Ong muỗi có thụ phấn được, nhưng chủ yếu với những bông hoa nhỏ, nhị và nhuỵ nằm gần nhau, nơi cơ thể tí hon của chúng chạm được cả hai. Với hoa lớn, ong muỗi có thể vào lấy phấn mà không chạm đầu nhuỵ, khi đó nó giống người lấy thức ăn hơn là người thụ phấn. Mức đóng góp cụ thể của ong muỗi cho từng loại cây trồng gần như chưa được đo.
Câu hỏi "con ong này có thụ phấn không" nghe đơn giản nhưng trong khoa học là một câu hỏi có phương pháp riêng. Ghé hoa chưa chắc đã thụ phấn; mang phấn trên người chưa chắc đã để lại đúng chỗ. Bài này giải thích kích thước cơ thể ảnh hưởng thế nào đến thụ phấn, ong muỗi hợp với loại hoa nào, và người ta đo vai trò của một loài côn trùng thụ phấn ra sao.
Ghé hoa và thụ phấn là hai chuyện khác nhau
Thụ phấn xảy ra khi hạt phấn từ bao phấn được đưa đến đầu nhuỵ của cùng loài cây, rồi nảy mầm và dẫn tinh tử xuống noãn. Một con côn trùng chỉ là người thụ phấn khi nó vừa mang được phấn, vừa chạm vào đầu nhuỵ đúng lúc nhuỵ còn tiếp nhận. Nếu thiếu một trong hai, lượt ghé hoa đó không đóng góp vào việc đậu quả.
Nhiều loài côn trùng ghé hoa để lấy mật hoặc phấn mà gần như không chạm đầu nhuỵ. Giới nghiên cứu gọi chúng là kẻ trộm mật hoặc kẻ trộm phấn, tuỳ thứ chúng lấy. Ở một bông hoa lớn với nhuỵ vươn cao, một con ong nhỏ có thể bò vào giữa các nhị, ăn phấn, rồi bay đi mà không bao giờ chạm đầu nhuỵ.
Ngay cả khi côn trùng chạm đầu nhuỵ, phấn nó để lại cũng phải đúng loại. Một con ong vừa ghé hoa cỏ dại rồi sang hoa xoài sẽ để lại trên nhuỵ hoa xoài một hỗn hợp phấn của nhiều loài, chỉ phần phấn xoài là có ích. Côn trùng trung thành với một loài hoa trong một chuyến kiếm ăn vì vậy thường là người thụ phấn hiệu quả hơn, dù số lượt ghé như nhau.
Vì vậy, khi đọc một câu như "ong muỗi thụ phấn cho cây X", bạn nên hỏi lại: đó là quan sát ong ghé hoa, hay là kết quả của thí nghiệm cho thấy lượt ghé của ong làm tăng tỷ lệ đậu quả? Hai loại bằng chứng này có giá trị khác nhau rất xa.
Kích thước nhỏ: lợi thế và giới hạn khi thụ phấn
Vào được hoa nhỏ và ống hoa hẹp. Hoa có tràng ngắn, nhỏ, hoặc mọc thành cụm dày với từng bông tí xíu là nơi ong lớn khó khai thác hiệu quả. Ong muỗi có thể đậu lên từng bông, chạm cả nhị và nhuỵ vì chúng nằm gần nhau so với cơ thể ong.
Mang được ít phấn. Cơ thể nhỏ thì diện tích lông để bám phấn nhỏ, giỏ phấn cũng nhỏ. Mỗi lượt ghé, ong muỗi chuyển được số hạt phấn ít hơn ong lớn. Nếu cây cần lượng phấn lớn trên đầu nhuỵ để đậu quả đều, cần rất nhiều lượt ghé.
Dễ trở thành kẻ trộm phấn ở hoa lớn. Ở hoa mà đầu nhuỵ nằm xa bao phấn, ong muỗi có thể chỉ hoạt động ở vùng bao phấn. Đây là giới hạn hình học, không phải do ong "lười".
Bay gần, thụ phấn trong phạm vi hẹp. Phạm vi kiếm ăn ngắn khiến ong muỗi chủ yếu chuyển phấn giữa các bông gần nhau, thường là trên cùng một cây hay các cây kề bên. Với cây cần thụ phấn chéo giữa các cây khác giống, điều này là giới hạn đáng kể.
Không rung hoa được như ong nghệ. Một số hoa như cà chua, cà tím chỉ nhả phấn khi bị rung ở tần số phù hợp. Nhiều ong lớn làm được việc này, còn các ong không ngòi châu Á nói chung không được ghi nhận có hành vi rung hoa.
Những kiểu hoa hợp với ong tí hon
Dựa trên cơ chế ở trên, có thể dự đoán những kiểu hoa mà ong muỗi có cơ hội thụ phấn tốt. Đây là suy luận từ nguyên lý, cần quan sát thực địa để xác nhận cho từng loài cây:
- Hoa nhỏ mọc thành cụm dày, như nhiều loài hoa dại họ Cúc ở bờ ruộng, bờ vườn.
