Tổ ong muỗi ở đâu: khe đá, hốc cây, kẽ tường và cửa tổ chỉ vừa một con ong

Tổ ong muỗi thường nằm trong những khe rất hẹp và kín: kẽ nứt trên thân cây sống hoặc cây chết đứng, khe đá, kẽ gạch của tường cũ, đôi khi trong đốt tre hay khe hở của công trình. Cửa tổ là một lỗ nhỏ có thể chỉ vừa một con ong, có hoặc không có viền nhựa cây. Vì tổ bé và giấu kỹ, người ta thường biết có ong muỗi trước khi tìm ra tổ của chúng.

Bài này mô tả nơi ong muỗi chọn làm tổ theo những gì đã được ghi nhận về chi Lisotrigona và các ong không ngòi rất nhỏ, cấu trúc bên trong tổ ở mức đã biết, và cách ứng xử khi phát hiện tổ trong nhà hay trong vườn. Bài không hướng dẫn bắt hay lấy tổ: tổ ong muỗi quá nhỏ và mỏng, đục ra gần như chắc chắn làm chết đàn.

Ong muỗi chọn chỗ làm tổ như thế nào

Ong không ngòi nói chung làm tổ trong khoang kín có sẵn, không tự đào hang như ong mồ hôi hay khoét gỗ như ong bầu. Chúng tìm một khoảng trống phù hợp, bịt bớt các khe hở bằng hỗn hợp sáp và nhựa, để lại một lối ra vào. Kích thước khoang phụ thuộc vào cỡ đàn: đàn lớn cần hốc lớn, đàn nhỏ dùng được hốc nhỏ.

Với ong muỗi, đàn nhỏ và cơ thể tí hon cho phép chúng tận dụng những khe mà ong dú lớn không vào được. Các mô tả về Lisotrigona nhắc đến tổ trong kẽ nứt hẹp của thân cây, trong khe đá và khe tường. Những chỗ như vậy có lợi thế rõ ràng: kẻ thù lớn như thằn lằn, chim không chui vào được, nhiệt độ bên trong ít dao động hơn ngoài trời.

Hướng và độ cao của hốc cũng có thể quan trọng. Ở nhiều loài ong không ngòi, người quan sát nhận thấy cửa tổ hay nằm ở chỗ tránh được mưa tạt trực tiếp, và không quá sát mặt đất ẩm. Với ong muỗi chưa có số liệu đủ để khẳng định quy luật, nhưng những ghi nhận rời rạc về tổ trong tường, trong thân cây thường ở độ cao ngang tầm người hoặc thấp hơn, nơi người ta dễ gặp chúng.

Việc chọn hốc nào là kết quả của ong trinh sát đi tìm khi đàn mới chia ra. Ở ong không ngòi, đàn con được hình thành dần dần: ong thợ từ tổ mẹ sang chuẩn bị tổ mới trong nhiều ngày, mang vật liệu và thức ăn từ tổ mẹ, sau đó một ong chúa trẻ mới chuyển đến. Vì thế tổ mới thường không quá xa tổ mẹ.

Những nơi ong muỗi có thể làm tổ

Bảng dưới gom các kiểu giá thể đã được nhắc đến cho ong không ngòi rất nhỏ, kèm điều bạn có thể thấy từ bên ngoài. Ở Việt Nam, phần lớn là ghi nhận của người dân và người quan sát nghiệp dư, chưa có khảo sát hệ thống.

Điểm chung là những chỗ này đều cũ, ít bị động chạm và có khe hẹp ổn định qua thời gian. Chính những chỗ đó lại thường bị dọn đi trong quá trình làm đẹp vườn, sửa nhà.

Một lưu ý về cách đọc bảng: các giá thể được liệt kê là những nơi có thể gặp, không phải danh sách để đi tìm và mở ra. Mục đích của việc biết tổ ở đâu là để tránh phá nhầm khi chặt cây, tô tường hay dọn rào, chứ không phải để lấy tổ.

Cửa tổ ong muỗi trông thế nào

Rất nhỏ. Cửa tổ thường chỉ là một lỗ tròn đường kính vài milimét, có khi vừa khít một con ong. So với ống cửa của ong dú có thể dài vài phân, cửa tổ ong muỗi khó nhận ra hơn nhiều.

Có thể có viền nhựa. Một số tổ có vòng viền mỏng màu nâu sẫm hoặc vàng nhạt quanh miệng lỗ, là hỗn hợp nhựa cây và sáp ong. Viền này có lúc hơi dính, sáng bóng khi có nắng chiếu.

