Dưa leo nhà màng có cần thụ phấn hay không tuỳ hoàn toàn vào giống. Nhiều giống dưa leo được tạo ra cho nhà màng có khả năng tự đậu trái mà không cần thụ phấn, gọi là trinh sản; với những giống này, không cần ong, không cần quệt tay, và một số còn bị méo, có hạt nếu côn trùng lỡ mang phấn tới. Ngược lại, giống dưa leo thông thường ngoài đồng có hoa đực và hoa cái riêng, cần côn trùng mang phấn mới đậu trái.
Vì vậy câu hỏi đầu tiên với dưa leo không phải "dùng ong hay quệt tay" mà là "giống của mình thuộc loại nào". Trả lời sai câu này dẫn tới hai lỗi ngược nhau: tốn công thụ phấn cho giống không cần, hoặc trồng giống cần thụ phấn trong nhà màng kín mà không ai mang phấn, rồi ngạc nhiên vì trái vàng rụng. Bài này giúp bạn phân biệt và xử lý từng trường hợp.
Ba kiểu ra hoa ở dưa leo
Dưa leo là cây họ bầu bí, nhưng các giống khác nhau rất nhiều về cách ra hoa. Kiểu phổ biến ở giống truyền thống là đơn tính cùng gốc: trên một cây có cả hoa đực và hoa cái, thường hoa đực ra trước và nhiều hơn, hoa cái ra sau ở các đốt cao hơn. Hoa cái nhận ra dễ dàng nhờ một trái dưa leo tí hon nằm ngay dưới cánh hoa.
Kiểu thứ hai là cây chủ yếu ra hoa cái: hầu như đốt nào cũng có hoa cái, rất ít hoặc không có hoa đực. Kiểu này cho nhiều trái hơn trên cùng chiều dài thân. Nếu giống thuộc kiểu này mà không tự đậu trái được, người ta phải trồng xen một ít cây khác giống có hoa đực để làm nguồn phấn.
Kiểu thứ ba, quan trọng nhất với nhà màng, là trinh sản: hoa cái tự phát triển thành trái mà không cần thụ tinh. Trái không có hạt chắc, ruột đặc. Nhiều giống dưa leo trồng nhà màng hiện nay vừa chủ yếu ra hoa cái vừa trinh sản, nên cứ có hoa cái là có trái.
Một cây có thể thay đổi đôi chút theo điều kiện: nhiệt độ cao, ngày dài, cây bị stress đôi khi làm giống chủ yếu ra hoa cái xuất hiện thêm vài hoa đực. Đó không phải giống bị lẫn, mà là phản ứng sinh lý bình thường.
Phân biệt nhanh giống dưa leo theo nhu cầu thụ phấn
Bảng dưới giúp đối chiếu với những gì bạn thấy trên cây và đọc được trên mô tả giống:
| Đặc điểm | Giống cần thụ phấn | Giống trinh sản |
|---|---|---|
| Hoa đực | Nhiều, thường ra trước hoa cái | Rất ít hoặc không có |
| Hoa cái | Xen kẽ ở một số đốt | Gần như mọi đốt, có khi vài hoa một đốt |
| Khi không có côn trùng | Trái non vàng, héo, rụng | Trái vẫn lớn bình thường |
| Ruột trái | Có hạt chắc khi thụ phấn đủ | Không hạt hoặc hạt lép mềm |
| Mô tả trên bao bì hạt giống | Không ghi tự đậu trái | Thường ghi rõ tự đậu trái hoặc không cần thụ phấn |
Nếu không chắc, cách thử đơn giản là bọc vài hoa cái bằng túi lưới mỏng ngay trước khi nở, để không côn trùng nào tới được. Hoa bọc vẫn cho trái bình thường là giống trinh sản; hoa bọc vàng rụng là giống cần thụ phấn.
Vì sao có giống còn "sợ" bị thụ phấn
Nghe có vẻ ngược đời, nhưng với một số giống dưa leo trinh sản, đặc biệt là loại trái dài vỏ mỏng phổ biến trong nhà kính châu Âu, việc côn trùng lỡ mang phấn tới là điều người trồng muốn tránh. Khi được thụ phấn, trái bắt đầu hình thành hạt. Hạt chỉ phát triển ở phần được thụ tinh, làm phần ấy phình to trong khi phần còn lại vẫn thon, cho ra trái hình chuỳ, đầu to đầu nhỏ. Ruột có hạt cũng làm mất ưu điểm "không hạt" mà người mua mong đợi.
Đó là lý do ở một số vùng trồng dưa leo nhà kính, người ta giữ côn trùng thụ phấn ra khỏi khu dưa leo, và không trồng chung nhà kính với cây cần ong. Nếu một trại vừa trồng dưa lưới cần ong, vừa trồng dưa leo trinh sản, nên tách hai nhà màng riêng.
