thụ khá tốt, nhưng rung hoặc côn trùng ghé giúp trái đều hơn. Cà tím có nhiều giống cần tác động rõ hơn để đậu trái tốt trong nhà màng.
Có thể dùng tăm bông chấm phấn cho cà chua như với dưa không?
Về nguyên tắc làm được, nhưng tốn công và ít hiệu quả vì phấn cà chua nằm trong ống bao phấn. Rung chùm hoa làm phấn rơi đồng loạt trong nhiều hoa cùng lúc, nhanh hơn nhiều so với chấm từng hoa.