Ong hút mồ hôi người vì cần muối, đặc biệt là natri, thứ mà mật hoa và phấn hoa cung cấp rất ít. Mồ hôi trên da là một nguồn muối hoà tan sẵn, ấm và dễ hút. Nhiều nhóm ong cùng làm việc này: họ ong mồ hôi Halictidae, ong không ngòi như ong dú và ong muỗi, và cả ong mật khi khan nguồn nước có muối.
Tên "ong mồ hôi" thực ra là tên của cả một họ ong, trong tiếng Anh gọi là sweat bees, chứ không phải một con ong cụ thể. Với người làm vườn, đi rẫy, những con ong nhỏ đậu lên tay, cổ vào ngày nắng có thể thuộc nhiều nhóm khác nhau. Bài này giải thích vì sao ong cần muối, ai là những con ong hay đậu lên da người, và phân biệt chúng ra sao để biết con nào có thể chích.
Vì sao ong thiếu muối
Mọi tế bào sống cần natri và kali để giữ cân bằng nước, dẫn truyền thần kinh và co cơ. Côn trùng cũng vậy. Vấn đề của những loài ăn thực vật là cây tích luỹ nhiều kali nhưng ít natri, nên thức ăn từ cây thường nghèo natri so với nhu cầu của động vật.
Mật hoa chủ yếu là nước và đường, lượng khoáng trong đó thay đổi theo loài cây, nhưng nhìn chung không đủ natri cho ong. Phấn hoa giàu đạm hơn nhưng cũng không bù được hoàn toàn. Vì vậy, nhiều loài ong có hành vi chủ động tìm nước có muối: mồ hôi, bùn ẩm, nước đọng ở chỗ gia súc đi tiểu, mép ao lợ, đá ẩm.
Ở côn trùng ăn thực vật nói chung, hiện tượng đi tìm muối được ghi nhận rộng rãi: bướm tụ ở bãi cát ẩm ven suối, ruồi và ong đậu lên da thú, châu chấu gặm đất có khoáng. Tất cả đều xuất phát từ cùng một bài toán sinh lý: thức ăn chính không cung cấp đủ natri, nên con vật phải bù từ nguồn khác. Ong không phải ngoại lệ, chỉ là chúng hay chọn nguồn gần người nên ta dễ để ý.
Nhu cầu này không đều. Ong cần nước và muối nhiều hơn vào những ngày nóng, khi chúng phải bay quạt làm mát tổ và mất nước qua cơ thể. Đó là lý do người ta thấy ong đậu lên da nhiều nhất vào giữa trưa nắng hoặc khi mùa khô kéo dài.
Ong mồ hôi là ong gì
Một họ ong lớn. Họ Halictidae có rất nhiều loài, phân bố khắp thế giới, phần lớn nhỏ đến trung bình. Tên gọi ong mồ hôi đến từ thói quen của nhiều loài trong họ đậu lên da người để hút mồ hôi.
Nhiều con có ánh kim. Một số chi trong họ có thân xanh lục, xanh lam hay đồng ánh kim rất đẹp; số khác đen hoặc nâu, có sọc lông nhạt ở bụng. Con ánh kim xanh đậu lên tay thường là ong mồ hôi chứ không phải ong không ngòi.
Làm tổ dưới đất. Đa số loài đào hang trong đất trống, bờ đất, lối đi ít người qua. Mức độ xã hội rất đa dạng: có loài sống đơn độc, có loài sống thành nhóm nhỏ chung một lối vào, có loài có phân công gần như ong xã hội.
Con cái có ngòi. Khác với ong không ngòi, ong mồ hôi cái có ngòi đốt. Chúng không hung hăng và hiếm khi chích, trừ khi bị kẹp giữa áo và da hoặc bị đè. Vết chích thường được mô tả là nhẹ, rát chốc lát rồi hết.
Thụ phấn cho nhiều loại hoa. Ong mồ hôi là nhóm thụ phấn quen thuộc của hoa dại, hoa rau màu và nhiều cây trồng. Chúng ít được chú ý vì nhỏ và không làm mật để người khai thác.
