Hoa bí ngòi, bí đỏ và mướp hương thường nở từ sáng sớm và khép lại trước trưa; hoa bầu và mướp khía thường nở vào chiều tối, mở qua đêm. Giờ nở ấy quyết định gần như mọi thứ về thụ phấn: côn trùng nào ghé được, ong có giúp được không, và nếu phải quệt tay thì làm vào lúc nào. Quệt phấn cho bí vào buổi chiều hay cho bầu vào giữa trưa đều là làm khi hoa đã khép hoặc đã tàn.
Cả ba nhóm đều là cây họ bầu bí đơn tính cùng gốc: hoa đực và hoa cái riêng trên cùng một cây, hoa cái nhận ra nhờ bầu nhụy phình dưới cánh. Khi trồng trong nhà lưới hay nhà màng, côn trùng ít vào hơn ngoài vườn, nên hiểu lịch nở hoa giúp bạn biết cần can thiệp ở đâu. Bài này đi qua từng loại, cơ chế phía sau giờ nở và cách thụ phấn bổ sung đúng thời điểm.
Lịch nở hoa của các cây bầu bí hay trồng
Bảng dưới là khung giờ thường gặp. Giờ chính xác lệch theo giống, mùa và nhiệt độ, nên hãy quan sát vài ngày trên chính vườn của bạn để chỉnh lại.
| Cây | Màu hoa | Thường mở | Thường khép hoặc tàn | Côn trùng ghé nhiều |
|---|---|---|---|---|
| Bí ngòi | Vàng cam | Rạng sáng | Trước trưa | Ong mật, ong không ngòi, bọ cánh cứng nhỏ |
| Bí đỏ | Vàng cam | Rạng sáng | Trước trưa | Ong mật, ong không ngòi, ong đơn độc |
| Mướp hương | Vàng | Sáng | Chiều cùng ngày | Ong các loại |
| Mướp khía | Vàng nhạt | Chiều muộn | Sáng hôm sau | Bướm đêm, ong buổi sớm |
| Bầu | Trắng | Chiều tối | Sáng hôm sau | Bướm đêm, ong buổi sớm |
Có thể thấy một quy luật quen thuộc trong sinh học hoa: hoa trắng, nở về đêm thường hướng tới côn trùng hoạt động ban đêm như bướm đêm; hoa vàng, nở sáng hướng tới ong và côn trùng ngày. Quy luật này không tuyệt đối, nhưng giúp đoán nhanh ai là người thụ phấn chính.
Một điều cũng cần lưu ý: cùng một loài nhưng giống khác nhau, hoặc trồng ở vùng khí hậu khác nhau, giờ nở có thể lệch cả tiếng. Bí trồng ở vùng cao mát mẻ thường mở muộn hơn bí trồng ở đồng bằng nóng; mùa lạnh mở muộn hơn mùa nóng.
Hoa bí: buổi sáng ngắn ngủi
Hoa bí to, dễ thấy, nhưng sống rất ngắn. Hoa thường bung cánh lúc trời còn tờ mờ, đầu nhụy và phấn ở trạng thái tốt nhất trong mấy giờ đầu, rồi cánh khép lại khi nắng lên cao. Hoa đã khép không mở lại; nếu trong buổi sáng ấy không có phấn tới, hoa cái coi như bỏ.
Phấn bí lớn, nhiều gai, dính, không bay theo gió. Nó cần côn trùng to vừa đủ để chui vào lòng hoa, cọ vào nhị, rồi sang hoa cái. Ong mật và nhiều loài ong khác làm tốt việc này; ở châu Mỹ, quê hương của chi bí, còn có những loài ong chuyên kiếm ăn trên hoa bí, hoạt động từ rất sớm để đón đúng giờ hoa nở.
Trong nhà lưới, hoa bí thường thiếu khách vào buổi sáng sớm vì côn trùng ngoài trời không vào được, còn ong đặt trong nhà lưới có khi chưa bay khi trời còn lạnh. Đó là lý do nhiều người trồng bí ngòi trong nhà lưới vẫn phải quệt tay mỗi sáng, hoặc chọn giống bí ngòi có khả năng tự đậu trái.
Một chi tiết hay gặp: cây bí giai đoạn đầu ra toàn hoa đực, hoa cái xuất hiện sau. Người mới trồng hay lo vì "hoa nở mà không đậu trái", trong khi đó chỉ là hoa đực, vốn không bao giờ cho trái. Tỷ lệ hoa đực và hoa cái còn thay đổi theo nhiệt độ, độ dài ngày và sức cây, nên vụ này nhiều hoa cái sớm, vụ sau có thể ít hơn.
Hoa bầu và mướp khía: thụ phấn về đêm
Hoa bầu màu trắng, nở vào lúc chiều tối và ở lại qua đêm. Màu trắng nổi bật trong ánh sáng yếu, và nhiều tài liệu ghi nhận bướm đêm là khách ghé hoa bầu quan trọng. Sáng hôm sau, trước khi hoa tàn, ong cũng có thể ghé thêm. Mướp khía có lịch tương tự, nở chiều muộn.
