Cách nhanh nhất để phân biệt ong muỗi với muỗi, ruồi mắt hay dĩnh là đếm cánh: ong muỗi có hai đôi cánh, còn muỗi, ruồi và dĩnh đều thuộc bộ Hai cánh, chỉ có một đôi. Ngoài ra, ong muỗi có râu gấp khúc, chân sau dẹt để mang phấn và không có vòi chích dài. Nó không hút máu, chỉ đến để hút mồ hôi và nước mắt.
Vấn đề là cả bốn con vật này đều rất nhỏ, đều thích bay quanh mặt người, và mắt thường khó thấy chi tiết. Phân biệt đúng không chỉ để thoả tò mò: muỗi có thể truyền bệnh, ruồi mắt liên quan đến bệnh ở mắt, còn ong muỗi gần như vô hại. Bài này đưa ra các dấu hiệu theo thứ tự từ dễ thấy đến cần kính lúp, kèm cách dùng điện thoại để chụp đủ chi tiết.
Vì sao ong muỗi hay bị nhầm với muỗi và ruồi
Kích thước là lý do đầu tiên. Ong muỗi thuộc nhóm ong không ngòi nhỏ nhất, ong thợ chỉ dài cỡ vài milimét, ngang hoặc nhỏ hơn nhiều loài muỗi. Khi bay, đôi cánh trước và cánh sau của ong móc vào nhau bằng một hàng móc nhỏ nên hoạt động như một mặt cánh, nhìn từ xa không khác gì côn trùng một đôi cánh.
Lý do thứ hai là hành vi. Ong muỗi, ruồi mắt, dĩnh đều có xu hướng nhắm vào vùng mặt: mắt, mũi, tai, cổ. Ong muỗi đến vì mồ hôi và nước mắt, ruồi mắt đến vì dịch ở mắt, muỗi và dĩnh đến vì máu, khí carbon dioxide trong hơi thở và nhiệt cơ thể. Cùng một vùng mặt nên người bị quấy rầy khó phân biệt ai là ai.
Lý do thứ ba là tên gọi. Chính chữ "ong muỗi" đã gợi hình ảnh con muỗi. Ở một số nơi, người dân còn gọi chung mọi côn trùng nhỏ bay quanh mắt là "muỗi mắt" hay "ruồi mắt", không phân biệt ong hay ruồi. Muốn nói chuyện với bác sĩ hay nhà nghiên cứu, bạn cần mô tả con vật chứ không chỉ dùng tên gọi.
Bốn điểm nhìn để biết đó là ong
Số đôi cánh. Ong có hai đôi cánh màng. Khi đậu, ong muỗi gập cánh chồng lên lưng, nhìn kỹ thấy mép hai lớp cánh. Muỗi, ruồi, dĩnh chỉ có một đôi; phía sau cánh của chúng có một cặp chuỳ thăng bằng trông như hai que nhỏ có đầu tròn, đây là dấu hiệu chắc chắn của bộ Hai cánh.
Hình dạng râu. Râu ong gập khúc như khuỷu tay, đoạn gốc dài, đoạn ngọn gồm nhiều đốt nhỏ. Râu muỗi mảnh, có vòng lông, ở con đực rậm như chổi lông. Râu ruồi rất ngắn, thường có một sợi lông cứng nhô ra.
Phần miệng. Muỗi cái có vòi dài thẳng hướng về phía trước, dài gần bằng thân, dùng để chích hút máu. Ruồi có miệng hình đệm để liếm. Ong muỗi có hàm nhỏ ở hai bên và vòi ngắn gập dưới đầu, nhìn ngang không thấy vòi dài chĩa ra.
Chân sau và lông. Chân sau của ong thợ không ngòi có đốt ống chân dẹt, rộng, đôi khi còn dính cục phấn hoặc nhựa màu vàng, cam. Thân ong có lông phân nhánh để bám phấn. Muỗi có chân dài mảnh như sợi chỉ, ruồi có chân ngắn nhiều lông cứng.
