Ong muỗi không đốt được người. Giống mọi ong không ngòi, ngòi đốt của chúng đã tiêu giảm, không đâm được qua da và không tiêm nọc. Thứ bạn cảm thấy khi bị ong muỗi "đốt" thực chất là cú cắn rất nhẹ bằng hàm, cảm giác nhột khi chúng bò trên da, hoặc cộm khi chúng lọt vào khoé mắt.
Điều làm người ta khó chịu với ong muỗi không phải vết thương mà là sự dai dẳng: chúng bay quanh mặt, đậu lên mi mắt, chui vào tóc, xua mãi không đi. Phần dưới giải thích cơ chế tự vệ của ong không ngòi, vì sao ong muỗi lại bám người, khi nào cần để ý hơn và nên làm gì cho gọn.
Ngòi đốt của ong không ngòi đã đi đâu
Ở ong mật Apis, ngòi đốt là ống đẻ trứng biến đổi của con cái, nối với túi nọc, có móc ngược để bám vào da. Ong không ngòi có cùng tổ tiên với ong mật, nhưng trong quá trình tiến hoá, cơ quan này của chúng thu nhỏ lại thành một dấu tích không còn chức năng chích. Vì vậy tên gọi "ong không ngòi" không có nghĩa là hoàn toàn không có cấu trúc gì, mà là không có ngòi dùng được.
Các nhà sinh học vẫn bàn về lý do ngòi đốt tiêu giảm. Một hướng giải thích cho rằng khi ong chuyển sang làm tổ kín trong hốc, cửa tổ hẹp và có lính gác, việc phòng vệ bằng hàm, bằng nhựa dính và bằng số đông hiệu quả hơn ngòi đốt. Đây vẫn là giả thuyết, chưa có kết luận cuối cùng.
Với ong muỗi, kích thước cực nhỏ càng khiến chuyện đâm qua da người là không thể. Hàm của chúng đủ để cắn sáp, nhựa cây, đủ để cắn vào da gây nhột, nhưng không làm chảy máu ở người khoẻ mạnh.
Một điểm cần phân biệt: ong đực của mọi loài ong vốn không có ngòi, vì ngòi là cơ quan biến đổi từ ống đẻ trứng của con cái. Với ong không ngòi, ngay cả ong chúa và ong thợ là con cái cũng không có ngòi dùng được. Do đó trong một đàn ong muỗi, không có cá thể nào đốt được người, khác với đàn ong mật nơi hàng nghìn ong thợ đều mang ngòi.
Ong không ngòi tự vệ bằng những cách nào
Cắn bằng hàm. Nhiều loài ong không ngòi lao ra cắn kẻ xâm nhập. Ở loài lớn, vết cắn có thể khá rát; ở ong muỗi, cảm giác chỉ như kiến bò hoặc châm rất nhẹ.
Chui vào tóc, tai, mũi. Đây là chiến thuật quấy rối quen thuộc của ong không ngòi khi tổ bị đụng: cả nhóm bay vào chỗ tóc dày hay lỗ tai, quấn vào rồi cắn liên tục. Mục đích là khiến kẻ quấy rối khó chịu đến mức bỏ đi.
Dùng nhựa dính. Ong thợ mang nhựa cây đến cửa tổ. Khi kiến hay côn trùng nhỏ đến gần, chúng quệt nhựa lên kẻ địch làm nó bị dính chân, dính râu. Với con người, cách này không có tác dụng gì đáng kể.
Đóng cửa tổ và canh gác. Nhiều đàn ong không ngòi bịt bớt hoặc thu hẹp cửa tổ vào ban đêm, và luôn có vài ong lính đứng ở miệng ống cửa. Ở ong muỗi, cửa tổ vốn đã nhỏ, gần như chỉ vừa một con.
Tiết chất gây bỏng ở vài loài châu Mỹ. Một số ong không ngòi ở châu Mỹ thuộc chi Oxytrigona được biết đến với dịch tiết làm da rát và phồng, nên dân địa phương gọi là ong lửa. Đây là trường hợp đặc biệt, không áp dụng cho ong muỗi ở châu Á.
Vì sao ong muỗi cứ bám quanh mặt bạn
Khác với cảnh ong lao ra bảo vệ tổ, phần lớn các lần ong muỗi bám người không liên quan đến tự vệ. Chúng đến vì cơ thể người có những thứ hiếm trong thiên nhiên: muối trong mồ hôi, nước và đạm ở khoé mắt, hơi ẩm ở môi và mũi. Với một sinh vật ăn mật và phấn hoa, các khoáng chất này là nguồn bổ sung đáng giá.
Các quan sát về chi Lisotrigona ở Đông Nam Á ghi nhận ong đậu ở mép mi mắt, lông mi, khoé mắt người và động vật để hút nước mắt. Cách tiếp cận thường là bay vòng rồi đậu nhẹ, nhiều người không nhận ra cho đến khi thấy cộm mắt. Ngoài ra ong muỗi cũng đậu lên da đẫm mồ hôi ở cổ, cánh tay như nhiều loài ong nhỏ khác.
