Nuôi ong trong nhà màng dưa lưới là làm được, và ở nhiều nước người trồng dưa trong nhà màng đã dùng ong thay một phần hoặc toàn bộ việc thụ phấn bằng tay. Nhưng ong chỉ làm việc tốt khi nhà màng không quá nóng, có nước, có đủ hoa để kiếm ăn, và lịch phun thuốc được sắp xếp để không phơi ong ra hoá chất. Thiếu một trong mấy điều đó, đàn ong yếu dần, hoa vẫn thiếu phấn và trái vẫn méo.
Hai nhóm ong hay được nhắc tới là ong mật nuôi (Apis) và ong không ngòi (ong dú). Ong mật bay mạnh, đàn đông nhưng hay lao vào mái, vách để tìm đường ra; ong không ngòi bay gần, ít hung dữ, chịu được không gian hẹp hơn nhưng đàn nhỏ và mỗi con chở được ít phấn hơn. Bài này đi qua cơ chế hoa dưa lưới cần gì, hai nhóm ong đáp ứng ra sao, và những điều kiện phải có trước khi đưa tổ ong vào nhà màng.
Hoa dưa lưới cần gì để đậu trái tròn đều
Phần lớn giống dưa lưới trồng trong nhà màng ở Việt Nam có hai kiểu hoa trên cùng một cây: hoa đực chỉ có nhị, mọc thành chùm ở nách lá, và hoa lưỡng tính có cả bầu nhụy lẫn nhị, nhận ra nhờ phần bầu nhỏ phình dưới cánh. Dù hoa lưỡng tính có nhị riêng, phấn của dưa nặng và dính, không tự rơi đủ lên đầu nhụy, gió trong nhà màng lại yếu. Vì vậy phải có thứ gì đó mang phấn đi: bàn tay người hoặc côn trùng.
Dưa là loại quả nhiều hạt. Mỗi hạt phát triển từ một noãn đã được thụ tinh, và các hạt đang lớn tiết ra chất điều hoà sinh trưởng kéo dinh dưỡng về phía chúng. Khi chỉ một phía bầu nhụy nhận đủ hạt phấn, phía đó lớn trước, phía còn lại lép, trái méo hoặc rụng khi còn bằng quả trứng. Tài liệu trồng dưa thường nói đầu nhụy cần nhận hàng trăm hạt phấn mới cho trái đẹp, nên một lần chạm hời hợt của côn trùng chưa chắc đã đủ.
Hoa dưa thường nở buổi sáng và đầu nhụy tiếp nhận phấn tốt nhất trong mấy giờ đầu, rồi giảm dần khi trời nóng. Đây là chi tiết quyết định với ong: nếu ong bắt đầu bay muộn, hoặc đến trưa nhà màng đã quá nóng để ong ra khỏi tổ, cửa sổ thụ phấn trong ngày bị thu hẹp lại rất nhiều. Ở những vùng thấp nóng như Đông Nam Bộ, nhiều khi chỉ còn từ lúc mặt trời lên đến khoảng giữa buổi sáng là thời gian ong và hoa cùng ở trạng thái tốt nhất.
Ong mật và ong không ngòi trong nhà màng: so sánh theo từng tiêu chí
Không có loài nào hoàn hảo. Bảng dưới gom những điểm khác nhau đã được ghi nhận trong tài liệu nông học về hai nhóm ong khi làm việc trong không gian kín, để bạn nhìn ra loài nào hợp với nhà màng của mình.
| Tiêu chí | Ong mật (Apis) | Ong không ngòi (ong dú) |
|---|---|---|
| Phạm vi bay quen thuộc | Rộng, thường vài trăm mét đến vài cây số | Hẹp hơn nhiều, hợp với không gian kín |
| Hành vi khi bị nhốt | Hay bay dọc mái, vách tìm lối ra, hao hụt ong thợ | Thường ổn định quanh tổ hơn, ít lao vào vách |
| Số ong mỗi đàn | Đông | Ít hơn, nhiều loài chỉ vài nghìn con |
| Mức an toàn cho người làm vườn | Có ngòi đốt, cần đồ bảo hộ khi chăm cây | Không có ngòi, chỉ cắn nhẹ khi bị phá tổ |
| Lượng phấn mỗi lượt ghé hoa | Lớn hơn do thân lớn | Nhỏ hơn, cần nhiều lượt |
| Chịu nóng trong nhà màng | Giảm bay khi quá nóng | Cũng giảm bay, tổ nhỏ dễ quá nhiệt nếu đặt sai chỗ |
Điểm mạnh của ong không ngòi là "ở yên" trong nhà màng; điểm yếu là đàn nhỏ, nên thường cần nhiều tổ hơn so với một thùng ong mật để phủ cùng một diện tích. Số tổ cụ thể phụ thuộc diện tích, mật độ hoa, sức đàn và loài, không có con số chung đúng cho mọi nhà màng.