Không phải giống trinh sản nào cũng nhạy như vậy. Nhiều giống dưa leo trái ngắn trồng phổ biến ở châu Á ít bị ảnh hưởng hơn. Mức độ nhạy còn phụ thuộc lượng phấn bay vào nhà màng và thời gian côn trùng có mặt. Cách chắc nhất là đọc mô tả của nhà cung cấp giống, hoặc tự quan sát: nếu ong vào nhà màng mà trái bắt đầu méo hình chuỳ, cắt ra thấy hạt phát triển ở phần phình, thì giống của bạn thuộc nhóm nhạy.
Vì sao giống trinh sản được ưa chuộng trong nhà màng
Nhà màng được làm ra để kiểm soát: kiểm soát mưa, sâu hại, nhiệt độ. Một khâu phụ thuộc côn trùng thụ phấn lại là khâu khó kiểm soát nhất, vì côn trùng cần điều kiện riêng, lại bị chính lưới chắn và thuốc trong nhà màng làm khó. Giống trinh sản loại bỏ hẳn khâu này, nên trái đậu đều bất kể ngày âm u, ngày nóng hay ngày vừa phun thuốc.
Ngoài ra, khi mọi hoa cái đều có thể thành trái, người trồng điều chỉnh sản lượng bằng tỉa trái và dinh dưỡng thay vì phụ thuộc vào việc hoa nào may mắn được ong ghé. Trái không hạt cũng là đặc điểm nhiều người mua thích ở dưa leo ăn sống.
Đổi lại, hạt giống trinh sản thường là giống lai được chọn tạo kỹ, không để giống lại được từ trái thu hoạch, và đòi hỏi chăm sóc dinh dưỡng đều tay vì cây mang nhiều trái cùng lúc. Đó là lựa chọn mỗi trại tự cân nhắc theo điều kiện của mình, không phải công thức đúng cho mọi nơi.
Với giống cần thụ phấn trong nhà màng
Nếu bạn trồng giống dưa leo đơn tính cùng gốc trong nhà màng hay nhà lưới, hoa cái chỉ cho trái khi nhận đủ phấn. Những điều cần chú ý:
- Hoa dưa leo thường nở buổi sáng và chỉ tiếp nhận phấn tốt trong ngày nở; bỏ lỡ một sáng là mất hoa ấy.
- Hoa đực phải có mặt cùng lúc với hoa cái. Giai đoạn đầu, khi cây chủ yếu ra hoa đực, chưa cần làm gì; giai đoạn hoa cái nở rộ là lúc phải sẵn sàng.
- Quệt tay: dùng một hoa đực mới nở, bóc bớt cánh, chạm đều nhị vào đầu nhụy hoa cái.
- Dùng ong: dưa leo có mật hoa và phấn hấp dẫn ong hơn hoa cà chua, nên ong mật và ong không ngòi đều ghé được.
- Trái thiếu phấn thường cong, thắt eo ở giữa hoặc phình ở đầu cuống, đầu kia teo nhỏ.
- Nếu dùng nhà lưới chắn côn trùng, nhớ rằng lưới cũng chặn luôn côn trùng thụ phấn tự nhiên.
Với những trại mới bắt đầu, nhiều kỹ sư khuyên chọn giống trinh sản cho nhà màng kín để loại bỏ hẳn khâu thụ phấn, và để dành ong cho những cây thật sự cần.
Nhà lưới hở và côn trùng thụ phấn tự nhiên
Không phải mọi nơi trồng dưa leo đều là nhà màng kín. Nhiều hộ ở đồng bằng sông Hồng và Đông Nam Bộ trồng dưa leo trong nhà lưới thưa, hoặc nhà màng chỉ có mái che mưa, vách hở. Ở những nơi này, côn trùng thụ phấn tự nhiên quanh vùng vẫn vào được: ong mật nuôi của hộ lân cận, ong không ngòi làm tổ trong hốc cây, các loài ong đơn độc và một số loài ruồi ghé hoa.
Với giống cần thụ phấn, sự có mặt của những côn trùng này là lý do trái vẫn đậu dù không ai quệt tay. Nhưng mức độ thay đổi theo mùa và theo cảnh quan xung quanh. Một vườn giữa cánh đồng phun thuốc dày đặc, ít hàng rào cây xanh, sẽ có ít côn trùng ghé hơn một vườn cạnh mương, bờ bụi, vườn cây ăn trái.