Vì động cơ là ăn chứ không phải tấn công, ong muỗi không hung hăng. Chúng cũng không gọi đồng loại tấn công bạn theo kiểu ong mật. Số lượng con quanh mặt nhiều lên đơn giản vì nguồn mồ hôi, nước mắt còn đó và nhiều ong cùng tìm đến.
Thời điểm cũng có quy luật. Người làm vườn thường kể ong nhỏ bám mặt nhiều vào những ngày nắng nóng, khi mồ hôi ra nhiều và hoa trong vườn đã tàn bớt. Đây là quan sát dân gian chưa được đo đạc hệ thống, nhưng hợp với giả thuyết rằng ong tìm đến người để bù muối và nước khi nguồn tự nhiên khan hiếm.
Ong muỗi so với các loài ong hay bị nhầm khi nói chuyện đốt
Câu hỏi "có đốt không" phụ thuộc hoàn toàn vào việc con ong trước mặt bạn là loài nào. Bảng so sánh dưới đây giúp tránh nhầm lẫn nguy hiểm:
| Loài | Có ngòi | Phản ứng khi bị đụng tổ | Mức nguy hiểm với người khoẻ mạnh |
|---|---|---|---|
| Ong muỗi | Không dùng được | Bay ra, chui vào tóc, cắn nhẹ | Rất thấp |
| Ong dú | Không dùng được | Cắn, quấn tóc, có loài cắn rát | Thấp |
| Ong ruồi (ong mật tí hon) | Có | Đốt khi tổ bị phá | Có thể sưng đau như ong mật |
| Ong mồ hôi | Con cái có | Chích khi bị đè ép trên da | Thường nhẹ |
| Ong vò vẽ, ong bắp cày | Có, đốt được nhiều lần | Tấn công theo đàn | Cao, nhiều vết đốt có thể nguy hiểm |
Nếu không chắc con ong mình gặp là ong không ngòi, hãy xử lý như với một con ong có ngòi: rời xa tổ, không đập mạnh, theo dõi phản ứng của cơ thể.
Khi nào cần chú ý hơn dù ong muỗi không có ngòi
Ong muỗi gần như vô hại, nhưng có vài tình huống bạn không nên chủ quan:
- Ong lọt sâu vào mắt rồi bị dụi mạnh: việc dụi có thể làm trầy giác mạc. Nên chớp mắt, rửa bằng nước sạch thay vì chà.
- Mắt đỏ, đau, chảy dịch kéo dài sau khi bị côn trùng nhỏ đậu: đây là dấu hiệu nên đi khám mắt, bất kể con vật là ong hay ruồi.
- Bạn không chắc đó là ong muỗi: con ong nhỏ có ánh kim, bụng có sọc, hoặc làm tổ dạng bánh treo trên cành có thể là loài có ngòi.
- Trẻ nhỏ hoặc người có tiền sử dị ứng côn trùng bị chích ở vùng mặt, cổ: theo dõi sưng, khó thở; có dấu hiệu bất thường thì đến cơ sở y tế ngay.
- Ong bay ra hàng loạt từ một khe tường hay hốc cây bạn vừa đục: đó là phản ứng bảo vệ tổ, nên lùi ra xa và để yên khe đó.
Trong cả năm tình huống trên, thứ cần để ý là phản ứng của cơ thể và việc nhận đúng loài, chứ không phải bản thân con ong muỗi. Khi không chắc, cách an toàn là coi như mình vừa gặp một loài có ngòi: rời khỏi chỗ đó, rửa vùng da bị đậu, theo dõi trong vài giờ và hỏi nhân viên y tế nếu có biểu hiện lạ như sưng lan rộng, nổi mề đay khắp người hay chóng mặt.
Làm gì khi bị ong muỗi bám quanh mặt
Không cần thuốc xịt hay đập đuổi. Những bước đơn giản sau thường đủ:
- Bình tĩnh, dùng tay xua nhẹ thay vì đập; đập vào mặt dễ làm ong kẹt vào mắt hoặc tóc.
- Nếu ong đã vào khoé mắt, nhắm mắt lại vài giây rồi chớp nhiều lần; nước mắt thường tự đẩy ong ra.
- Rửa mặt và lau mồ hôi ở cổ, tay; khi nguồn muối và nước giảm, ong muỗi sẽ ít đến hơn.
- Đội mũ rộng vành, đeo kính khi làm việc lâu ngoài vườn vào mùa ong hoạt động mạnh.
- Nếu ong ra từ một khe tường gần cửa sổ, đổi chỗ ngồi thay vì bịt hay đục khe; tổ ong muỗi nhỏ, sống lặng lẽ và hiếm khi gây phiền nếu không bị đụng.
