Ong nhiễm thuốc bảo vệ thực vật qua những đường nào: từ vườn vào tổ ong không ngòi

Ong không ngòi nhiễm thuốc bảo vệ thực vật qua năm đường chính: dính trực tiếp sương thuốc hoặc dư lượng trên lá, hoa; ăn mật hoa và phấn hoa có thuốc; uống nước nhiễm thuốc; lấy nhựa cây đã bị phun; và chạm bụi thuốc hay dịch ngọt do rệp tiết ra. Ba đường sau ít được nhắc nhưng lại đặc biệt quan trọng với ong không ngòi, vì chúng dùng rất nhiều nhựa cây để xây tổ.

Hiểu đường đi của thuốc giúp bạn đọc đúng một vụ ong chết, và hiểu vì sao có lúc vườn không phun mà ong vẫn suy. Bài này đi theo hành trình của hoạt chất, từ lúc rời bình phun tới lúc nằm lại trong bầu mật, bầu phấn và vách tổ.

Ba nhóm phơi nhiễm: trên thân, trong bụng, trong tổ

Các nhà độc chất học thường chia phơi nhiễm ở ong thành hai đường: tiếp xúc, khi thuốc bám lên thân và thấm qua lớp vỏ cutin; và qua miệng, khi ong ăn hoặc uống thứ có thuốc. Với côn trùng sống thành đàn, cần thêm nhóm thứ ba: phơi nhiễm bên trong tổ, khi thuốc được mang về rồi lan sang những con ong chưa từng ra khỏi tổ, như ong chúa, ong thợ non và ấu trùng.

Ba nhóm này dẫn đến ba kiểu hậu quả khác nhau. Phơi nhiễm trên thân thường gây chết nhanh ngay ngoài vườn hoặc trên đường về, nên người nuôi thấy ong rơi trước cửa tổ. Phơi nhiễm qua miệng có thể chết nhanh nếu liều cao, hoặc kéo dài nếu liều thấp. Phơi nhiễm trong tổ thường âm thầm: đàn không có xác ong rải rác, nhưng ấu trùng nở ít, ong thợ yếu, đàn teo lại sau vài tuần.

Với ong không ngòi, nhóm thứ ba nặng ký hơn ong mật vì những gì ong mang về được giữ lâu trong tổ, và vật liệu xây tổ phần lớn là nhựa cây trộn sáp, một thứ có khả năng giữ các hoạt chất ưa dầu mỡ. Một đợt phun ngắn có thể để lại dấu vết trong tổ dài hơn nhiều so với thời gian thuốc còn trên lá.

Tiếp xúc trực tiếp: sương phun, trôi dạt và dư lượng bề mặt

Bị phun trúng khi đang bay hoặc đang đậu trên hoa. Đây là đường gây chết nhanh nhất. Hạt thuốc phun ra đủ nhỏ để bám kín thân ong, và ong không ngòi thân nhỏ, lông dày dễ giữ lại giọt thuốc. Điều này xảy ra khi phun lúc cây đang nở hoa và ong đang kiếm ăn.

Trôi dạt sang chỗ không định phun. Gió đưa hạt thuốc nhỏ ra khỏi hàng cây được phun, sang bờ cỏ có hoa, sang hàng rào cây bụi, đôi khi tới ngay gốc cây có tổ ong. Máy phun áp lực cao, béc cho hạt mịn và gió ngang làm trôi dạt xa hơn. Nhiều vụ ong chết ở vườn không phun có nguồn gốc từ trôi dạt.

Dư lượng trên lá và cánh hoa. Sau khi thuốc khô, một phần hoạt chất vẫn nằm trên bề mặt. Ong đậu, bò trên lá, cánh hoa sẽ nhặt dư lượng này qua chân và bụng. Thời gian dư lượng còn đủ độc tùy hoạt chất, dạng thuốc và thời tiết, từ vài giờ đến nhiều ngày.

Hoa mọc dưới tán. Cỏ dại nở hoa dưới gốc cây ăn trái thường bị phun ké khi phun tán. Ong không ngòi rất hay kiếm ăn trên các hoa nhỏ sát mặt đất này, nên chúng vừa là nguồn hoa vừa là nơi dính thuốc. Việc cắt cỏ hoa trước khi phun được nhiều tài liệu khuyến cáo chính vì đường này.

Ống cửa tổ và thân cây mang tổ. Nhiều loài ong không ngòi làm tổ trong hốc thân cây, cửa tổ là một ống nhựa nhô ra ngoài vỏ. Khi phun tán cây, thuốc có thể chảy theo thân xuống, bám vào ống cửa. Mỗi con ong ra vào đều phải đi qua chỗ này, nên một lớp thuốc ở cửa tổ là phơi nhiễm lặp lại cho cả đàn trong nhiều ngày.

