Ong muỗi là cách người Việt gọi những con ong không ngòi nhỏ đến mức thoạt nhìn tưởng là muỗi hay ruồi nhỏ. Trong tài liệu khoa học, cái tên này thường được gắn với chi Lisotrigona, một nhóm ong không ngòi thuộc tộc Meliponini sống ở Nam Á và Đông Nam Á, được xếp vào hàng nhỏ nhất trong số ong không ngòi. Chúng sống thành đàn, có ong chúa, ong thợ, làm tổ trong khe hẹp và không có ngòi đốt dùng được.
Điều cần biết ngay từ đầu: "ong muỗi" là tên dân gian, không phải tên loài. Ở nơi này người ta gọi ong muỗi cho con ong đen bé tí hay đậu quanh mắt, ở nơi khác lại dùng cho những con ong dú nhỏ thuộc chi Tetragonula. Bài này giải thích ong muỗi theo nghĩa hẹp mà giới nghiên cứu dùng, rồi chỉ ra những con vật hay bị gọi chung một tên với nó.
Ong muỗi thuộc nhóm nào trong thế giới loài ong
Loài ong trên thế giới có khoảng hai vạn loài đã được mô tả, chia thành nhiều họ. Ong không ngòi nằm trong họ Apidae, cùng họ với ong mật Apis và ong nghệ, nhưng tách riêng thành tộc Meliponini. Đặc điểm chung của cả tộc là ngòi đốt đã tiêu giảm, không còn dùng để chích, và đời sống xã hội cao: một đàn có ong chúa đẻ trứng, nhiều ong thợ và ong đực xuất hiện theo mùa.
Trong tộc Meliponini, các chi ở châu Á gồm Tetragonula, Lepidotrigona, Heterotrigona, Homotrigona, Lisotrigona và vài chi khác. Lisotrigona là chi có kích thước nhỏ nhất trong nhóm này. Số loài thuộc chi không nhiều, và việc phân định từng loài vẫn đang được các nhà phân loại học xem lại, nên nhiều tài liệu chỉ dừng ở mức "một loài Lisotrigona" khi ghi nhận thực địa.
Vì vậy khi nói "ong muỗi" theo nghĩa khoa học, bạn đang nói về một chi ong không ngòi chứ không phải một loài cụ thể. Gọi đúng mức độ như vậy giúp tránh cái bẫy phổ biến trên mạng: lấy ảnh một con ong nhỏ bất kỳ rồi gắn cho nó tên loài rất cụ thể mà không có mẫu vật hay giám định.
Ong muỗi nhỏ cỡ nào và trông ra sao
Kích thước chỉ vài milimét. Các mô tả về Lisotrigona thường xếp ong thợ vào cỡ chừng hai đến ba milimét, nhỏ hơn rõ rệt so với ong dú Tetragonula thường gặp. Đặt cạnh hạt gạo, một con ong muỗi chỉ dài cỡ một phần ba hạt. Con số chính xác tuỳ loài và tuỳ cách đo, nên nên hiểu đây là khoảng thường gặp chứ không phải số đo chuẩn.
Thân sẫm, cánh trong. Mắt thường thấy một chấm đen hoặc nâu sẫm có hai đôi cánh trong suốt gập lên lưng khi đậu. Đôi cánh dài hơn bụng một chút, nhìn kỹ dưới kính lúp thấy gân cánh tiêu giảm, đặc điểm chung của ong không ngòi.
Chân sau có giỏ phấn. Dưới kính lúp, đốt ống chân sau của ong thợ dẹt và rộng, là nơi chúng nén phấn hoa hoặc nhựa cây mang về tổ. Muỗi và ruồi không có cấu trúc này, nên đây là dấu hiệu để biết mình đang nhìn một con ong.
Râu gấp khúc. Râu ong gập ở khúc gần đầu thành hình khuỷu tay, khác với râu như sợi lông của muỗi đực hay râu ngắn cụt của ruồi. Ở con vật nhỏ như ong muỗi, cần kính lúp mười lần trở lên mới thấy rõ chi tiết này.
Ong muỗi sống ở đâu và làm tổ thế nào
Các ghi nhận về Lisotrigona chủ yếu đến từ vùng nhiệt đới gió mùa của Nam Á và Đông Nam Á, nơi có rừng thường xanh, rừng khộp và vùng đồi trồng cây lâu năm. Ở Việt Nam, những con ong không ngòi rất nhỏ được người dân kể đến ở nhiều vùng có rừng, có vườn cây lâu năm; việc xác định đó có đúng là Lisotrigona hay không cần mẫu vật và người giám định.
Tổ ong muỗi nhỏ và kín. Chúng chọn khe rất hẹp: kẽ nứt trong thân cây, khe đá, kẽ gạch của tường cũ. Cửa tổ là một lỗ nhỏ, đôi khi chỉ vừa một con ong chui qua, có khi được viền bằng một lớp nhựa cây mỏng. Bên trong là các bầu chứa mật, chứa phấn và cụm ô nuôi ấu trùng, tất cả làm từ hỗn hợp sáp và nhựa cây mà giới nghiên cứu gọi là cerumen.
