Trong nhà màng có bốn cách thụ phấn chính: quệt phấn bằng tay, rung hoa bằng tay hoặc dụng cụ, thả ong, và chọn giống tự đậu trái không cần thụ phấn. Không cách nào đúng cho mọi cây. Dưa lưới, dưa hấu, bí cần phấn được mang từ hoa này sang hoa khác; cà chua, ớt cần lắc cho phấn rơi ra khỏi bao phấn; dâu tây hưởng lợi rõ khi có côn trùng ghé nhiều lần.
Chọn cách nào là một bài toán ba vế: hoa của cây cần kiểu tác động gì, công lao động của trại có bao nhiêu, và môi trường nhà màng có nuôi nổi ong hay không. Bài này đặt các cách cạnh nhau, chỉ ra cơ chế, điểm mạnh, điểm yếu, rồi gợi ý cách kết hợp theo từng nhóm cây. Phần cuối có một khung tự tính công để bạn điền số của trại mình, thay vì tin vào lời quảng cáo của bất kỳ phương pháp nào.
Mỗi kiểu hoa đòi một kiểu tác động
Trước khi so sánh phương pháp, cần nhìn vào hoa. Hoa họ bầu bí như dưa lưới, dưa hấu, bí ngòi có phấn dính, hạt lớn, và hoa cái hoặc hoa lưỡng tính cần nhận phấn từ hoa đực. Ở đây việc chính là vận chuyển phấn: chạm vào nhị, mang đi, chạm vào đầu nhụy.
Hoa họ cà như cà chua, ớt, cà tím thì khác. Hoa cà chua lưỡng tính, các bao phấn dính vào nhau thành một ống bao quanh vòi nhụy, phấn nằm bên trong ống và chỉ thoát ra khi hoa bị rung. Việc chính ở đây là làm phấn rơi ra, còn khoảng cách phấn phải đi rất ngắn, chỉ từ bao phấn xuống đầu nhụy ngay trong cùng bông hoa.
Dâu tây nằm giữa hai nhóm. Hoa lưỡng tính, có thể tự thụ một phần, nhưng đế hoa mang rất nhiều nhụy nhỏ, mỗi nhụy cần phấn riêng. Thụ phấn phải phủ đều cả bề mặt đế hoa thì quả mới tròn. Vì vậy dâu tây hưởng lợi rõ từ côn trùng bò quanh đế hoa nhiều lần, điều mà quệt tay khó làm đều được trên diện rộng.
Từ ba nhóm này có thể thấy vì sao một trại trồng nhiều loại cây thường phải dùng nhiều phương pháp cùng lúc.
So sánh bốn cách thụ phấn
Bảng dưới so sánh theo những tiêu chí người làm nhà màng thực sự cân nhắc. Đánh giá là tương đối, phụ thuộc rất nhiều vào tay nghề người làm và điều kiện từng trại.
| Tiêu chí | Quệt phấn tay | Rung hoa | Thả ong | Giống tự đậu trái |
|---|---|---|---|---|
| Hợp nhất với | Dưa lưới, dưa hấu, bí | Cà chua, ớt, cà tím | Dâu tây, dưa, ớt | Dưa leo, bí ngòi, cà chua có giống phù hợp |
| Công lao động | Cao, làm từng hoa | Trung bình, làm theo chùm | Thấp khi ong khoẻ, cần người theo dõi tổ | Gần như không |
| Độ đều | Cao nếu người làm cẩn thận | Khá, phụ thuộc giờ rung | Thay đổi theo thời tiết, sức đàn | Ổn định |
| Rủi ro chính | Bỏ sót hoa, làm muộn giờ | Rung khi phấn ẩm, quá nóng | Ong chết vì nóng, thuốc; đàn yếu | Trái biến dạng nếu lỡ bị thụ phấn |
| Kiểm soát số trái | Chủ động chọn hoa | Theo chùm | Khó, ong ghé mọi hoa | Theo cách tỉa |
Điểm đáng chú ý là cột cuối: với một số giống dưa leo được tạo ra để tự đậu trái, việc côn trùng lỡ thụ phấn có thể làm trái có hạt và méo, nên ở những nhà màng đó, người ta còn chủ động ngăn côn trùng vào.
Quệt phấn tay: những điều làm nên khác biệt
Giờ làm. Hoa họ bầu bí thường nở buổi sáng và đầu nhụy tiếp nhận tốt trong mấy giờ đầu. Làm sớm, khi phấn đã khô ráo nhưng trời chưa nóng, cho kết quả tốt hơn hẳn làm vào trưa.
Chọn hoa đực. Hoa đực mới nở trong sáng hôm ấy, bao phấn tơi, phấn bám vào đầu ngón tay khi chạm nhẹ. Hoa đực từ hôm trước hay hoa đã héo cho phấn kém sống.
Quệt kín mặt nhụy. Đầu nhụy dưa có nhiều thuỳ. Quệt đều cả mặt, xoay hoa đực một vòng, thay vì chạm một điểm. Phấn phủ không đều là con đường ngắn nhất dẫn tới trái méo.