- Hoa mở, cánh hoa trải phẳng, nhị và nhuỵ lộ ra và nằm sát nhau.
- Hoa của nhiều cây gỗ rừng nhiệt đới có kích thước nhỏ, nở thành chùm lớn, nơi các ong không ngòi thường được thấy hoạt động.
- Hoa có tràng ngắn, mật hoa nằm nông, ong nhỏ với vòi ngắn vẫn với tới được.
- Hoa nở vào giờ nắng ấm trong ngày, trùng với khung giờ ong muỗi hoạt động.
Danh sách này cũng gợi ý nơi nên bắt đầu quan sát nếu bạn muốn tìm ong muỗi trên hoa: bờ cỏ có hoa nhỏ vào giờ nắng, gần tường cũ hay cây già.
Ngược lại, hoa lớn hình chuông, hoa có ống tràng dài, hoa nở về đêm hay hoa cần rung để nhả phấn ít có khả năng được ong muỗi thụ phấn hiệu quả, dù ong vẫn có thể ghé để lấy phấn.
So sánh vai trò thụ phấn của vài nhóm ong nhỏ và vừa
Bảng dưới so sánh ở mức định tính theo những gì đã biết về từng nhóm. Ô "chưa rõ" phản ánh khoảng trống dữ liệu, không phải đánh giá thấp.
| Tiêu chí | Ong muỗi | Ong dú | Ong mồ hôi | Ong mật |
|---|---|---|---|---|
| Cỡ cơ thể | Rất nhỏ | Nhỏ | Nhỏ đến vừa | Vừa |
| Lượng phấn mỗi lượt | Rất ít | Ít | Thay đổi theo loài | Nhiều hơn |
| Phạm vi bay | Rất ngắn | Ngắn | Thay đổi | Xa hơn |
| Hợp với hoa nhỏ | Có | Có | Có | Có, nhưng kém linh hoạt ở hoa rất nhỏ |
| Bằng chứng thụ phấn cho cây trồng | Chưa rõ | Có ở một số cây | Có ở một số cây | Nhiều |
Điểm cần nhớ là không có con ong "giỏi nhất" cho mọi cây. Một khu vườn có nhiều nhóm ong với kích cỡ khác nhau thường được phục vụ tốt hơn một khu vườn chỉ trông vào một loài.
Các ô ghi "có ở một số cây" cũng cần đọc cẩn thận: bằng chứng ở một cây không tự động áp dụng cho cây khác, và kết quả ở vườn nước ngoài không chắc lặp lại ở vườn Việt Nam với giống cây và khí hậu khác.
Ong muỗi trong vườn cây ăn trái: nói được gì và chưa nói được gì
Người làm vườn ở Nam Bộ và Tây Nguyên kể về những con ong rất nhỏ trên hoa xoài, hoa chôm chôm, hoa cà phê, hoa của cỏ dại dưới tán. Những quan sát này hợp với nguyên lý: hoa xoài nhỏ, mọc thành chùm lớn; hoa chôm chôm nhỏ, nhiều; hoa cỏ dại họ Cúc rất hợp với ong tí hon. Tuy vậy, chưa có đủ nghiên cứu để nói ong muỗi theo nghĩa hẹp góp phần bao nhiêu vào việc đậu quả của các cây này.
Điều nói được chắc hơn là vai trò gián tiếp. Một khu vườn có nhiều ong nhỏ là khu vườn còn hoa dại, còn hốc tổ và ít bị phun thuốc trong giờ ong hoạt động. Những điều kiện đó cũng có lợi cho các nhóm thụ phấn khác như ong dú, ong mồ hôi, ruồi hoa.
Một khó khăn nữa là nhận dạng. Trên hoa, ong muỗi, ong dú cỡ nhỏ và ong mồ hôi đen trông rất giống nhau với mắt thường. Nhiều ghi chép "thấy ong muỗi trên hoa" có thể là ong dú nhỏ. Muốn biết chắc, cần thu vài mẫu để giám định, điều mà người làm vườn ít khi làm được.
Với các cây mà thụ phấn chủ yếu do loài khác đảm nhận, ví dụ cây có hoa nở về đêm được dơi và bướm đêm phục vụ, ong muỗi nếu có ghé cũng chỉ là phần phụ. Viết đúng mức như vậy giúp người làm vườn có kỳ vọng thực tế và tránh những lời hứa về năng suất không có cơ sở.
Người ta đo vai trò thụ phấn của một loài ong như thế nào
Nếu bạn là sinh viên, giáo viên hay kỹ sư nông nghiệp muốn tìm hiểu ong muỗi có thụ phấn cho một loài cây hay không, đây là khung phương pháp thường dùng, từ đơn giản đến phức tạp:
- Quan sát và đếm lượt ghé hoa theo khung giờ cố định trên một số cành đánh dấu, ghi loài côn trùng và hành vi: lấy mật, lấy phấn, có chạm đầu nhuỵ hay không.