Vì tổ bé và giấu trong khe, phần lớn người ta chỉ biết có ong muỗi khi thấy những con ong tí hon bay lượn quanh mặt mình, chứ hiếm khi nhìn thấy tổ. Đây cũng là lý do ong muỗi ít được nghiên cứu hơn các loài ong không ngòi lớn hơn.
Ong muỗi khác ong dú nuôi trong thùng ở những điểm nào
Cỡ đàn. Đàn ong dú Tetragonula nuôi trong thùng thường có hàng nghìn ong thợ, nhìn cửa tổ thấy ong ra vào liên tục. Đàn ong muỗi theo các mô tả hiện có nhỏ hơn nhiều, cửa tổ có khi vài phút mới thấy một con ra vào, nên người đi ngang rất khó phát hiện.
Kiểu cửa tổ. Ong dú hay đắp ống cửa bằng nhựa cây nhô ra ngoài, mỗi đàn một dáng. Cửa tổ ong muỗi thường chỉ là một lỗ tròn rất nhỏ sát mặt khe, có hoặc không có viền nhựa, dễ lẫn với lỗ kiến.
Bầu mật và bầu phấn. Bầu chứa của ong dú to cỡ đầu ngón tay út, xếp thành chùm. Bầu chứa của ong muỗi, theo những gì đã được mô tả, nhỏ hơn hẳn và số lượng ít, nên lượng mật cả tổ chỉ đủ cho chính đàn ong.
Mức độ được nghiên cứu. Ong dú có nhiều tài liệu về sinh học tổ, kỹ thuật nuôi và thành phần mật. Ong muỗi chủ yếu xuất hiện trong các bài phân loại học và vài ghi nhận hành vi; hiểu biết về đời sống đàn còn rất mỏng.
Quan hệ với con người. Ong dú là vật nuôi ở nhiều vùng. Ong muỗi hầu như chỉ được biết đến qua những lần bay quanh mặt người, và không có truyền thống nuôi ở Việt Nam.
Những con vật hay bị gọi nhầm là ong muỗi
Tên dân gian không có ranh giới rõ, nên cùng một chữ "ong muỗi" có thể chỉ nhiều con khác nhau. Bảng dưới gom những trường hợp hay gặp nhất và cách phân biệt nhanh.
| Con vật | Thuộc nhóm | Điểm để nhận ra | Có đốt không |
|---|---|---|---|
| Ong muỗi theo nghĩa hẹp | Ong không ngòi, chi Lisotrigona | Cực nhỏ, thân sẫm, hay đậu quanh mắt | Không có ngòi dùng được |
| Ong dú nhỏ | Ong không ngòi, thường chi Tetragonula | Lớn hơn ong muỗi, tổ có ống cửa bằng nhựa | Không có ngòi dùng được |
| Ong mồ hôi | Họ Halictidae | Hay đậu lên da đẫm mồ hôi, nhiều con ánh kim | Con cái có ngòi, vết chích nhẹ |
| Ruồi mắt | Bộ Hai cánh | Một đôi cánh, bay vo ve quanh mắt người và gia súc | Không đốt nhưng có thể mang mầm bệnh |
| Muỗi mắt, dĩnh | Bộ Hai cánh | Rất nhỏ, đốt ngứa ở da hở, hay xuất hiện chiều tối | Có hút máu |
Điểm mấu chốt để tách ong khỏi muỗi, ruồi là số đôi cánh: ong có hai đôi, muỗi và ruồi chỉ có một đôi. Ở con vật vài milimét, bạn cần ảnh chụp cận hoặc kính lúp mới đếm được.
Vì sao ong muỗi được chú ý dù rất nhỏ
Điều khiến ong muỗi nổi tiếng trong giới côn trùng học không phải kích thước mà là một hành vi lạ: một số loài Lisotrigona đã được ghi nhận đậu ở mép mi mắt người và động vật để uống nước mắt. Các quan sát thực địa ở Đông Nam Á mô tả con ong tiếp cận từ phía bên, đậu lên lông mi rồi hút dịch ở khoé mắt. Người ta cho rằng nước mắt cung cấp đạm và muối, những thứ khan hiếm trong chế độ ăn từ hoa.
Ngoài ra, ong muỗi là ví dụ về giới hạn dưới của cơ thể ong: nhỏ đến mức nào thì một con ong vẫn bay, vẫn mang phấn, vẫn sống thành đàn được. Câu hỏi đó liên quan đến sinh lý học, tiến hoá và cả chuyện thụ phấn, vì ong nhỏ có thể chui vào những bông hoa mà ong lớn bỏ qua.
Cuối cùng, ong muỗi là nhóm dễ bị bỏ sót trong các cuộc điều tra đa dạng sinh học. Muốn biết một khu rừng có những loài ong gì, người ta phải để ý cả những con nhỏ nhất, vì chúng phản ánh độ phong phú của hốc tổ và nguồn hoa nhỏ trong rừng.