Đánh dấu hoa đã làm. Một sợi len hay kẹp nhỏ ở cuống giúp không làm trùng, không sót, và về sau biết trái nào nở ngày nào.
Giữ vệ sinh dụng cụ. Nếu dùng chổi lông hay bông, thay hoặc rửa thường xuyên. Dụng cụ dùng chung cho cả trại cũng có thể mang mầm bệnh từ cây này sang cây khác.
Rung hoa: phương pháp riêng cho họ cà
Rung hoa mô phỏng điều mà gió và một số loài ong làm ngoài tự nhiên. Ngoài đồng, gió lắc chùm hoa cà chua đủ để phấn rơi; trong nhà màng kín gió, phấn ở lại trong ống bao phấn. Người trồng thường gõ nhẹ vào dây treo hoặc cọc đỡ, hoặc chạm một dụng cụ rung cầm tay vào cuống chùm hoa trong một hai giây.
Thời điểm rung quan trọng như với quệt tay. Phấn cà chua thoát ra tốt khi không khí khô vừa phải; độ ẩm quá cao làm phấn dính, rung không rơi. Nhiệt độ quá cao ở thời kỳ hình thành phấn làm hạt phấn kém sống, khi đó rung kỹ mấy cũng ít hiệu quả. Nhiều trại rung vào giữa buổi sáng, sau khi sương đã tan, và lặp lại vài lần mỗi tuần để kịp các hoa mới nở trên chùm.
Rung hoa không thay được thụ phấn cho dưa và bí, vì ở đó phấn phải đi từ hoa này sang hoa khác. Ngược lại, quệt tay cho cà chua thì tốn công vô ích, vì vấn đề không nằm ở khoảng cách mà ở chỗ phấn bị giữ trong bao. Hiểu đúng điểm nghẽn của từng loại hoa giúp tránh việc dồn công vào khâu không cần thiết.
Tự tính công thụ phấn cho trại mình
Câu hỏi "cách nào rẻ hơn" chỉ trả lời được bằng số của chính trại. Dưới đây là một khung tính với số liệu là ví dụ giả định, chỉ để thấy những khoản cần đưa vào, không dùng để so sánh thật.
| Khoản | Quệt tay (ví dụ giả định) | Dùng ong (ví dụ giả định) |
|---|---|---|
| Công mỗi ngày trong mùa hoa | Hai người làm buổi sáng | Một người kiểm tra hoa, tổ, nước |
| Số ngày cần làm mỗi vụ | Toàn bộ thời gian hoa lưỡng tính nở | Như bên trái, nhưng ít giờ hơn mỗi ngày |
| Khoản cố định | Dụng cụ nhỏ, len đánh dấu | Tổ ong, giá đặt tổ, khay nước |
| Rủi ro mất mát | Bỏ sót hoa khi thiếu người | Đàn yếu, chết vì nóng hoặc thuốc |
| Công dự phòng | Không cần | Quệt tay bổ sung những ngày ong ít bay |
Khi điền số thật, hãy tính cả công dự phòng và rủi ro mất đàn, vì đó là hai khoản người mới chuyển sang dùng ong hay bỏ quên. Cũng nên tính chất lượng trái: nếu một cách cho tỷ lệ trái méo thấp hơn, phần chênh lệch ấy đôi khi lớn hơn mọi khoản tiết kiệm công.
So sánh nên làm trên ít nhất hai vụ, vì một vụ có thể gặp thời tiết bất thường làm lệch kết quả theo hướng có lợi hoặc bất lợi cho một phương pháp.
Thả ong: khi nào đáng làm
Ong là lựa chọn hấp dẫn vì giảm công, nhưng chỉ đáng làm khi các điều kiện sau cùng có mặt:
- Cây có hoa ong thích ghé và có thể thụ phấn hiệu quả, như dưa, dâu tây, ớt; còn với cà chua, ong mật gần như không giúp được vì không biết rung hoa.
- Nhà màng giữ được nhiệt độ ở mức ong còn bay được trong những giờ hoa mở.
- Có nước, có chỗ đặt tổ râm mát, ổn định.
- Lịch phun thuốc được sắp xếp để tổ có thể đóng hoặc đưa ra ngoài kịp lúc.
- Có người hiểu ong theo dõi sức đàn, không coi tổ ong như một thiết bị đặt vào rồi quên.
- Thời gian ra hoa đủ dài để đàn kịp làm quen nhà màng và làm việc.
Nếu thiếu một hai điều kiện, có thể dùng ong như lớp nền và giữ quệt tay làm dự phòng. Nếu thiếu nhiều, cái giá là đàn ong chết dần trong nhà màng, vừa mất ong vừa không được việc. Trước khi mua hay mượn tổ, nên đi một vòng nhà màng vào giữa trưa với nhiệt kế để biết thực tế ong sẽ phải chịu nóng tới đâu.