Có ong gác. Nhìn gần bằng kính lúp, đôi khi thấy đầu một con ong nhô ra ở miệng lỗ. Đó là ong gác, kiểm tra từng con trở về và chặn kiến, côn trùng lạ.

Ít ong ra vào. Do đàn nhỏ, nhịp ra vào thưa. Có khi phải ngồi quan sát vài phút mới thấy một con. Vào giờ nắng ấm và khi có hoa nở gần đó, nhịp có thể dày hơn.

Dễ nhầm với lỗ kiến. Kiến nhỏ cũng hay ra vào các khe tường. Phân biệt bằng cách nhìn con vật: kiến bò, không bay; ong muỗi đáp xuống cửa rồi chui vào, hoặc bò ra miệng lỗ rồi cất cánh.

Bên trong tổ ong muỗi có gì

Cấu trúc tổ của ong không ngòi khá giống nhau giữa các chi, dù kích thước khác nhau rất lớn. Vật liệu xây dựng là cerumen, hỗn hợp sáp do ong tiết ra trộn với nhựa cây mà ong thợ thu về. Cerumen mềm khi ấm, cứng lại khi nguội, cho phép ong nặn thành các hình dạng khác nhau.

Bên trong thường có một khu nuôi ấu trùng gồm các ô nhỏ, mỗi ô chứa một trứng cùng lượng thức ăn đủ cho ấu trùng phát triển rồi được bịt kín. Ở nhiều loài, các ô này xếp thành cụm không đều chứ không thành bánh tầng ngang. Xung quanh khu nuôi là các bầu chứa mật và bầu chứa phấn hình trứng, làm cũng bằng cerumen.

Với ong muỗi, mọi thứ đều thu nhỏ: ô ấu trùng nhỏ, bầu chứa nhỏ và số lượng ít. Những mô tả chi tiết về tổ Lisotrigona còn hiếm vì tổ khó tìm và khó mở ra quan sát mà không phá huỷ. Đây là một trong những khoảng trống thật sự của hiểu biết về nhóm ong này.

Một số ong không ngòi bọc khu nuôi ấu trùng bằng nhiều lớp màng cerumen mỏng để giữ nhiệt. Chưa rõ ong muỗi có làm lớp bọc này đầy đủ hay không, vì khoang tổ quá hẹp đã tự che chắn phần lớn.

Phát hiện tổ ong muỗi trong nhà: nên làm gì

Tổ ong muỗi trong tường nhà hay hộp điện thường không gây hại gì. Ong không có ngòi dùng được và không phá công trình. Nếu bạn gặp tổ, các lựa chọn hợp lý gồm:

• Để yên nếu tổ không cản trở sinh hoạt. Đàn ong muỗi nhỏ, sống lặng lẽ, có khi bạn sống cạnh nhiều năm mà không để ý.
• Nếu ong hay bay vào phòng, lắp lưới chống côn trùng ở cửa sổ gần đó thay vì bịt lỗ tổ.
• Nếu buộc phải sửa tường, hỏi trước các nhóm nuôi ong dú hoặc người nghiên cứu ong ở địa phương xem có thể dời đoạn tường, đoạn gỗ có tổ ra chỗ khác không; tự làm thường thất bại.
• Lùi thời gian sửa sang nếu được, và cắt bỏ cả khối gạch hay đoạn tre chứa tổ để đặt sang chỗ khuất thay vì đục vào giữa tổ.
• Không xịt thuốc diệt côn trùng, không đổ dầu, không đốt; những cách này giết cả đàn và để lại hoá chất trong khe tường.
• Với tổ trong hộp điện, nhờ thợ điện kiểm tra an toàn trước; tuyệt đối không tự thò tay vào hộp điện để xử lý ong.

Điều cần tránh nhất là phản xạ "thấy ong là diệt". Với ong muỗi, việc giữ lại tổ gần như không có chi phí gì, trong khi một tổ bị phá thì không thay thế được.

Nếu trong nhà có người dị ứng côn trùng và bạn không chắc tổ là của ong không ngòi, hãy nhờ người có kinh nghiệm xác định loài trước khi quyết định.

Vì sao hốc tổ cho ong tí hon đang ít dần

Ong không ngòi phụ thuộc vào hốc có sẵn, nên số lượng hốc phù hợp là một giới hạn thật sự với quần thể. Ở vùng trồng trọt thâm canh, cây già bị thay bằng cây non, gốc cây chết bị dọn, hàng rào tre được thay bằng lưới thép. Ở đô thị và ven đô, tường gạch cũ được tô trát kín, nhà mới làm bằng bê tông phẳng gần như không có khe.