Ong tìm hoa dưa trong nhà màng như thế nào
Ong không bay ngẫu nhiên. Ong thợ ra khỏi tổ, thử vài bông hoa, rồi quay lại những nơi cho phần thưởng tốt: mật dễ lấy, phấn nhiều. Ong mật còn báo vị trí nguồn hoa cho đồng đàn bằng điệu múa trong tổ; ong không ngòi dùng cách khác, phổ biến là để lại dấu mùi trên đường bay hoặc trên chính nguồn hoa, kéo đồng đàn tới. Cả hai cơ chế đều cần thời gian vài ngày để đàn "học" nhà màng mới.
Hoa dưa lưới không phải nguồn mật dồi dào so với nhiều loài hoa dại ngoài vườn. Nếu nhà màng có khe hở, ong có thể tìm ra nguồn hoa ngon hơn bên ngoài và bỏ hoa dưa. Đây là một lý do khiến nhiều thử nghiệm ghi nhận ong làm việc tốt hơn trong nhà màng kín, ít lối thoát, so với nhà lưới thưa.
Một chi tiết khác là giờ nở. Hoa dưa thường mở vào buổi sáng, đúng lúc ong cũng hoạt động mạnh nhất trong ngày. Nếu tổ được đặt ở chỗ nhận nắng sớm, ong ra tổ sớm hơn và trùng với lúc đầu nhụy tiếp nhận phấn tốt. Ngược lại, tổ để trong góc tối, lạnh, ong ra muộn và bỏ lỡ một phần cửa sổ thụ phấn quan trọng nhất.
Năm điều kiện phải có trước khi đưa tổ vào nhà màng
Nhiệt độ ban ngày không vượt ngưỡng ong chịu được. Nhà màng giữa trưa ở vùng thấp có thể nóng hơn ngoài trời nhiều độ. Ong của cả hai nhóm đều giảm bay khi quá nóng; tổ đặt dưới nắng trực tiếp có thể chết. Quạt hút, lưới cắt nắng, phun sương làm mát là điều kiện nền, không phải phụ.
Có nước sạch ong tự lấy được. Ong cần nước để uống và làm mát tổ. Một khay nước nông có sỏi hoặc mẩu gỗ nổi cho ong đậu là đủ, đặt cách xa vòi phun phân bón.
Có thức ăn ngoài thời gian dưa nở hoa. Hoa dưa nở rộ chỉ trong một khoảng ngắn của vụ. Trước và sau đó ong trong nhà màng gần như không có gì để ăn, nên người trồng thường đưa tổ vào đúng lúc hoa lưỡng tính bắt đầu nở và đưa ra sau khi trái đã đậu.
Lịch phun thuốc tách khỏi lịch ong. Trong không gian kín, hơi thuốc đọng lâu hơn ngoài đồng. Mọi đợt phun phải tính trước: tổ được đóng cửa hoặc mang ra ngoài, và chỉ đưa vào lại khi thời gian cách ly ghi trên nhãn thuốc đã qua.
Màng phủ và lưới không làm ong mất phương hướng. Một số loại màng chặn mạnh tia cực tím. Ong định hướng một phần nhờ ánh sáng này, nên dưới màng chặn tia cực tím, ong có thể bay kém hơn. Đây là lý do nên hỏi kỹ thông số màng trước khi làm nhà màng mới nếu định dùng ong.
Ong không ngòi có thay được thụ phấn tay cho dưa lưới không
Câu trả lời ngắn: có thể thay một phần, và ở một số thử nghiệm đã công bố ở Đông Nam Á thì kết quả đậu trái không kém thụ phấn tay. Nhưng "không kém trong thử nghiệm" khác với "luôn tốt hơn ở mọi nhà màng". Mấy điều thường quyết định kết quả:
- Đàn ong khoẻ, đông, đã quen tổ trước khi đưa vào nhà màng, không phải đàn vừa tách hay vừa bị vận chuyển xa.
- Mật độ hoa lưỡng tính nở cùng lúc đủ để ong "trung thành" với hoa dưa, thay vì bỏ đi tìm nguồn khác qua khe cửa.
- Người trồng vẫn đi kiểm tra trái non mỗi sáng, thấy chỗ nào hoa chưa được ghé thì bổ sung bằng tay ngay hôm đó.
- Thời tiết: những ngày âm u, mưa kéo dài, ong ra khỏi tổ ít, nên phải chuẩn bị sẵn phương án thụ phấn tay.
- Giống dưa: giống có hoa lưỡng tính nở tập trung thì dễ cho ong làm việc hơn giống ra hoa rải rác.
Cách làm hợp lý ở nhiều trại là xem ong như "lớp thụ phấn nền", còn bàn tay người là lớp dự phòng. Như vậy giảm được công mà không đặt cả vụ vào một yếu tố khó kiểm soát.
