Trái dưa méo một bên, đầu to đầu nhỏ, hoặc rụng khi mới bằng ngón tay thường là dấu hiệu hoa chưa nhận đủ hạt phấn, nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Nhiệt độ quá cao, thiếu canxi, tưới không đều, để quá nhiều trái trên cây đều có thể cho triệu chứng giống hệt. Cách phân biệt nhanh nhất là cắt đôi vài trái méo và nhìn vào hạt.
Bài này giúp bạn đọc một trái dưa như một bản ghi lại chuyện đã xảy ra ở bông hoa vài tuần trước: hạt phân bố ra sao, phần nào lép, rồi loại trừ dần những nguyên nhân không liên quan đến thụ phấn. Mục tiêu là tránh hai sai lầm hay gặp: đổ hết cho ong hoặc người thụ phấn trong khi lỗi nằm ở nhiệt độ, dinh dưỡng; hoặc bón thêm phân, đổi thuốc trong khi gốc rễ là hoa không nhận đủ phấn. Nội dung áp dụng cho dưa lưới, dưa hấu và các loại dưa họ bầu bí trồng trong nhà màng.
Vì sao thiếu phấn thì trái méo
Ở dưa, mỗi hạt là kết quả của một noãn được thụ tinh. Bầu nhụy chứa rất nhiều noãn, xếp theo các múi dọc trái. Khi hạt phấn rơi lên đầu nhụy, mỗi hạt nảy một ống phấn chui xuống tìm noãn. Phấn nhiều thì phần lớn noãn được thụ tinh, hạt phát triển đều quanh trái; phấn ít hoặc chỉ rơi một phía của đầu nhụy thì chỉ những múi tương ứng có hạt.
Hạt đang lớn không chỉ là phần thừa. Chúng tiết ra các chất điều hoà sinh trưởng, trong đó có auxin, làm phần thịt quả xung quanh hút dinh dưỡng và nở ra. Vùng có nhiều hạt lớn nhanh, vùng ít hạt chậm lại. Kết quả là trái lệch về phía có hạt. Nếu tổng số hạt quá ít, cây "đánh giá" trái không đáng nuôi và cho rụng sớm, thường trong vòng một hai tuần sau khi hoa tàn.
Đó là lý do người trồng dưa hay nói thụ phấn phải "đủ và đều", không chỉ là "có". Một con ong ghé thoáng qua hoặc một lần quệt phấn vội có thể làm trái đậu nhưng vẫn méo. Đầu nhụy dưa chia thành mấy thuỳ, mỗi thuỳ nối với một nhóm noãn bên dưới; phấn chỉ rơi lên một thuỳ thì chỉ nhóm noãn tương ứng được thụ tinh, và chỗ lép bên ngoài trái thường khớp với thuỳ bị bỏ trống.
Cắt trái để đọc dấu vết thụ phấn
Chọn vài trái méo hoặc trái non vừa rụng, cùng vài trái tròn đều để so. Làm theo các bước:
- Cắt ngang trái ở chỗ phình to nhất để thấy toàn bộ khoang hạt.
- Quan sát hạt ở từng múi: múi nào có hạt căng, múi nào chỉ có hạt lép trắng mỏng hoặc gần như trống.
- So phía lép với phía bị móp bên ngoài; nếu trùng nhau, thụ phấn không đều là nghi phạm hàng đầu.
- Đếm sơ số hạt chắc ở trái méo và trái tròn; chênh lệch rõ rệt củng cố giả thuyết thiếu phấn.
- Nếu hạt phân bố đều mà trái vẫn méo, gác giả thuyết thụ phấn lại và xét các nguyên nhân ở phần sau.
- Ghi lại ngày hoa nở của các trái ấy (nếu có đánh dấu) để đối chiếu với thời tiết và lịch phun.
Với trái rụng còn rất nhỏ, khoang hạt khó nhìn bằng mắt thường. Một chiếc kính lúp cầm tay giúp thấy rõ noãn đã phình hay chưa. Noãn không phình gần như chắc chắn là chưa được thụ tinh.
Phân biệt thiếu thụ phấn với các nguyên nhân khác
Bảng dưới gom những dấu hiệu hay gặp. Không có dấu hiệu nào đủ để kết luận một mình; nên xét cả ba cột trước khi quyết định.