Ong muỗi có lợi thế là dùng được khe rất nhỏ, nhưng không có nghĩa là khe nào cũng hợp. Khe phải đủ sâu để giữ nhiệt và ẩm ổn định, đủ khô để tổ không mốc, và ở gần nguồn hoa vì ong muỗi không bay xa được. Những điều kiện này gặp nhiều nhất ở cây già, tường cũ, vườn lâu năm.

Vì vậy, giữ lại một vài gốc cây có hốc, một đoạn tường gạch cũ ở góc vườn hay một bó tre khô dựng ở chỗ khuất là việc nhỏ có ý nghĩa. Điều này khác với việc đặt bẫy để bắt đàn: mục tiêu là giữ nơi ở cho ong trong tự nhiên, không phải đưa ong về thùng nuôi.

Ghi chép một tổ ong muỗi cho người nghiên cứu

Một tổ ong muỗi được ghi chép đầy đủ là dữ liệu quý, vì số tổ được mô tả trong tài liệu còn rất ít. Những thông tin nên ghi, không cần đụng vào tổ:

• Vị trí ở mức xã, phường và tỉnh theo đơn vị hành chính hiện hành, môi trường xung quanh như vườn, rừng, khu dân cư.
• Loại giá thể: cây gì, sống hay chết; tường gạch, đá hay tre; độ cao cửa tổ so với mặt đất.
• Hướng của cửa tổ so với hướng nắng buổi sáng, có bị mưa tạt trực tiếp hay không.
• Kích thước cửa tổ so với một vật quen thuộc như đầu bút bi, có viền nhựa hay không, màu viền.
• Số ong ra vào trong năm phút ở vài thời điểm khác nhau trong ngày.
• Những cây đang ra hoa trong bán kính vài chục mét quanh tổ.
• Ảnh chụp cửa tổ và ảnh chụp cận con ong, ghi "chưa giám định".

Ghi chép như vậy lặp lại theo mùa còn có giá trị hơn nữa, vì nó cho biết tổ có sống qua mùa mưa, mùa khô hay không và nhịp hoạt động thay đổi ra sao.

Câu hỏi thường gặp

Tổ ong muỗi có to không?

Không. Tổ ong muỗi rất nhỏ, nằm trong khe hẹp nên từ ngoài chỉ thấy một lỗ cửa vài milimét. Kích thước khoang tổ thay đổi theo giá thể và cỡ đàn; mô tả chi tiết về tổ ong muỗi trong tài liệu còn ít.

Ong muỗi có làm tổ dưới đất không?

Ong không ngòi nói chung có vài loài làm tổ dưới đất, thường trong hang cũ của động vật khác hoặc tổ mối bỏ hoang. Với ong muỗi, các ghi nhận chủ yếu nói đến khe cây, khe đá và khe tường. Ong nhỏ làm hang trong đất trống thường là ong mồ hôi.

Có nên bịt lỗ tổ ong muỗi trong tường không?

Không nên bịt khi đàn còn ở trong, vì ong sẽ chết ngạt hoặc tìm lối khác ra vào. Nếu ong gây phiền, lắp lưới ở cửa sổ hoặc nhờ người có kinh nghiệm dời cả đoạn giá thể có tổ ra chỗ khác.

Tổ ong muỗi có làm hỏng tường nhà không?

Không. Ong muỗi không đục gạch, không khoét gỗ, chúng chỉ dùng khe đã có sẵn và lấp bớt bằng sáp, nhựa cây. Hư hại tường thường do thấm nước, mối hoặc vữa xuống cấp, không phải do ong không ngòi.

Một tổ ong muỗi sống được bao lâu?

Chưa có số liệu đáng tin về tuổi thọ tổ ong muỗi. Với ong không ngòi nói chung, một đàn có ong chúa mới thay thế có thể sống ở cùng hốc nhiều năm nếu không bị phá. Ghi chép theo dõi tổ qua nhiều mùa là cách để biết thêm.

Thấy kiến tấn công tổ ong muỗi thì có nên can thiệp không?

Ong không ngòi có ong gác và nhựa dính để chống kiến, nên phần lớn trường hợp đàn tự xử lý. Nếu kiến kéo đàn lớn vào tổ, có thể dọn nguồn thức ăn hấp dẫn kiến gần đó, nhưng không rắc thuốc diệt kiến sát cửa tổ.