Quả dâu tây méo, một phía phồng một phía lép, hay đầu quả nhọn cứng không lớn, phần lớn là do nhiều nhụy trên đế hoa không nhận được phấn. Ở dâu tây, phần thịt quả lớn lên nhờ tín hiệu từ những "hạt" nhỏ trên bề mặt; chỗ nào hạt không được thụ phấn, chỗ đó thịt không nở. Côn trùng bò quanh hoa nhiều lần, trong đó có ong mật và ong không ngòi, giúp phấn phủ đều hơn hẳn so với để hoa tự thụ.
Dâu tây là một trong những cây nhà màng được nghiên cứu nhiều nhất về thụ phấn bằng ong, vì hiệu quả nhìn thấy được ngay trên hình dạng quả. Bài này giải thích cấu tạo hoa dâu, vì sao quả méo, ong giúp được gì và giới hạn ở đâu, cùng những nguyên nhân khác làm quả méo mà người trồng ở Đà Lạt và các vùng cao hay gặp.
Quả dâu tây thực ra không phải là quả
Thứ chúng ta ăn ở dâu tây là đế hoa phình to, phần mô nằm dưới các nhụy. Những chấm nhỏ trên bề mặt mà ta quen gọi là hạt mới là quả thật của cây: mỗi chấm là một quả bế nhỏ, chứa một hạt bên trong, phát triển từ một nhụy riêng. Một bông hoa dâu tây có thể mang hàng trăm nhụy xếp xoắn quanh đế hoa hình nón.
Mỗi nhụy cần hạt phấn riêng. Khi được thụ phấn, noãn trong nhụy phát triển thành hạt, và hạt đang lớn tiết ra auxin, một chất điều hoà sinh trưởng, kích thích phần đế hoa ngay bên dưới nở ra. Đây là kết luận từ những thí nghiệm kinh điển trong sinh lý thực vật: gỡ bỏ các quả bế trên một vùng của đế hoa thì vùng đó ngừng lớn, còn bôi auxin thay thế thì vùng đó lại nở.
Hệ quả trực tiếp: hình dạng quả dâu là bản đồ của việc thụ phấn. Quả tròn đều là quả có phần lớn nhụy được thụ phấn. Quả méo là quả có một vùng nhụy bị bỏ sót. Quả đầu nhọn, cứng, nhỏ là quả mà các nhụy ở chóp đế hoa không nhận đủ phấn, vốn là vùng khó thụ phấn nhất vì nằm xa nhị.
Vì sao dâu tây cần côn trùng dù hoa tự thụ được
Hoa lưỡng tính nhưng nhị nằm vòng ngoài. Nhị xếp thành vòng quanh mép đế hoa, còn nhụy phủ khắp bề mặt hình nón ở giữa. Phấn từ nhị rơi xuống chủ yếu chạm các nhụy ở vòng ngoài và phần thấp, ít khi tới chóp.
Gió trong nhà màng yếu. Ngoài đồng, gió lắc hoa giúp phấn rải đều hơn. Trong nhà màng hay nhà kính, không khí gần như đứng yên vào nhiều giờ trong ngày.
Thời điểm nhị mở và nhụy sẵn sàng không hoàn toàn trùng. Ở nhiều giống, đầu nhụy tiếp nhận phấn trước khi bao phấn trong cùng hoa mở hết, nên một phần phấn đến muộn so với thời điểm tốt nhất.
Côn trùng bò vòng quanh đế hoa. Ong khi lấy phấn, mật thường bò vòng quanh đế hoa, mang phấn từ nhị lên khắp bề mặt nhụy, kể cả phần chóp. Nhiều lượt ghé hơn đồng nghĩa với phủ đều hơn.
Giống có độ tự thụ khác nhau. Mức độ tự đậu quả tốt khi không có côn trùng thay đổi khá nhiều giữa các giống. Đọc mô tả giống và hỏi người cung cấp cây giống giúp biết giống của bạn phụ thuộc côn trùng tới mức nào.
Ong mật và ong không ngòi trên hoa dâu tây
Cả hai nhóm ong đều đã được dùng hoặc thử nghiệm cho dâu tây nhà màng ở nhiều nước. Bảng dưới tóm những khác biệt được ghi nhận rộng rãi trong tài liệu; số liệu cụ thể của từng nghiên cứu khác nhau tuỳ giống, khí hậu và loài ong. Vì vậy bảng dùng để định hướng câu hỏi, không dùng để chọn loài thay cho việc thử trên chính nhà màng của bạn.