- Bắt mẫu vài con ong sau khi rời hoa, xem dưới kính hiển vi để biết trên người chúng có mang phấn của loài cây đó hay không.
- Bao hoa bằng túi lưới mịn trước khi nở, sau đó mở túi cho đúng một lượt ghé của loài ong cần đo, rồi đếm số hạt phấn được để lại trên đầu nhuỵ.
- So sánh tỷ lệ đậu quả giữa nhóm hoa bao kín, nhóm hoa để tự nhiên và nhóm hoa chỉ cho loài ong cần đo tiếp cận.
- Lặp lại thí nghiệm qua nhiều mùa và nhiều vườn, vì kết quả thay đổi theo thời tiết, giống cây và quần thể côn trùng tại chỗ.
Với ong muỗi, bước thứ ba và thứ tư là khó nhất vì ong quá nhỏ, khó kiểm soát lượt ghé. Đây là lý do tài liệu về vai trò thụ phấn của ong tí hon còn mỏng.
Giữ ong tí hon trong vườn mà không cần nuôi
Không như ong mật hay ong dú, ong muỗi không thể đem đặt thùng trong vườn. Cách duy nhất để có chúng là giữ điều kiện cho chúng tự sống: chỗ làm tổ và nguồn hoa gần tổ. Với một nhóm có phạm vi bay ngắn, khoảng cách từ tổ đến hoa là yếu tố quyết định.
Về chỗ làm tổ, giữ lại cây già có hốc, đoạn tường gạch cũ, bờ đá, hàng rào tre là đủ. Về hoa, để một dải cỏ hoa dại ở bờ vườn, bờ mương, giữa các hàng cây, không cắt trụi cùng lúc mà cắt luân phiên để luôn có một phần đang nở. Những dải này cũng nuôi thiên địch của sâu hại.
Một lợi ích ít được nhắc là sự ổn định. Khi một mùa nào đó ong dú hay ong mật trong vùng yếu đi vì thời tiết hay bệnh, những nhóm ong nhỏ sống tự nhiên vẫn còn đó để ghé hoa. Vườn có nhiều nhóm thụ phấn khác nhau ít phụ thuộc vào may rủi của một loài.
Về thuốc, nguyên tắc chung là tránh phun lúc cây đang nở hoa và giờ ong hoạt động, đọc kỹ cảnh báo về độc tính với ong trên nhãn. Ong không ngòi nhỏ thường nhạy cảm với hoá chất, nên một lần phun sai thời điểm có thể ảnh hưởng đến cả đàn. Phần chi tiết về thuốc và ong là một chủ đề riêng của trang.
Câu hỏi thường gặp
Ong muỗi có thụ phấn cho sầu riêng không?
Hoa sầu riêng lớn, nở chủ yếu về chiều tối và đêm, được dơi và côn trùng đêm thụ phấn là chính. Ong không ngòi có thể ghé lấy phấn vào sáng hôm sau, nhưng với ong muỗi tí hon, khả năng chạm đầu nhuỵ hoa lớn như vậy thấp; vai trò của chúng chưa được đo.
Ong muỗi có thụ phấn tốt hơn ong mật không?
Không thể so chung. Với hoa rất nhỏ, ong tí hon có thể tiếp cận tốt hơn; với hoa lớn và cây cần chuyển phấn đi xa, ong lớn thường hiệu quả hơn. Hiệu quả thụ phấn phụ thuộc vào cặp loài ong và loài cây cụ thể.
Kẻ trộm phấn có làm hại cây không?
Kẻ trộm phấn lấy đi một phần phấn mà không thụ phấn, nên về lý thuyết làm giảm lượng phấn còn lại cho côn trùng thụ phấn thật. Trong thực tế, mức ảnh hưởng thường nhỏ và cây vẫn được thụ phấn nhờ các loài khác.
Có nên thả ong muỗi vào nhà màng để thụ phấn không?
Không có nguồn ong muỗi để thả, và chưa có bằng chứng ong muỗi làm việc hiệu quả trong nhà màng. Thụ phấn trong nhà màng là chủ đề riêng, thường bàn đến ong dú, ong mật hoặc thụ phấn bằng tay tuỳ loại cây.
Làm sao biết con ong trên hoa có chạm đầu nhuỵ không?
Quan sát gần bằng kính lúp hoặc quay video macro điện thoại ở chế độ chậm. Ghi lại con ong đậu ở đâu trên hoa, có bò qua phần đầu nhuỵ hay chỉ ở vùng bao phấn. Lặp lại nhiều lần mới đủ để kết luận.
Cỏ dại trong vườn có giúp ong tí hon không?
Có. Nhiều loài cỏ dại nở hoa nhỏ quanh năm, là nguồn mật và phấn gần tổ cho ong tí hon. Để một dải cỏ hoa ở bờ vườn và cắt luân phiên giúp vườn luôn có hoa mà vẫn gọn gàng.