Với người trồng, điều này có hai hệ quả. Thứ nhất, đặt ong trong nhà lưới không giúp được nhiều cho bầu, vì ong không bay đêm; phần việc của ong chỉ là khoảng ngắn buổi sớm khi hoa sắp tàn. Thứ hai, nếu nhà lưới kín làm bướm đêm không vào được, quệt tay là cách chính, và phải làm vào chiều tối, khi hoa vừa mở, không phải buổi sáng như với bí.
Nhiều nông hộ quen quệt phấn cho bầu lúc chạng vạng với đèn pin đội đầu. Hoa đực nở cùng chiều được hái, bỏ cánh, chạm nhị lên đầu nhụy hoa cái. Làm muộn quá vào đêm vẫn được, nhưng khó nhìn và dễ làm dập hoa. Hoa đực bầu hái buổi chiều có thể giữ trong chỗ mát vài giờ, nhưng phấn tươi vẫn cho kết quả tốt nhất. Nếu vườn có nhiều giàn, nên bắt đầu từ giàn có nhiều hoa cái sắp nở nhất để không lỡ những bông quan trọng.
Vì sao giờ nở lại khác nhau giữa các cây cùng họ
Tổ tiên ở những nơi khác nhau. Bí có nguồn gốc châu Mỹ, bầu có nguồn gốc châu Phi, mướp từ vùng nhiệt đới châu Á. Mỗi nhóm tiến hoá cùng côn trùng thụ phấn ở quê nhà, nên giờ nở phản ánh lịch hoạt động của những côn trùng ấy.
Tránh nóng và mất nước. Hoa to mở giữa trưa nắng gắt dễ mất nước, phấn dễ hỏng. Nở sáng sớm hoặc chiều tối là cách tránh giờ khắc nghiệt nhất trong ngày.
Tránh cạnh tranh khách. Nở vào giờ ít loài hoa khác nở giúp hoa có nhiều lượt khách riêng hơn. Đây là giả thuyết thường được nêu trong sinh thái học thụ phấn, mức bằng chứng thay đổi theo từng loài.
Giờ nở nhạy với nhiệt độ. Trời lạnh, hoa mở muộn hơn; trời nóng, hoa mở sớm và khép sớm. Lịch trong bảng chỉ là khung, mỗi mùa có thể xê dịch.
Ánh sáng cũng là tín hiệu. Ngoài nhiệt độ, cường độ ánh sáng lúc rạng sáng hoặc chạng vạng góp phần khởi động việc mở cánh. Hoa dưới tán dày hay trong nhà lưới che nắng nhiều có thể mở chậm hơn hoa ở rìa giàn.
Bí ngòi tự đậu trái: khi nào không cần thụ phấn
Giống như dưa leo, bí ngòi cũng có những giống được chọn tạo để trái phát triển mà không cần thụ tinh. Những giống này đặc biệt có ích trong nhà lưới kín, mùa mưa hay mùa lạnh, khi côn trùng ít và hoa đực ra không kịp với hoa cái. Trái tự đậu thường không có hạt chắc ở giai đoạn thu hoạch non, và bí ngòi vốn được ăn lúc trái còn non nên người dùng hầu như không thấy khác biệt.
Tuy vậy, khả năng tự đậu trái ở bí ngòi thường không tuyệt đối như ở dưa leo nhà kính. Nhiều giống vẫn cho trái đều hơn khi có thụ phấn, và một số trái tự đậu có thể nhỏ hoặc thon đầu. Mô tả giống trên bao bì hạt và kinh nghiệm của người cung cấp giống là nguồn thông tin đáng tin hơn lời đồn.
Với bí đỏ, thứ được thu hoạch khi trái già và có hạt, gần như luôn phải thụ phấn. Trái bí đỏ không được thụ phấn đủ dễ vàng, rụng khi còn nhỏ, hoặc nếu lớn được thì ruột ít hạt, hình dạng lệch. Đó là lý do bí đỏ trồng trong nhà lưới cần được quan tâm thụ phấn nhiều hơn bí ngòi.
Tự quan sát khách ghé hoa trong vườn của bạn
Chọn đúng giờ. Với bí, đứng quan sát lúc hoa vừa mở buổi sáng; với bầu, quan sát lúc chạng vạng và khi trời vừa tối hẳn. Quan sát sai giờ dễ kết luận nhầm rằng không có côn trùng nào.
Dùng đèn ánh sáng đỏ khi quan sát đêm. Ánh sáng đỏ yếu ít làm côn trùng đêm hoảng sợ hơn ánh sáng trắng mạnh. Nhìn vào hoa bầu trong vài phút sẽ thấy có bướm đêm ghé hay không.