Những con ong hay đậu lên da người ở Việt Nam
Không phải con ong nhỏ nào đậu lên da cũng là ong mồ hôi. Bảng sau giúp bạn phân biệt sơ bộ bằng mắt thường hoặc ảnh chụp cận.
| Nhóm ong | Hình dáng thường gặp | Tổ ở đâu | Có chích không |
|---|---|---|---|
| Ong mồ hôi (Halictidae) | Nhỏ, nhiều con ánh kim hoặc bụng có sọc lông | Hang dưới đất | Con cái có ngòi, chích nhẹ khi bị ép |
| Ong dú (Tetragonula và chi gần) | Đen hoặc nâu sẫm, chân sau có giỏ phấn rõ | Hốc cây, ống tre, khe tường, thùng nuôi | Không có ngòi dùng được |
| Ong muỗi (Lisotrigona) | Rất nhỏ, sẫm màu, hay bay quanh mắt | Khe hẹp trong cây, đá, tường | Không có ngòi dùng được |
| Ong mật (Apis) | Lớn hơn hẳn, bụng có khoang vàng nâu | Thùng nuôi, hốc cây, tổ treo | Có ngòi, đốt khi bị đè hoặc đe doạ tổ |
| Ruồi hoa giả ong | Có sọc vàng đen, chỉ một đôi cánh | Không làm tổ | Không đốt |
Mẹo nhìn nhanh: con nào có ánh kim xanh và đậu yên trên da rất lâu thường là ong mồ hôi; con đen sẫm, nhỏ, đến thành nhiều con quanh mặt thường là ong không ngòi. Với ảnh mờ, nên ghi ở mức "ong nhỏ chưa xác định".
Ong không ngòi và ong mật cũng uống mồ hôi
Nhiều người nuôi ong dú để ý rằng vào ngày nắng, ong của họ đậu lên tay, lên mặt khi mở thùng. Ngoài phản ứng bảo vệ tổ, một phần trong đó là ong đang hút mồ hôi. Ong không ngòi nói chung có nhu cầu khoáng như các ong khác và thường được thấy lấy nước ở bùn ẩm, ở mép vũng nước, ở thân cây rỉ nhựa.
Ong mật cũng có hành vi tìm nước có muối. Người nuôi ong mật hay thấy ong tụ ở chỗ nước thải sinh hoạt, ở bùn quanh chuồng gia súc hơn là ở bể nước sạch. Một số nghiên cứu về ong mật cho thấy chúng có thể ưa nước có nồng độ muối thấp hơn nước tinh khiết, dù sở thích này thay đổi theo điều kiện.
Với ong muỗi, mồ hôi và nước mắt là hai nguồn liền kề trên cơ thể người. Những con ong đậu quanh mắt và những con đậu ở cổ có thể cùng một đàn, cùng đi tìm khoáng và đạm. Điều này giải thích vì sao vào ngày nóng, người đi rẫy thấy ong nhỏ bám khắp vùng mặt và cổ, không riêng ở mắt.
Ngoài mồ hôi, ong tìm muối ở những đâu
Nếu để ý, bạn sẽ thấy ong và nhiều côn trùng khác tụ tập ở những chỗ có vẻ chẳng liên quan gì đến hoa. Hành vi tụ lại hút nước ở bùn ẩm trong sinh học gọi là puddling, phổ biến ở bướm và cũng gặp ở ong:
- Bùn ẩm ở mép ao, vũng nước, nơi muối khoáng trong đất tan vào nước.
- Đất quanh chuồng trại, nơi nước tiểu gia súc ngấm xuống làm đất giàu natri.
- Vỏ cây, gốc cây rỉ nhựa có vị khoáng, nhất là sau mưa.
- Đá ong, đá vôi ẩm, tường gạch mới tô có vữa còn ẩm.
- Quần áo, mũ, găng tay ướt mồ hôi phơi ngoài trời.