| Nguyên nhân | Dấu hiệu trên trái và cây | Cách kiểm tra |
|---|---|---|
| Thiếu thụ phấn hoặc thụ phấn lệch | Méo một phía, phía méo ít hạt; trái non rụng hàng loạt sau đợt hoa nở | Cắt trái, xem hạt từng múi |
| Nhiệt độ quá cao lúc hoa nở | Phấn kém sống, đậu trái kém trong các đợt nắng nóng, hoa khô nhanh | Đối chiếu ngày nở với ngày nóng nhất |
| Thiếu canxi | Thối đầu trái, mô nâu ở cuối trái, đọt non biến dạng | Xem đầu trái và lá non, kiểm tra tưới |
| Tưới không đều | Nứt trái, méo sau những đợt khô rồi tưới dồn | Xem nhật ký tưới, độ ẩm giá thể |
| Để quá nhiều trái | Nhiều trái nhỏ, trái sau rụng, cây kiệt | Đếm trái trên cây so với định mức giống |
| Sâu bệnh chích hút | Vết chích, vết sần trên vỏ, méo tại điểm bị chích | Soi vỏ trái bằng kính lúp |
Nhiều lúc hai nguyên nhân xảy ra cùng lúc. Ví dụ giả định: một đợt nóng làm phấn kém sống, trùng với đợt hoa lưỡng tính nở rộ; trái méo vì thiếu phấn, nhưng gốc rễ lại là nhiệt độ. Lúc đó tăng ong hay quệt tay thêm cũng không đủ, phải giải quyết nhiệt trước.
Dưa lưới và dưa hấu thiếu phấn khác nhau ở đâu
Dưa lưới trong nhà màng thường có hoa lưỡng tính, tức là trong cùng bông hoa đã có nhị. Nhưng có nhị không có nghĩa là tự thụ phấn đủ: phấn dưa nặng, dính, và nhị nằm thấp hơn đầu nhụy, nên phần lớn phấn không tự rơi lên đúng chỗ. Vì vậy dưa lưới vẫn cần người hoặc côn trùng chuyển phấn, dù đôi khi một ít trái tự đậu được.
Dưa hấu thì khác. Phần lớn giống dưa hấu có hoa đực và hoa cái riêng trên cùng cây, hoa cái không có nhị nên hoàn toàn phụ thuộc phấn được mang tới. Với dưa hấu không hạt, chuyện còn khó hơn: phấn của chính cây gần như không có khả năng thụ tinh, nên phải trồng xen cây dưa hấu có hạt để lấy phấn. Thiếu cây cho phấn, hoặc cây cho phấn ra hoa lệch ngày với cây không hạt, là nguyên nhân hàng đầu khiến trái dưa không hạt méo hay rụng.
Ở dưa hấu không hạt, "hạt" bạn thấy khi cắt là những vỏ hạt mềm màu trắng. Chúng vẫn là dấu vết của noãn đã được kích thích bởi phấn, nên vẫn dùng được để đọc mức độ thụ phấn: vùng có nhiều vỏ hạt trắng thường là vùng thịt nở đều hơn.
Đánh dấu hoa: cách lần ra nguyên nhân chắc chắn hơn
Cắt trái chỉ cho biết kết quả. Muốn biết chuyện gì xảy ra ở bông hoa, cách đơn giản là đánh dấu. Mỗi sáng, buộc một sợi len màu vào cuống những hoa lưỡng tính vừa nở; mỗi ngày một màu. Sau một hai tuần, bạn biết chính xác trái nào nở ngày nào, và có thể đối chiếu với thời tiết, lịch phun thuốc, lịch đặt tổ ong.
Có thể chia thêm nhóm để so sánh: một số hoa được quệt phấn tay kỹ, một số hoa để tự nhiên cho ong, một số hoa bọc túi lưới mỏng để không ai chạm tới. Nhóm bọc túi cho biết khả năng tự đậu trái của giống, nhóm quệt tay cho biết mức đậu trái khi phấn đầy đủ, nhóm để ong cho biết ong đang làm được bao nhiêu phần việc. Đây là cách các nhà nghiên cứu thụ phấn vẫn làm ngoài đồng, chỉ thu nhỏ lại cho một trại.
Điều cần nhớ là nhóm hoa đem so phải nở cùng ngày, cùng tầng lá, trên các cây tương đương nhau. Nếu nhóm quệt tay toàn hoa ở tầng tốt còn nhóm để ong toàn hoa ở tầng thấp, kết quả so sánh sẽ lệch và dẫn tới kết luận sai.
Những thời điểm dễ thiếu thụ phấn nhất
Những ngày âm u, mưa nhiều. Ong ít ra khỏi tổ, phấn ẩm dính cục, khó bám đều lên đầu nhụy. Trái của các hoa nở trong chuỗi ngày này thường có tỷ lệ méo cao hơn.
Đợt nắng nóng giữa vụ. Nhiệt độ cao vừa làm giảm sức sống của hạt phấn vừa làm ong giảm bay vào giữa ngày. Cửa sổ thụ phấn chỉ còn mấy giờ sáng sớm.
Ngay sau đợt phun thuốc. Tổ ong bị đóng hoặc mang ra ngoài; nếu người trồng quên bổ sung thụ phấn tay trong những ngày ấy, cả một lứa hoa có thể bị bỏ trống.