Những sai lầm khi chuyển từ thụ phấn tay sang ong
Bỏ hẳn thụ phấn tay ngay vụ đầu. Đàn ong cần thời gian làm quen nhà màng, và vụ đầu là lúc người trồng chưa biết ong làm được bao nhiêu phần. Giữ lớp dự phòng cho tới khi có số liệu của chính mình.
Đưa tổ vào quá sớm. Đặt tổ khi chưa có hoa, ong không có gì ăn, bay dọc mái và hao hụt. Đến lúc hoa nở rộ thì đàn đã yếu.
Đặt tổ ở chỗ nắng gắt. Tổ nhỏ dễ quá nhiệt. Một tổ để dưới mái trong nắng trưa có thể chết trong vài giờ, nhất là tổ ong không ngòi vách mỏng.
Phun thuốc theo thói quen cũ. Lịch phun của thời quệt tay không tính tới ong. Khi chuyển sang ong, mọi lần phun phải xét lại, ưu tiên phương án ít độc với ong và đóng hoặc đưa tổ ra ngoài.
Không theo dõi số trái. Ong thụ phấn mọi hoa mở, nên với cây cần giới hạn số trái, việc tỉa phải làm sớm và đều hơn so với khi người quệt tay tự chọn hoa.
Gợi ý kết hợp theo nhóm cây
Thực tế ở nhiều trại là kết hợp. Bảng dưới là gợi ý khởi đầu, nên điều chỉnh theo kinh nghiệm của chính trại bạn.
| Nhóm cây | Cách chính | Cách bổ sung | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Dưa lưới | Quệt tay hoặc ong | Quệt tay ngày âm u | Kiểm soát số trái nếu dùng ong |
| Dưa hấu không hạt | Ong hoặc quệt tay từ cây cho phấn | Trồng đủ cây cho phấn | Phấn của cây không hạt gần như bất thụ |
| Dưa leo giống tự đậu trái | Không thụ phấn | Ngăn côn trùng nếu giống dễ méo khi có hạt | Đọc kỹ mô tả giống |
| Cà chua | Rung hoa | Thông gió giảm ẩm | Ong mật không giúp được |
| Ớt ngọt | Tự thụ, thêm rung | Ong khi điều kiện phù hợp | Thụ phấn tốt giúp trái đều, nhiều hạt hơn |
| Dâu tây | Ong | Chổi lông khi ít ong | Phủ đều đế hoa mới cho quả tròn |
Bảng không thay được quan sát trên chính cây của bạn. Mỗi giống, mỗi mùa có thể phản ứng khác; ghi chép đậu trái theo từng cách làm là cách nhanh nhất để tìm ra công thức riêng.
Câu hỏi thường gặp
Có dùng máy thổi lá thay cho rung hoa cà chua được không?
Một số người thử dùng luồng gió mạnh để lắc chùm hoa. Gió có thể làm phấn rơi, nhưng khó kiểm soát lực và dễ làm gãy chùm hoa non hay khô đầu nhụy. Dụng cụ rung cầm tay hoặc gõ nhẹ vào dây đỡ dễ kiểm soát hơn.
Thụ phấn tay một nhà màng dưa mất bao lâu?
Tuỳ số cây, số hoa nở mỗi ngày và tay nghề người làm. Người quen việc làm nhanh hơn nhiều so với người mới. Cách tính đơn giản là bấm giờ cho một luống trong vài sáng, rồi nhân lên theo số luống để ước lượng công.
Ong không ngòi có rung được hoa cà chua không?
Phần lớn ong không ngòi ở châu Á không được ghi nhận có kiểu rung hoa như ong nghệ. Ở châu Mỹ, một số loài thuộc chi Melipona có hành vi rung hoa và đã được thử cho cà chua nhà màng. Với cà chua ở Việt Nam, rung hoa bằng tay hoặc dụng cụ vẫn là cách chính.
Chất kích thích đậu trái có thay được thụ phấn không?
Một số chất điều hoà sinh trưởng được dùng để kích thích đậu trái không hạt ở vài loại cây. Việc dùng phải đúng sản phẩm được phép, đúng hướng dẫn trên nhãn và hỏi kỹ sư nông nghiệp. Trái tạo ra theo cách này có thể khác về hình dạng, độ đặc ruột so với trái được thụ phấn.
Có nên thả ong vào nhà màng trồng cà chua không?
Ong mật hầu như không giúp được cà chua vì không biết rung hoa để lấy phấn trong ống bao phấn. Đưa ong mật vào nhà màng chỉ trồng cà chua thì ong thiếu thức ăn và yếu dần. Rung hoa vẫn là cách thực tế hơn.
Thụ phấn tay có làm lây bệnh cho cây không?
Có thể, nếu tay hoặc dụng cụ chạm cây bệnh rồi chạm cây khỏe. Nên làm từ khu cây khoẻ sang khu nghi bệnh, rửa tay hay thay dụng cụ khi đổi khu, và không làm khi lá còn ướt nhiều.