Những điều chưa chắc về ong muỗi
Một biên tập viên cẩn thận cần nói rõ phần nào đã biết, phần nào còn bỏ ngỏ. Với ong muỗi, danh sách điều chưa chắc khá dài:
- Số loài Lisotrigona và ranh giới giữa các loài vẫn đang được xem lại; một số tên từng dùng có thể bị gộp hoặc tách trong tương lai.
- Phân bố chính xác ở Việt Nam chưa được vẽ đầy đủ; nhiều ghi nhận chỉ là ảnh chụp hoặc lời kể, chưa có mẫu vật lưu giữ.
- Hành vi uống nước mắt đã được ghi nhận ở vài loài, nhưng không rõ phổ biến đến đâu và có xảy ra ở mọi quần thể hay không.
- Kích thước đàn, lượng mật dự trữ và tuổi thọ của tổ ong muỗi có rất ít số liệu đo đạc.
- Mức độ đóng góp của ong muỗi vào thụ phấn cây trồng gần như chưa được đo; mọi khẳng định "ong muỗi thụ phấn cho cây X" cần được đọc thận trọng.
Khi gặp một bài viết nêu con số rất cụ thể về ong muỗi mà không nói nguồn, bạn nên coi đó là thông tin cần kiểm lại.
Chụp và ghi nhận ong muỗi đúng cách
Nếu bạn gặp ong muỗi và muốn đóng góp thông tin cho người nghiên cứu, một bức ảnh tốt kèm vài ghi chú có giá trị hơn nhiều so với việc bắt con ong. Trình tự gợi ý:
- Ghi thời gian, nơi gặp ở mức xã, phường và tỉnh theo đơn vị hành chính hiện hành, cùng mô tả môi trường: vườn, rừng, khe tường, gần nước.
- Chụp cận bằng điện thoại có ống macro kẹp ngoài, lấy nét vào lưng và cánh; cố có một ảnh nghiêng thấy chân sau.
- Đặt một vật quen thuộc làm thước so, ví dụ đầu bút chì hay hạt gạo, cạnh chỗ con ong đậu nếu làm được mà không làm nó sợ.
- Nếu thấy tổ, chỉ chụp cửa tổ từ xa, ghi độ cao so với mặt đất và loại giá thể; không cạy, không đục khe để nhìn vào trong.
- Gửi ảnh và ghi chú cho nhóm nghiên cứu côn trùng hoặc nền tảng khoa học công dân, ghi rõ "chưa giám định" thay vì tự đặt tên loài.
Câu hỏi thường gặp
Ong muỗi có phải là con của ong dú không?
Không. Ong muỗi và ong dú đều là ong không ngòi, nhưng ong muỗi theo nghĩa hẹp thuộc chi Lisotrigona, còn ong dú người ta nuôi thường thuộc chi Tetragonula. Ong muỗi trưởng thành đã ở kích cỡ cuối cùng, không lớn lên thành ong dú.
Ong muỗi có phải là muỗi không?
Không. Ong muỗi là ong, có hai đôi cánh, râu gấp khúc và chân sau mang được phấn hoa. Muỗi thuộc bộ Hai cánh, chỉ có một đôi cánh và vòi hút dài. Tên gọi chỉ phản ánh kích thước nhỏ như muỗi.
Ở Việt Nam có bao nhiêu loài ong muỗi?
Chưa có con số được chấp nhận rộng rãi. Chi Lisotrigona có ít loài và ranh giới loài vẫn đang được xem lại, còn phân bố ở Việt Nam chưa được khảo sát đầy đủ. Mọi con số cụ thể nên được đối chiếu với tài liệu phân loại mới nhất.
Có nên nuôi ong muỗi lấy mật không?
Ong muỗi không phải đối tượng nuôi lấy mật. Đàn nhỏ, bầu mật tí hon và rất ít thông tin về cách giữ đàn khoẻ ngoài tự nhiên. Việc đục khe đá, khe tường để lấy tổ còn làm mất nơi sống của một nhóm ong vốn đã ít được biết đến.
Thấy ong muỗi bay quanh nhà có đáng lo không?
Thường không đáng lo. Ong muỗi không có ngòi đốt dùng được, chúng bay quanh mặt vì bị hút bởi mồ hôi hay hơi ẩm ở mắt. Bạn chỉ cần xua nhẹ, rửa mặt khi thấy vướng; nếu mắt đỏ, đau kéo dài thì nên đi khám mắt.
Làm sao biết con ong mình chụp đúng là Lisotrigona?
Ảnh điện thoại thường chỉ đủ để nói đó là một con ong không ngòi rất nhỏ. Để kết luận đến chi hay loài, người giám định cần xem các chi tiết ở cánh, chân và đầu dưới kính hiển vi, đôi khi kèm phân tích ADN của mẫu vật.