Đếm, không ước lượng. Chọn năm đến mười hoa, đếm số lượt côn trùng ghé trong mười phút. Lặp lại vài ngày để có con số đáng tin, vì một ngày gió mạnh hay mưa có thể làm sai lệch.
Ghi lại loại khách. Ong, bọ cánh cứng nhỏ, ruồi, bướm đêm: không cần biết tên loài, chỉ cần nhóm. Nếu chỉ thấy bọ cánh cứng ăn phấn mà không thấy ong, thụ phấn có thể đang thiếu.
Quệt phấn tay cho bầu bí đúng giờ
Quy trình chung cho cả bí, mướp và bầu, chỉ khác ở giờ làm:
- Xác định hoa cái sắp nở từ chiều hôm trước nhờ bầu nhụy đã to và cánh hoa căng.
- Với bí và mướp hương, ra vườn ngay khi hoa mở buổi sáng; với bầu và mướp khía, ra vườn lúc chiều tối khi hoa vừa nở.
- Hái một hoa đực nở cùng lúc, bóc cánh để lộ nhị.
- Chạm nhẹ và xoay nhị quanh toàn bộ đầu nhụy hoa cái cho phấn phủ đều các thuỳ.
- Đánh dấu cuống hoa cái đã làm bằng sợi len hoặc kẹp nhỏ, mỗi ngày một màu để biết hoa nào làm hôm nào.
- Sau vài ngày, kiểm tra: bầu nhụy tiếp tục lớn, xanh tươi là đã đậu; vàng, teo là chưa.
Với cây ít hoa đực đúng lúc hoa cái nở, có thể hái hoa đực từ cây khác cùng loài. Phấn của bầu không dùng cho bí và ngược lại, vì chúng thuộc các chi khác nhau.
Những lý do khác khiến bầu bí không đậu trái
Khi đã quệt đúng giờ mà hoa cái vẫn rụng, xem xét thêm:
- Cây còn non, hoa cái đầu tiên thường rụng vì cây chưa đủ sức nuôi trái, chuyện này hay tự hết ở các lứa sau.
- Nhiệt độ quá cao hoặc quá lạnh trong những ngày hình thành phấn làm phấn kém sống.
- Mưa ngay sau khi quệt làm phấn trôi hoặc vỡ, nhất là với bí nở sáng gặp mưa sớm.
- Cây mang quá nhiều trái cùng lúc, các hoa cái sau bị cây bỏ.
- Sâu bệnh hại hoa, ruồi đục trái chích vào bầu nhụy non; vết chích nhỏ trên bầu nhụy thường khó thấy nếu không nhìn kỹ.
- Thiếu nước hoặc tưới thất thường trong giai đoạn hoa nở.
Ghi lại ngày quệt, giờ quệt và thời tiết giúp bạn phân biệt lỗi thụ phấn với các lỗi khác qua vài lứa hoa. Nếu các hoa được quệt đúng giờ, phấn tươi mà vẫn rụng đồng loạt, nguyên nhân gần như chắc chắn nằm ở sức cây hoặc môi trường chứ không phải thụ phấn.
Câu hỏi thường gặp
Hoa bí đã khép buổi trưa có quệt phấn được nữa không?
Hoa bí khép lại sau buổi sáng không mở lại, và đầu nhụy cũng đã qua thời điểm tiếp nhận tốt nhất. Quệt vào lúc đó hầu như không có tác dụng. Lần sau nên làm ngay khi hoa mở vào sáng sớm.
Vì sao cây bí ra nhiều hoa mà không có trái?
Giai đoạn đầu, cây bí thường ra toàn hoa đực, vốn không bao giờ cho trái. Hoa cái có bầu nhụy phình dưới cánh xuất hiện sau. Nếu hoa cái đã có mà vẫn rụng, hãy xem lại thụ phấn, thời tiết và sức cây.
Có dùng phấn bí đỏ cho bí ngòi được không?
Bí đỏ và bí ngòi thuộc cùng chi nhưng thường là các loài khác nhau, việc thụ phấn chéo giữa chúng không ổn định. Để chắc chắn, nên dùng phấn từ hoa đực cùng loài, tốt nhất là cùng giống.
Đặt ong trong nhà lưới trồng bầu có ích không?
Ích lợi hạn chế, vì hoa bầu nở chiều tối khi ong đã về tổ. Ong chỉ ghé được vào buổi sớm trước khi hoa tàn. Quệt tay lúc chiều tối thường đáng tin cậy hơn cho bầu trong nhà lưới kín.
Mướp hương và mướp khía khác nhau thế nào về thụ phấn?
Mướp hương thường nở hoa vào buổi sáng và được ong ghé nhiều. Mướp khía thường nở hoa vào chiều muộn, khách ghé có cả côn trùng đêm. Vì vậy giờ quệt tay cho hai loại mướp cũng khác nhau.