Khi hoa đực ít hơn hoa lưỡng tính. Một số giống, hoặc cây bị tỉa nhánh quá mạnh, có ít hoa đực đúng lúc hoa lưỡng tính nở. Nguồn phấn thiếu thì người hay ong đều không có gì để mang đi.
Nhà màng mới dùng màng chặn tia cực tím mạnh. Nếu dựa vào ong, những loại màng này có thể làm ong bay kém, kéo tỷ lệ đậu trái xuống mà người trồng không nghĩ tới.
Làm gì khi đã xác định là thiếu thụ phấn
Nếu bạn đang thụ phấn tay, hãy xem lại giờ làm và lượng phấn. Làm quá muộn trong ngày, khi đầu nhụy đã khô hoặc phấn đã bị nắng làm hỏng, là lỗi rất hay gặp. Dùng một hoa đực mới nở cho một vài hoa lưỡng tính, quệt kín cả mặt đầu nhụy, tốt hơn dùng một hoa đực cho quá nhiều hoa.
Nếu bạn dùng ong, kiểm tra xem ong có thật sự ghé hoa dưa hay không. Đứng yên mười phút ở một vài điểm trong nhà màng vào buổi sáng và đếm số lượt ong đậu vào hoa lưỡng tính. Nếu rất ít, nguyên nhân có thể là đàn yếu, tổ đặt sai chỗ, nhà màng quá nóng, hoặc ong đang tìm được nguồn hoa khác dễ hơn qua khe cửa.
Trong cả hai trường hợp, những trái đã méo rõ thì nên tỉa bỏ sớm để cây dồn sức cho lứa hoa kế tiếp, thay vì nuôi một trái khó bán. Ghi chép lại để vụ sau biết những ngày nào cần chuẩn bị phương án dự phòng, chẳng hạn đặt sẵn người quệt phấn bổ sung cho những sáng sau một đêm mưa.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Một số tình huống vượt quá khả năng tự chẩn đoán bằng mắt và nên hỏi kỹ sư nông nghiệp hoặc cán bộ khuyến nông địa phương:
- Trái méo, rụng hàng loạt dù khoang hạt nhìn đều đặn, tức thụ phấn có vẻ không phải nguyên nhân.
- Lá, thân hoặc rễ có dấu hiệu bệnh lạ đi kèm như héo rũ đột ngột, đốm loang, thân nứt chảy nhựa.
- Vỏ trái có vết sần, vết chích mà không rõ do loài côn trùng nào.
- Nghi ngờ thuốc bảo vệ thực vật phun trước đó làm hại hoa hoặc làm chết ong trong nhà màng.
- Nhiều vụ liền tỷ lệ đậu trái thấp dù đã thay đổi cách thụ phấn.
Khi đi hỏi, mang theo vài trái cắt sẵn, ảnh chụp cây, và nhật ký ngày hoa nở, thời tiết, lịch tưới, lịch phun. Thông tin càng cụ thể, người tư vấn càng dễ khoanh vùng nguyên nhân thay vì đoán chung chung.
Câu hỏi thường gặp
Trái dưa méo có ăn được không?
Trái méo do thụ phấn không đều vẫn ăn được nếu không bị sâu bệnh hay thối. Phần thịt ở phía ít hạt thường mỏng hơn và vị có thể kém đều. Vấn đề chủ yếu là hình dáng xấu khó bán, chứ không phải độ an toàn.
Dưa rụng trái non sau mấy ngày thì là do thụ phấn?
Trái không được thụ phấn đủ thường vàng cuống và rụng trong khoảng một đến hai tuần sau khi hoa tàn. Trái rụng muộn hơn khi đã lớn thường liên quan nhiều tới dinh dưỡng, nước, sâu bệnh hoặc số trái quá nhiều trên cây.
Bón thêm phân có cứu được trái méo do thiếu phấn không?
Không. Hình dạng trái đã được định từ lúc hoa được thụ phấn; phân bón thêm sau đó không làm hạt mọc ra ở phía lép. Bón quá tay còn có thể gây hại rễ. Việc nên làm là tỉa bỏ trái méo rõ và cải thiện thụ phấn cho lứa hoa sau.
Một hoa đực thụ phấn cho được mấy hoa lưỡng tính?
Tuỳ lượng phấn của hoa đực và cách quệt. Quệt kín đầu nhụy quan trọng hơn tiết kiệm hoa đực. Nhiều người trồng dùng mỗi hoa đực cho một vài hoa, và luôn chọn hoa đực mới nở trong buổi sáng ấy.
Làm sao biết ong có ghé hoa dưa hay không?
Đứng yên khoảng mười phút ở vài điểm trong nhà màng vào buổi sáng, khi hoa vừa nở, và đếm số lượt ong đậu vào hoa lưỡng tính. Nhìn thêm chân sau ong không ngòi; phấn dưa màu vàng nhạt bám thành cục nhỏ là dấu hiệu chúng đang lấy phấn dưa.