| Khía cạnh | Ong mật | Ong không ngòi |
|---|---|---|
| Mức sử dụng | Được dùng lâu đời trong nhà kính dâu tây ở nhiều nước châu Á và châu Âu | Chủ yếu ở mức thử nghiệm và trại nhỏ ở vùng nhiệt đới |
| Hành vi trên hoa | Ghé nhanh, nhiều hoa mỗi chuyến | Ở lâu hơn trên một hoa, bò quanh đế hoa |
| Ứng xử trong không gian kín | Dễ bay dọc mái, hao hụt ong thợ | Thường ổn định quanh tổ hơn |
| Nhiệt độ hoạt động | Bay được khi trời mát vừa | Nhiều loài nhiệt đới kém hoạt động khi trời lạnh |
| An toàn cho người hái quả | Có ngòi | Không ngòi |
Với vùng cao lạnh như Đà Lạt, nhiệt độ buổi sáng có lúc thấp, nên cần quan sát thực tế ong không ngòi có hoạt động được trong giờ hoa mở hay không. Đây là điểm khác biệt quan trọng so với nhà màng vùng thấp, nơi vấn đề thường là quá nóng.
Hoa đầu và hoa sau: không phải bông nào cũng giống nhau
Trên một chùm hoa dâu, bông nở đầu tiên thường lớn nhất, đế hoa mang nhiều nhụy nhất, và cho quả to nhất. Những bông nở sau nhỏ dần, ít nhụy hơn. Chính vì nhiều nhụy, hoa đầu cũng là hoa đòi hỏi nhiều phấn nhất để cho quả tròn, nên dễ méo nhất khi thụ phấn thiếu.
Điều này có hệ quả thực tế. Khi đánh giá thụ phấn trong nhà màng, đừng chỉ nhìn vào số quả đậu mà nhìn vào tỷ lệ quả đẹp ở hoa đầu. Nếu quả của hoa sau tròn mà quả của hoa đầu méo nhiều, có thể thụ phấn đang ở mức đủ cho hoa nhỏ nhưng chưa đủ cho hoa lớn.
Một số người trồng tỉa bỏ bớt hoa sau trên chùm để dồn sức cho hoa đầu. Khi làm vậy, việc thụ phấn cho hoa đầu càng quan trọng, vì mất một quả đầu là mất phần lớn sản lượng của chùm ấy. Ngược lại, nếu giữ nhiều hoa trên chùm, các quả sau nhỏ dần là chuyện bình thường, không phải dấu hiệu thiếu thụ phấn.
Lạnh buổi sáng ở vùng cao: điều riêng của dâu tây Đà Lạt
Phần lớn dâu tây ở Việt Nam trồng ở vùng cao như Đà Lạt và các xã quanh đó thuộc tỉnh Lâm Đồng, nơi buổi sáng có thể lạnh, nhiều sương, nhất là vào mùa khô. Đây là điều kiện tốt cho cây dâu nhưng đặt ra bài toán khác cho việc thụ phấn so với nhà màng dưa ở vùng thấp.
Thứ nhất, ong ra khỏi tổ muộn hơn khi trời lạnh. Nhiều loài ong không ngòi có nguồn gốc nhiệt đới, hoạt động kém khi nhiệt độ thấp, nên giờ ong bắt đầu làm việc có thể lệch khá xa so với giờ hoa mở. Ong mật thường chịu lạnh tốt hơn một chút, nhưng cũng giảm bay vào những sáng âm u, ẩm ướt.
Thứ hai, hoa dâu nở trong điều kiện quá lạnh hoặc gặp sương có thể bị tổn thương ngay ở tâm hoa, nơi các nhụy nằm. Nhụy đã hỏng thì dù phấn đầy đủ cũng không thụ tinh được, và quả méo hay không phát triển có nguyên nhân là lạnh chứ không phải thiếu ong.
Thứ ba, độ ẩm cao làm phấn dính, khó phát tán. Nhà màng đóng kín suốt đêm để giữ ấm thường có độ ẩm rất cao vào sáng sớm; mở thông gió dần khi nắng lên giúp phấn khô và giúp ong dễ bay hơn. Những điều chỉnh nhỏ về giờ đóng mở nhà màng đôi khi cải thiện thụ phấn nhiều hơn là thêm tổ ong.
Đặt ong cho nhà màng dâu tây: những điểm khác với dưa
Mùa hoa kéo dài nhiều tháng. Dâu tây ra hoa rải rác và liên tục trong thời gian dài, khác với dưa nở rộ một đợt ngắn. Điều này có lợi cho ong vì có nguồn thức ăn đều, nhưng cũng có nghĩa tổ phải ở lâu trong nhà màng, chịu nhiều đợt phun thuốc hơn.
Hoa ít mật so với nhu cầu của đàn. Một nhà màng dâu tây có thể không đủ mật hoa nuôi một đàn đông trong thời gian dài. Người nuôi ong thường theo dõi trọng lượng tổ và lượng dự trữ để biết đàn có đang thiếu ăn hay không.
Luống cao và giàn treo. Nhiều vườn trồng dâu trên giàn hoặc máng treo ngang tầm hông. Tổ nên đặt gần tầng hoa, chỗ râm, tránh lối đi để người hái quả không va vào.