Bảng so sánh nhanh bốn con vật hay bay quanh mặt
Bảng dưới gom các đặc điểm dễ thấy nhất. Không cần nhớ hết, chỉ cần một hai dấu hiệu chắc chắn như số đôi cánh hay chuỳ thăng bằng là đủ.
| Đặc điểm | Ong muỗi | Muỗi | Ruồi mắt | Dĩnh, muỗi mắt |
|---|---|---|---|---|
| Số đôi cánh | Hai | Một | Một | Một |
| Râu | Gập khúc | Mảnh, có lông vòng | Rất ngắn | Mảnh, nhiều đốt |
| Miệng | Hàm và vòi ngắn | Vòi chích dài | Đệm liếm | Miệng chích ngắn |
| Ăn gì trên người | Mồ hôi, nước mắt | Máu | Dịch ở mắt, vết thương | Máu |
| Cảm giác khi bị đậu | Nhột, cộm mắt | Chích, sau đó ngứa | Vướng, dai dẳng | Châm rát, nốt ngứa lâu |
| Thời gian hay gặp | Ban ngày nắng | Tuỳ loài, có loài ban ngày | Ban ngày | Chiều tối, sáng sớm |
Nếu sau khi bị một con vật nhỏ đậu mà da nổi nốt ngứa, gần như chắc chắn đó không phải ong muỗi. Ong muỗi không để lại nốt kiểu này.
Ngược lại, một con vật đậu lâu trên da mà không gây đau, chỉ bò quanh chỗ mồ hôi hoặc quanh mi mắt, thường là ong không ngòi. Khi bạn kết hợp dấu hiệu trên bảng với cảm giác thực tế trên da, khả năng nhầm giảm đi rất nhiều.
Nhìn cách bay và cách đậu
Khi chưa thấy rõ chi tiết, cách con vật di chuyển cũng cho nhiều gợi ý. Ong muỗi thường bay chậm, lượn vòng quanh mặt rồi đậu xuống và bò vài bước trên da hoặc lông mi. Khi bị xua, chúng bay ra một đoạn ngắn rồi quay lại cùng chỗ. Tiếng bay rất nhỏ, gần như không nghe được.
Muỗi bay với tiếng vo ve cao, nghe rõ khi đến sát tai. Khi đậu, muỗi gần như đứng im, cắm vòi xuống da ngay. Một số loài muỗi đậu với chân sau nhấc cao lên khỏi mặt phẳng, dáng rất riêng. Ruồi mắt thì bay vòng liên tục, đậu rồi bay, đậu rồi bay, rất dai, và hay đi thành đàn quanh mặt người, mắt gia súc.
Dĩnh và các loài muỗi nhỏ hút máu gần như không thấy khi đang bay vì quá nhỏ. Người ta thường chỉ biết sau khi bị chích, cảm giác châm rát rồi nổi nốt ngứa. Chúng hay xuất hiện thành đám vào chiều tối ở nơi gần nước, bãi cỏ ẩm, rừng ngập.
Kết hợp cách bay với thời điểm trong ngày, bạn đã loại được phần lớn khả năng trước khi cần đến kính lúp.
Nơi và lúc thường gặp từng con
Bối cảnh gặp cũng là một dữ kiện. Những gợi ý sau là xu hướng chung, không phải quy luật tuyệt đối:
- Ong muỗi: vườn cây lâu năm, ven rừng, gần tường gạch cũ, giờ nắng ấm trong ngày, nhiều hơn khi trời nóng và người ra mồ hôi.
- Muỗi vằn: quanh nhà, chỗ có nước đọng trong dụng cụ chứa nước, chậu cây, lốp xe cũ; hoạt động mạnh vào sáng sớm và chiều muộn.