Qua mật hoa và phấn hoa: đường của thuốc lưu dẫn và thuốc bám bề mặt

Mật hoa nhiễm thuốc theo hai cách. Thuốc lưu dẫn như neonicotinoid được cây hấp thu rồi đưa vào mật từ bên trong. Thuốc tiếp xúc phun lên lúc hoa nở thì rơi thẳng vào chén mật. Ong uống mật nhiễm thuốc, một phần hoạt chất ngấm vào cơ thể ong đi kiếm ăn, phần còn lại theo dạ dày chứa mật về tổ, được nhả vào bầu mật.

Phấn hoa là đường thường bị đánh giá thấp. Hạt phấn có lớp vỏ ngoài giàu chất béo, nên các hoạt chất ưa dầu mỡ như cúc tổng hợp, một số lân hữu cơ và thuốc trừ nấm bám vào phấn khá tốt. Khi ong vo phấn thành viên mang về, chúng mang luôn thuốc. Phấn chủ yếu dùng nuôi ấu trùng và ong thợ non, nên đây là đường đưa thuốc thẳng tới những cá thể nhạy cảm nhất của đàn.

Nhiều chương trình giám sát mật ong và phấn ong ở các nước đã phát hiện cùng lúc nhiều hoạt chất trong một mẫu phấn, gồm thuốc trừ sâu, thuốc trừ nấm, thuốc trừ cỏ, ở nồng độ thấp. Với ong không ngòi Việt Nam, dữ liệu kiểu này còn ít, nhưng không có lý do để nghĩ phấn hoa ở vườn được phun thuốc thường xuyên lại sạch hơn.

Một điểm cần nhớ là ong không ngòi thường trung thành với nguồn hoa gần tổ. Nếu vùng quanh tổ chỉ có một loại cây đang được xử lý thuốc, ong sẽ mang về một thứ thức ăn đồng nhất về mức nhiễm, không được pha loãng bởi hoa sạch từ xa như ở những đàn bay rộng.

Qua nước: những nguồn nước ong hay uống

Ong cần nước để pha loãng mật đặc nuôi con và làm mát tổ vào ngày nóng. Ong không ngòi lấy nước ít hơn ong mật, nhưng vẫn lấy, nhất là mùa khô. Những nguồn nước có thể chứa thuốc gồm:

• Vũng nước đọng dưới gốc cây vừa phun, nơi thuốc nhỏ giọt từ tán xuống.
• Giọt sương đọng trên lá vào sáng sớm sau một lần phun buổi chiều hôm trước.
• Giọt ứ dịch tiết ra ở mép lá non của cây có xử lý thuốc lưu dẫn.
• Mương, rãnh, ruộng lúa đang ngập nước có thuốc trôi xuống từ ruộng, vườn liền kề.
• Chậu, xô, thùng dùng pha thuốc rồi để ngoài trời mà chưa rửa.
• Máng nước cho gia súc, gia cầm đặt gần chỗ pha thuốc.

Đường nước ít được nhắc khi bàn về ong không ngòi, nhưng trong những ngày nắng gắt mùa khô ở Tây Nguyên và Đông Nam Bộ, khi nguồn nước sạch quanh vườn cạn dần, ong có thể buộc phải lấy nước ở những chỗ không ai để ý. Một vũng nước pha thuốc bỏ quên cạnh vườn có thể là nguồn phơi nhiễm lớn hơn chính lần phun.

Nhựa cây: đường riêng của ong không ngòi

Ong không ngòi dùng nhựa cây nhiều hơn ong mật rất nhiều. Chúng trộn nhựa với sáp do chính mình tiết ra thành một vật liệu thường gọi là cerumen, rồi dùng nó xây bầu mật, bầu phấn, ô ấu trùng, lớp vỏ bao quanh khu ấu trùng và ống cửa tổ. Nhựa thuần được dùng để bịt khe, dính kẻ thù như kiến và làm ống cửa dính.

Nhựa cây được thu từ vết thương trên thân, cành, từ chồi non và quả của nhiều loài cây. Nếu cây đó vừa bị phun, nhựa lộ ra trên vỏ có thể dính thuốc. Hơn nữa, nhựa và sáp đều là môi trường ưa dầu mỡ, nên các hoạt chất không tan trong nước có xu hướng hoà vào và tích lại. Ở ong mật, nhiều nghiên cứu đã đo được tồn dư thuốc trong sáp tổ ở mức cao hơn trong mật. Với ong không ngòi, vật liệu tổ chứa nhựa còn nhiều hơn nên đáng quan tâm hơn.