Nếu bạn nhận thấy đậu trái của giống cần thụ phấn giảm dần qua các vụ, một nguyên nhân đáng xem xét là côn trùng thụ phấn quanh vùng đang ít đi. Giữ lại vài khoảnh cây hoa dại ven bờ, hạn chế phun thuốc vào giờ hoa nở, là những việc nhỏ có thể giúp quần thể côn trùng ấy phục hồi.
Trái dưa leo cong, méo: đừng vội đổ cho thụ phấn
Giống trinh sản cũng có thể cong. Trái cong ở giống không cần thụ phấn thường do cây quá tải trái, thiếu nước, nhiệt độ dao động mạnh hoặc trái bị lá, dây cản khi đang lớn.
Thiếu dinh dưỡng cuối vụ. Khi cây đã mang nhiều lứa trái, trái lứa sau hay thon đầu, cong, nhạt màu vì cây không còn đủ sức nuôi.
Nhiệt độ quá cao. Nắng nóng kéo dài làm cây giảm khả năng nuôi trái, trái dễ biến dạng và đắng hơn.
Sâu hại chích hút. Bọ trĩ, rệp chích vào trái non có thể làm trái cong về phía vết chích, vỏ sần. Soi kỹ vỏ trái non bằng kính lúp vào buổi sáng thường thấy được côn trùng hoặc vết chích li ti.
Trái bị kẹt khi đang lớn. Trái non bị dây, lá hoặc dây treo chèn vào sẽ cong theo vật cản. Đây là nguyên nhân cơ học đơn giản nhất nhưng hay bị bỏ qua khi đi tìm lỗi ở thụ phấn hay phân bón.
Thụ phấn một phần ở giống nhạy. Với giống trinh sản nhạy, trái phình một đầu và có hạt ở phần phình là dấu hiệu côn trùng đã lỡ thụ phấn.
Kiểm tra giống dưa leo của bạn trong một tuần
Nếu không có mô tả giống rõ ràng, hãy tự kiểm tra theo trình tự:
- Khi cây bắt đầu ra hoa, đếm số hoa đực và hoa cái trên mười cây trong một tuần.
- Chọn năm hoa cái sắp nở, bọc túi lưới mỏng ngay buổi chiều hôm trước.
- Để thêm năm hoa cái khác nở tự nhiên làm đối chứng.
- Sau một tuần, xem hoa bọc có thành trái bình thường hay vàng rụng.
- Cắt ngang một trái từ mỗi nhóm khi đủ lớn, xem có hạt chắc không.
- Từ kết quả ấy, quyết định nhà màng của bạn cần thụ phấn, không cần, hay thậm chí cần ngăn côn trùng.
- Ghi kết quả vào sổ cùng tên giống và nơi mua hạt, để vụ sau không phải thử lại từ đầu.
Thử nghiệm nhỏ này mất ít công nhưng tránh được một vụ đặt ong vô ích hoặc một vụ trái rụng hàng loạt vì nhầm giống. Khi bọc hoa, chọn túi lưới thoáng để hoa không bị hầm nóng, và buộc nhẹ để không làm gãy cuống non.
Câu hỏi thường gặp
Dưa leo baby trồng nhà màng có cần thụ phấn không?
Nhiều giống dưa leo trái nhỏ trồng nhà màng là giống trinh sản, tự đậu trái không cần thụ phấn. Tuy nhiên không phải tất cả, nên đọc mô tả giống hoặc tự thử bằng cách bọc vài hoa cái để chắc chắn.
Làm sao phân biệt hoa đực và hoa cái dưa leo?
Hoa cái có một trái dưa leo tí hon ngay dưới cánh hoa, nhìn rõ bằng mắt thường. Hoa đực chỉ có cuống mảnh, không có phần phình đó, thường mọc thành chùm nhỏ ở nách lá.
Dưa leo trinh sản có hạt không?
Trái dưa leo trinh sản không được thụ phấn thường không có hạt chắc, chỉ có vết hạt lép mềm. Nếu côn trùng lỡ thụ phấn, trái có thể hình thành hạt chắc ở phần được thụ tinh.
Có nên trồng dưa leo chung nhà màng với dưa lưới dùng ong không?
Nếu dưa leo là giống trinh sản nhạy với thụ phấn, nên tách riêng để ong không làm trái méo. Nếu dưa leo là giống cần thụ phấn, trồng chung có thể có lợi vì ong làm việc cho cả hai, miễn là lịch phun thuốc phù hợp.
Vì sao cây dưa leo trinh sản lại ra vài hoa đực?
Nhiệt độ cao, ngày dài hoặc cây bị stress có thể làm giống chủ yếu ra hoa cái xuất hiện thêm một ít hoa đực. Đây là phản ứng sinh lý bình thường, không phải giống bị lẫn, và thường không ảnh hưởng nhiều tới năng suất.