- Muỗi đốt đêm: vùng ruộng, ao, chuồng trại; hoạt động chủ yếu sau khi trời tối.
- Ruồi mắt: quanh chuồng gia súc, bãi rác, nơi trẻ em chơi ngoài trời; ban ngày.
- Dĩnh, muỗi mắt: bờ sông, bãi biển có rừng ngập mặn, ruộng ẩm; chiều tối và sáng sớm, ít gió.
- Bọ mắt ở vùng núi phía Bắc: gần suối nước chảy, ban ngày, vết đốt sưng ngứa kéo dài.
Khi con vật bay quanh mặt bạn giữa trưa nắng trong vườn cây ăn trái, đậu mà không chích, khả năng cao đó là ong không ngòi nhỏ.
Vì sao phân biệt đúng lại quan trọng
Phân biệt đúng giúp bạn phản ứng đúng mức. Muỗi vằn là vật trung gian truyền bệnh sốt xuất huyết, nên khi thấy muỗi ban ngày quanh nhà, việc cần làm là loại bỏ nước đọng và phòng muỗi đốt. Với ong muỗi, mọi biện pháp diệt đều không cần thiết, thậm chí gây hại cho côn trùng thụ phấn.
Ruồi mắt là nhóm cần chú ý ở góc vệ sinh. Ruồi nhỏ liếm dịch ở mắt người và gia súc được cho là có liên quan đến việc lây lan một số bệnh viêm ở mắt, nhất là ở nơi đông trẻ em và thiếu nước sạch. Giữ mặt trẻ sạch, xử lý rác và phân gia súc giúp giảm ruồi.
Với người chăm trẻ nhỏ, phân biệt đúng còn giúp tránh hai sai lầm ngược nhau: hoảng hốt bôi thuốc, đưa đi khám vì tưởng con bị muỗi lạ đốt khi thật ra chỉ là ong muỗi đậu vào mắt; hoặc ngược lại, chủ quan với những nốt chích của dĩnh, muỗi vì nghĩ đó là con ong nhỏ vô hại. Mô tả rõ con vật cho nhân viên y tế cũng giúp họ tư vấn chính xác hơn.
Nếu bạn là người nuôi ong dú hoặc làm vườn ít thuốc, việc nhận ra ong muỗi trong vườn còn là thông tin có giá trị: nó cho biết vườn có những loài ong rất nhỏ, có thể đang thụ phấn cho những bông hoa nhỏ mà ong lớn bỏ qua. Một lần xịt thuốc nhầm vì tưởng là muỗi có thể xoá sạch quần thể đó.
Những con vật nhỏ khác cũng hay bị gọi là ong muỗi
Ong ký sinh tí hon. Nhiều loài ong ký sinh thuộc nhóm ong bắp cày nhỏ, thân mảnh, eo thắt rõ, có loài chỉ dài một hai milimét. Chúng có hai đôi cánh như ong nhưng không có chân sau dẹt mang phấn và thường không bám người. Đây là thiên địch có ích trong vườn.
Kiến cánh. Vào đầu mùa mưa, kiến có cánh bay ra giao phối, đôi khi bay vào nhà thành đàn. Kiến cánh có râu gập khúc giống ong nên dễ nhầm, nhưng eo kiến có một hai đốt nhỏ nhô lên rất rõ và cánh dễ rụng.
Ruồi giấm và ruồi nhỏ trong bếp. Ruồi giấm có mắt đỏ, bay chậm quanh trái cây chín. Chúng chỉ có một đôi cánh và không đậu lên mắt người như ong muỗi.
Bọ trĩ và rầy nhỏ. Bọ trĩ dài vài milimét, cánh như tua lông, hay bám lên da vào ngày oi và gây ngứa nhẹ. Rầy nhỏ nhảy nhiều hơn bay. Cả hai đều không phải ong.