Người hái quả làm việc hằng ngày. Khác với dưa chỉ thu một lần, dâu tây được hái gần như mỗi ngày. Ong không có ngòi vì vậy là một điểm cộng rõ cho an toàn của người làm.
Quả méo không phải lúc nào cũng do thiếu phấn
Nhiều yếu tố khác cũng làm dâu tây méo. Phân biệt được giúp tránh tăng ong hay thụ phấn thêm khi vấn đề nằm chỗ khác.
| Nguyên nhân | Dấu hiệu trên quả | Ghi chú |
|---|---|---|
| Thiếu thụ phấn | Vùng lép không có hạt phát triển, hạt nhỏ dẹt, sát nhau | Hay gặp ở chóp và ở hoa đầu |
| Lạnh hoặc sương giá lúc hoa nở | Tâm hoa thâm đen, quả sau đó méo hoặc không phát triển | Nhụy bị hỏng nên phấn không thụ tinh được |
| Bọ trĩ chích hoa và quả non | Vỏ quả sạm nâu, quanh hạt bị đồng hoá màu, quả cứng | Soi bằng kính lúp lúc hoa nở |
| Nhiệt độ quá cao lúc hình thành phấn | Đậu quả kém cả loạt, không riêng vùng nào | Phấn hỏng từ trong nụ |
| Thiếu bo hoặc canxi | Quả nhỏ, biến dạng, đi kèm dấu hiệu trên lá non | Hỏi kỹ sư về dinh dưỡng |
Cách kiểm tra đơn giản: nhìn kỹ hạt trên vùng lép. Nếu hạt ở đó nhỏ, dẹt, nhạt màu và nằm sát nhau trong khi hạt ở vùng phồng căng và giãn ra, đó là dấu hiệu vùng lép thiếu thụ phấn. Nếu hạt ở mọi vùng như nhau mà quả vẫn méo, hãy xét các nguyên nhân còn lại.
Theo dõi thụ phấn dâu tây trong một mùa hoa
Một cách theo dõi đơn giản, tự làm được mà không cần thiết bị đặc biệt:
- Chọn vài luống cố định ở đầu, giữa và cuối nhà màng làm điểm theo dõi.
- Mỗi tuần đếm số quả chín ở các luống ấy và chia thành ba nhóm: tròn đều, méo nhẹ, méo nặng.
- Ghi riêng quả của hoa đầu chùm nếu nhận ra được.
- Vào buổi sáng đẹp trời, đứng mười phút ở mỗi điểm và đếm số lượt ong đậu hoa.
- Ghi lại các ngày lạnh, ngày mưa, ngày phun thuốc trong sổ.
- Sau vài tuần, đặt các con số cạnh nhau để xem tỷ lệ méo tăng khi nào và có trùng với ngày ít ong hay ngày lạnh không.
Những con số tự ghi này giúp bạn quyết định có cần thêm tổ ong, đổi chỗ đặt tổ, hay vấn đề nằm ở nhiệt độ và sâu hại, thay vì phỏng đoán.
Câu hỏi thường gặp
Hạt trên quả dâu tây có phải là hạt thật không?
Mỗi chấm nhỏ trên bề mặt quả dâu tây là một quả bế, tức quả thật của cây, bên trong có một hạt. Phần thịt đỏ ta ăn là đế hoa phình to, lớn lên nhờ tín hiệu từ các quả bế đã được thụ phấn.
Dùng chổi lông thụ phấn cho dâu tây có được không?
Được, nhiều vườn nhỏ dùng chổi lông mềm quét nhẹ quanh đế hoa vào buổi sáng khi hoa mở. Cần quét vòng quanh cả phần chóp và làm nhiều ngày vì hoa trên chùm nở không cùng lúc. Trên diện tích lớn, cách này tốn công đáng kể.
Đặt ong vào nhà màng dâu tây có cần lo ong đốt khi hái quả?
Ong mật có ngòi nên người hái quả cần biết vị trí tổ và tránh thao tác mạnh gần đó. Ong không ngòi không có ngòi đốt, chỉ có thể cắn nhẹ khi tổ bị phá, nên dễ chịu hơn cho người làm vườn.
Phun thuốc trong mùa hoa dâu tây có ảnh hưởng ong không?
Có. Nhiều loại thuốc, kể cả một số thuốc trừ bệnh, có thể ảnh hưởng ong hoặc làm ong tránh hoa. Đọc kỹ cảnh báo đối với ong trên nhãn, đóng hoặc đưa tổ ra ngoài trước khi phun, và chỉ đưa vào lại khi đã qua thời gian cách ly ghi trên nhãn.
Quả dâu tây đầu nhọn cứng có ăn được không?
Quả đầu nhọn cứng vẫn ăn được nếu không bị sâu bệnh, nhưng phần chóp thường chua và chắc hơn. Đây chủ yếu là vấn đề chất lượng thương phẩm, phản ánh việc thụ phấn ở chóp đế hoa chưa đủ.