Những điều ong không giải quyết được
Ong không sửa được lỗi canh tác. Trái méo hay rụng non có nhiều nguyên nhân ngoài thụ phấn: nhiệt độ ban đêm quá cao làm cây hô hấp mạnh, thiếu canxi và bo, để quá nhiều trái trên một cây, tưới không đều. Nếu đã đặt ong mà trái vẫn méo, việc đầu tiên là kiểm tra hoa có được ghé hay không, chứ không phải đổ ngay cho ong.
Ong cũng không làm việc thay người trong ngày nhà màng đóng kín vì phun thuốc, ngày quá nóng hay quá tối. Và với giống dưa cần để trái ở một tầng lá nhất định, ong không biết chọn tầng: chúng thụ phấn mọi hoa lưỡng tính mở, nên số trái non trên cây có thể nhiều hơn ý muốn, buộc phải tỉa sớm. Đây là điểm người quen thụ phấn tay hay bất ngờ khi mới chuyển sang dùng ong.
Cuối cùng, đưa ong vào nhà màng là quyết định về con vật sống. Tổ phải có chỗ đặt mát, có người theo dõi, và có nơi đưa ra sau vụ. Nếu nhà màng không thể giữ được những điều kiện ấy, thụ phấn tay vẫn là lựa chọn an toàn hơn. Thụ phấn tay tốn công nhưng người trồng nắm được từng bông hoa, điều mà ong không bảo đảm được.
Một lịch thử nghiệm nhỏ trước khi áp dụng cả trại
Thay vì đưa ong vào toàn bộ nhà màng ngay từ vụ đầu, nên thử trên một luống hoặc một nhà màng nhỏ, có đối chứng. Ví dụ giả định dưới đây là khung để tự ghi chép, không phải quy trình chuẩn:
- Chọn hai luống cùng giống, cùng ngày trồng; một luống đặt tổ ong, một luống thụ phấn tay như cũ.
- Đưa tổ vào khi khoảng một phần ba số cây đã có hoa lưỡng tính nở; đặt tổ ở chỗ râm, cao ngang hoặc thấp hơn tầng hoa.
- Mỗi sáng đếm số hoa lưỡng tính nở và số hoa có ong ghé trong mười phút quan sát ở vài điểm cố định.
- Sau khoảng một tuần, đếm số trái non giữ được và số trái méo ở mỗi luống.
- Khi thu hoạch, so cân nặng, độ tròn và số hạt chắc trong vài trái cắt thử của mỗi luống.
- Ghi lại các ngày nóng, ngày mưa, ngày phun thuốc để giải thích chỗ chênh lệch.
Sau một hai vụ có số liệu của chính mình, bạn sẽ biết ong có thật sự giúp được nhà màng ấy hay không, thay vì dựa vào lời kể.
Câu hỏi thường gặp
Một nhà màng dưa lưới cần đặt bao nhiêu tổ ong?
Không có con số chung. Số tổ phụ thuộc diện tích, số cây, số hoa nở cùng lúc, sức đàn và loài ong. Ong không ngòi đàn nhỏ nên thường cần nhiều tổ hơn ong mật. Cách chắc nhất là thử trên một nhà màng nhỏ, đếm lượt ong ghé hoa và tỷ lệ đậu trái, rồi điều chỉnh.
Đặt ong rồi có cần thụ phấn tay nữa không?
Nên giữ thụ phấn tay làm dự phòng, nhất là ngày âm u, mưa hoặc quá nóng khi ong ít bay. Mỗi sáng đi kiểm tra hoa và trái non; thấy hoa lưỡng tính chưa được ghé thì quệt phấn bổ sung ngay hôm đó để không mất trái.
Ong có làm hại dưa lưới không?
Ong lấy mật và phấn mà không làm hại cây. Điều cần lưu ý là ong thụ phấn mọi hoa lưỡng tính mở, nên số trái non có thể nhiều hơn ý muốn và cần tỉa sớm để cây dồn sức nuôi đúng số trái đã định.
Có nên để tổ ong trong nhà màng quanh năm không?
Thường là không. Ngoài thời gian dưa nở hoa, nhà màng gần như không có thức ăn cho ong, lại có nhiều đợt phun thuốc. Người trồng hay đưa tổ vào lúc hoa lưỡng tính bắt đầu nở và đưa ra khi trái đã đậu.
Ong dú bắt ngoài tự nhiên có dùng cho nhà màng được không?
Không nên bắt đàn tự nhiên. Việc đó phá hốc tổ, làm suy giảm quần thể ong hoang dã quanh vườn, và đàn vừa bị phá thường rất yếu. Nếu dùng ong không ngòi, nên lấy đàn đã được nuôi ổn định trong thùng từ người nuôi có kinh nghiệm.
Nhà màng có lưới chắn côn trùng thì ong có thoát ra ngoài không?
Lưới chắn côn trùng thường có mắt đủ nhỏ để giữ phần lớn ong lại, nhất là ong mật. Một số ong không ngòi rất nhỏ có thể chui qua mắt lưới thưa hoặc khe cửa, nên nên kiểm tra kỹ mép lưới và cửa trước khi đưa tổ vào.