Hệ quả là thuốc trong vách tổ có thể tiếp xúc liên tục với ấu trùng nằm trong ô, với mật và phấn chứa trong bầu, với ong thợ đi lại trong tổ. Đây là phơi nhiễm liều thấp, kéo dài, và không biến mất khi ngoài vườn đã ngừng phun. Lĩnh vực này còn ít được nghiên cứu ở ong không ngòi châu Á, và cũng là chỗ dễ bị bỏ qua khi chỉ đo thuốc trong mật.

Mật ngọt của rệp và bụi thuốc: hai đường ít ai nghĩ tới

Rệp, rầy mềm, rệp sáp hút nhựa cây và thải ra một dịch lỏng nhiều đường, thường gọi là mật ngọt hay sương mật. Một số loài ong không ngòi lấy dịch này như một nguồn đường khi hoa khan. Nếu cây được xử lý thuốc lưu dẫn mà rệp chưa chết hết, dịch ngọt rệp thải ra có thể mang theo hoạt chất. Ong lấy dịch ngọt từ cây đã được xử lý thuốc lưu dẫn là một đường phơi nhiễm đã được ghi nhận ở côn trùng thụ phấn.

Bụi thuốc đến từ nhiều nguồn: thuốc dạng bột rắc, hạt giống bọc thuốc khi gieo bằng máy làm bong lớp áo thuốc thành bụi mịn, đất khô bị gió cuốn có thuốc bám theo. Hạt bụi mịn có kích thước gần bằng hạt phấn, bám vào lông ong và được vo chung vào viên phấn. Bụi từ hạt giống bọc thuốc từng gây những vụ ong chết hàng loạt được ghi nhận ở châu Âu, là một trong những lý do khiến các nước siết việc gieo hạt bọc neonicotinoid.

Hai đường này có chung một đặc điểm: người dùng thuốc thường không nghĩ rằng mình đang tạo ra rủi ro cho ong, vì không phun lên hoa. Cũng vì vậy mà khi điều tra một đợt ong suy, người ta cần hỏi cả những việc tưởng như không liên quan đến hoa.

Thuốc nằm lại ở đâu trong tổ ong không ngòi

Sau khi được mang về, thuốc không ở yên một chỗ. Bảng dưới tóm tắt những nơi trong tổ có thể giữ thuốc và ai trong đàn tiếp xúc với nó.

Bảng này giải thích vì sao một đợt nhiễm thuốc có thể để lại hậu quả kéo dài hơn một vòng đời ong thợ, và vì sao muốn biết đàn đã nhiễm gì, người ta thường lấy mẫu cả mật, phấn và vật liệu tổ chứ không chỉ một thứ.

Câu hỏi thường gặp

Ong không ngòi có thể nhiễm thuốc khi vườn mình không phun không?

Có. Ong bay sang vườn bên, thuốc trôi dạt theo gió, ong uống nước nhiễm thuốc ở mương ruộng, hoặc lấy nhựa từ cây ở vườn khác. Phạm vi kiếm ăn của ong không ngòi tuy hẹp nhưng vẫn vượt ranh giới một mảnh vườn nhỏ.

Vì sao phấn hoa là đường phơi nhiễm đáng lo?

Hạt phấn có lớp vỏ giàu chất béo nên giữ tốt các hoạt chất ưa dầu mỡ. Phấn chủ yếu dùng nuôi ấu trùng và ong thợ non, nên thuốc đi thẳng tới những cá thể nhạy cảm nhất trong đàn.

Nhựa cây liên quan gì đến thuốc bảo vệ thực vật?

Ong không ngòi lấy nhựa cây trộn với sáp để xây tổ. Nhựa trên cây vừa bị phun có thể dính thuốc, và hoạt chất ưa dầu mỡ dễ tích lại trong nhựa, sáp, khiến vách tổ trở thành nơi giữ thuốc lâu dài.

Mật ngọt rệp là gì?

Đó là dịch lỏng nhiều đường do rệp, rầy mềm, rệp sáp thải ra khi hút nhựa cây. Một số loài ong không ngòi lấy dịch này khi khan hoa. Nếu cây đã được xử lý thuốc lưu dẫn, dịch ngọt có thể chứa hoạt chất.

Thuốc trong tổ ong tồn tại bao lâu?

Không có con số chung. Thời gian tùy hoạt chất, nơi nó nằm và điều kiện tổ. Thuốc trong mật dự trữ tồn tại theo thời gian mật được giữ, còn thuốc ưa dầu mỡ trong sáp và nhựa có thể lâu hơn nhiều.

Ong uống nước có thuốc ở đâu?

Ong có thể uống ở vũng nước dưới gốc cây vừa phun, giọt sương trên lá, giọt ứ dịch của cây xử lý thuốc lưu dẫn, mương ruộng, hoặc xô chậu pha thuốc để ngoài trời. Mùa khô, khi nước sạch khan, nguy cơ này cao hơn.