Không nên dùng thuốc diệt côn trùng xịt vào khe tổ. Ong không ngòi rất nhạy với hoá chất, và một đàn ong muỗi bị diệt là mất đi một mắt xích nhỏ trong hệ thụ phấn quanh nhà.
Sống chung với ong muỗi khi làm vườn, đi rừng
Người làm rẫy cà phê, điều, cao su và người đi rừng là những người gặp ong muỗi nhiều nhất. Ở những nơi đó, ong muỗi là một phần bình thường của cảnh quan, giống như kiến hay chuồn chuồn. Mục tiêu hợp lý không phải là diệt chúng mà là giảm phiền khi làm việc.
Một vài thói quen nhỏ giúp ích nhiều. Mang theo khăn ướt để lau mồ hôi ở mặt và cổ trong giờ nghỉ. Ngồi nghỉ ở chỗ có gió nhẹ, vì ong nhỏ bay kém khi gió mạnh. Đeo kính bảo hộ mỏng khi phải cúi sát cây lâu, vừa tránh ong vào mắt vừa tránh bụi, mủ cây. Khi phát quang bụi rậm hay cưa cây có hốc, hãy nhìn trước xem có lỗ nhỏ có ong ra vào hay không.
Nếu phát hiện tổ ong muỗi trong một gốc cây sắp chặt, hãy cân nhắc giữ lại đoạn thân có tổ hoặc dời việc chặt sang chỗ khác. Hốc tổ phù hợp cho ong không ngòi là thứ hiếm dần ở vùng trồng trọt, và một đàn ong muỗi bị phá thường không có cách nào cứu được vì tổ quá nhỏ và mỏng.
Hiểu lầm thường gặp về ong muỗi và vết đốt
Hiểu lầm đầu tiên là "nốt ngứa đỏ trên da sau khi ngồi ngoài vườn là do ong muỗi đốt". Phần lớn các nốt như vậy do muỗi, dĩnh hay kiến gây ra. Ong muỗi không hút máu và không tiêm nọc, nên không để lại nốt sưng kiểu này.
Hiểu lầm thứ hai là ong muỗi "làm mù mắt". Không có bằng chứng ong muỗi gây tổn thương mắt trực tiếp. Tuy vậy, mọi côn trùng đậu vào mắt đều có thể mang theo vi khuẩn trên cơ thể, và việc dụi mắt mạnh là nguyên nhân gây trầy xước thường gặp hơn. Giữ vệ sinh và đi khám khi có triệu chứng là đủ.
Hiểu lầm thứ ba là "ong không ngòi thì con nào cũng hiền như nhau". Một số loài ong dú lớn cắn khá rát và rất dai khi tổ bị phá. Ong muỗi thuộc nhóm hiền nhất, nhưng không nên lấy đó làm chuẩn cho mọi con ong không ngòi bạn gặp.
Câu hỏi thường gặp
Ong muỗi cắn có đau không?
Thường không đau. Hàm ong muỗi rất nhỏ, cảm giác giống như có vật gì bò hay châm nhẹ trên da. Với người khoẻ mạnh, vết cắn không để lại vết sưng đáng kể, chỉ hơi nhột trong lúc con ong còn bám.
Ong muỗi có độc không?
Ong muỗi không có ngòi đốt dùng được nên không tiêm nọc vào da người. Không có tài liệu nào cho thấy ong muỗi gây ngộ độc. Nếu có phản ứng sưng nề, khó thở sau khi bị côn trùng đốt, hãy nghĩ đến loài khác và đến cơ sở y tế.
Vì sao ong muỗi hay bay vào mắt?
Khoé mắt có nước mắt chứa muối và đạm, là nguồn dinh dưỡng hiếm với ong ăn mật hoa. Một số loài thuộc chi Lisotrigona đã được ghi nhận chuyên hút nước mắt người và động vật, nên chúng nhắm vào mắt thay vì chỗ khác.
Dùng thuốc xịt muỗi có đuổi được ong muỗi không?
Các sản phẩm bôi da chống muỗi chủ yếu nhắm vào muỗi hút máu và chưa có thông tin rõ về tác dụng với ong muỗi. Cách gọn hơn là lau mồ hôi, đội mũ, đeo kính. Không xịt thuốc diệt côn trùng vào tổ hay vào không khí quanh tổ ong.
Trẻ nhỏ bị ong muỗi bám có sao không?
Thường không sao. Ba mẹ chỉ cần xua nhẹ, rửa mặt cho bé và nhắc bé không dụi mắt. Nếu bé đỏ mắt, chảy nước mắt kéo dài, hoặc nổi sưng bất thường ở da, nên đưa bé đi khám để bác sĩ kiểm tra.
Ong muỗi có đuổi theo người như ong vò vẽ không?
Không. Ong muỗi không tấn công theo đàn để đuổi kẻ thù đi xa như ong vò vẽ. Khi bị đụng tổ, chúng bay ra quấy rối gần khe tổ; khi bám người để ăn mồ hôi, nước mắt, chúng chỉ đi theo trong phạm vi ngắn.