Ong dú cỡ nhỏ. Không ít người gọi mọi ong không ngòi nhỏ là ong muỗi. Con lớn hơn hạt mè, có giỏ phấn rõ, tổ có ống cửa bằng nhựa thường là ong dú Tetragonula chứ không phải ong muỗi theo nghĩa hẹp.
Dùng điện thoại để nhận dạng con vật nhỏ
Không cần kính hiển vi. Một chiếc điện thoại và chút kiên nhẫn thường đủ để biết con vật thuộc nhóm nào:
- Bật chế độ chụp liên tiếp và đưa máy sát chỗ con vật đậu, ví dụ mu bàn tay hay mép lá, giữ máy thật vững.
- Nếu có ống kính macro kẹp ngoài, lắp vào và lấy nét bằng cách di chuyển cả máy tới lui thay vì chạm màn hình.
- Chọn ảnh nhìn ngang để thấy miệng và chân, ảnh nhìn từ trên xuống để thấy cánh gập trên lưng.
- Phóng to ảnh, tìm chuỳ thăng bằng phía sau cánh: thấy nó là bộ Hai cánh, không phải ong.
- Xem râu có gập khúc không và chân sau có đoạn dẹt rộng không; có cả hai thì gần như chắc là ong.
- Ghi lại nơi gặp, thời điểm, cảm giác khi bị đậu, rồi lưu ảnh cùng ghi chú để hỏi người có chuyên môn nếu còn nghi.
Không cần bắt hay giết con vật để nhận dạng. Với mục đích phân biệt ong muỗi và côn trùng hai cánh, vài ảnh chụp rõ là đủ, và con ong được thả về vườn như cũ.
Câu hỏi thường gặp
Ong muỗi có truyền bệnh như muỗi không?
Không có bằng chứng ong muỗi truyền bệnh cho người. Chúng không hút máu nên không đóng vai trò như muỗi trong lây truyền sốt xuất huyết hay sốt rét. Mọi côn trùng đậu lên mắt đều có thể mang vi khuẩn, nên vẫn nên rửa mặt khi bị đậu nhiều.
Con côn trùng nhỏ đậu lên mắt mà không chích là con gì?
Thường là ong không ngòi nhỏ như ong muỗi hoặc ruồi mắt. Ong muỗi hay đậu yên và bò trên lông mi, ruồi mắt bay vòng liên tục và dai. Chụp ảnh cận để đếm cánh là cách chắc nhất để phân biệt hai nhóm này.
Dĩnh có phải là ong muỗi không?
Không. Dĩnh, có nơi gọi là muỗi mắt, là côn trùng hai cánh hút máu rất nhỏ, hay chích vào chiều tối ở vùng ẩm. Ong muỗi là ong, có hai đôi cánh và không hút máu. Vết dĩnh chích để lại nốt ngứa, ong muỗi thì không.
Không có kính lúp, làm sao đếm được cánh của con vật nhỏ như vậy?
Dùng camera điện thoại chụp sát rồi phóng to ảnh thường đủ thấy hai lớp cánh hoặc chuỳ thăng bằng. Một cách khác là nhẹ nhàng úp một lọ thuỷ tinh trong lên con vật đang đậu trên lá, quan sát qua thành lọ rồi thả ra.
Thuốc chống muỗi có làm hại ong muỗi không?
Kem, xịt bôi da chống muỗi dùng đúng hướng dẫn trên người khó gây hại đáng kể cho ong. Ngược lại, thuốc diệt côn trùng phun ra không khí hay vào khe tường có thể giết cả đàn ong muỗi. Chỉ phun khi đúng là cần diệt muỗi và tránh chỗ ong làm tổ.
Có loài ong nào hút máu không?
Không có loài ong nào hút máu người. Miệng ong được cấu tạo để nhai và hút dịch lỏng như mật hoa, nước, mồ hôi. Một số ong không ngòi ở châu Mỹ ăn thịt xác động vật, nhưng đó là thức ăn đạm thay phấn, không phải hút máu sống.