- Nước rửa chén, nước giặt đọng ở rãnh quanh nhà.
Những chỗ này cũng là nơi ong dễ tiếp xúc với hoá chất: nước thải có xà phòng, đất có thuốc bảo vệ thực vật, nước rửa bình phun. Người làm vườn muốn giữ ong nên đổ nước rửa bình phun xa nguồn nước và hoa, theo hướng dẫn trên nhãn thuốc.
Khi bị ong mồ hôi chích
Phần lớn các lần ong mồ hôi đậu lên da kết thúc êm, con ong hút xong rồi bay đi. Vết chích chỉ xảy ra khi ong bị kẹp, ví dụ chui vào tay áo rồi bị cánh tay ép lại, hoặc bị bạn vô tình đập trúng. Cảm giác thường được mô tả là nhói nhẹ, nóng rát vài phút, có thể để lại một nốt đỏ nhỏ.
Với người khoẻ mạnh, chỉ cần rửa vùng da bằng nước sạch và xà phòng, chườm mát nếu thấy rát. Không cần nặn hay khêu vết chích. Vì kim chích của ong mồ hôi không có móc ngược lớn như ong mật, ngòi thường không bị để lại trên da.
Cần đến cơ sở y tế ngay nếu sau khi bị côn trùng chích bạn thấy sưng lan nhanh, nổi mề đay toàn thân, khó thở, khàn giọng, chóng mặt, buồn nôn. Đây là dấu hiệu dị ứng toàn thân, có thể xảy ra với nọc của nhiều loài ong khác nhau. Người từng có phản ứng dị ứng với côn trùng đốt nên hỏi bác sĩ về cách chuẩn bị khi làm việc ngoài trời.
Ong đậu lên da nói gì về khu vườn của bạn
Nhìn từ góc người làm nông, những con ong nhỏ đậu lên tay là một tín hiệu đáng đọc. Nếu bạn thường xuyên gặp ong mồ hôi ánh kim, ong không ngòi và ong muỗi trong vườn, điều đó cho thấy quanh đó còn chỗ làm tổ: đất trống không bị cày xới liên tục, hốc cây, ống tre, khe tường cũ. Đó cũng là dấu hiệu nguồn hoa đủ để nuôi những đàn ong nhỏ suốt năm.
Ngược lại, vườn sạch cỏ hoàn toàn, đất phủ bạt kín, cây già bị thay hết và thuốc phun theo lịch cố định thường vắng ong nhỏ. Không có ong đậu lên tay có thể dễ chịu hơn khi làm việc, nhưng cũng có nghĩa là hoa trong vườn mất đi một phần người thụ phấn.
Bạn không cần làm gì phức tạp để giữ các nhóm ong này. Để lại một góc đất trống ít người đi lại cho ong mồ hôi đào tổ, giữ vài gốc cây có hốc, không xịt thuốc vào giờ ong hoạt động và không đổ nước rửa bình phun ra chỗ ong hay đến uống. Phần còn lại, ong tự lo được.
Hiểu lầm về ong hút mồ hôi
Hiểu lầm thứ nhất: "ong đậu lên người là vì người có mùi ngọt hay xức nước hoa". Mùi hương có thể thu hút một số côn trùng, nhưng với ong mồ hôi và ong không ngòi, thứ chính là muối và nước. Người ra nhiều mồ hôi bị ong đậu nhiều hơn người dùng nước hoa mà da khô.
Hiểu lầm thứ hai: "ong hút mồ hôi là ong đói, sắp bỏ tổ". Không có cơ sở cho nhận định này. Lấy muối là hành vi bình thường của ong khoẻ mạnh, đặc biệt khi trời nóng. Người nuôi ong dú không cần lo đàn có vấn đề chỉ vì ong đậu lên da.
Hiểu lầm thứ ba: "con ong nhỏ ánh kim là ong độc lạ". Ong mồ hôi ánh kim rất phổ biến, sống ngay trong vườn nhà và là những con thụ phấn chăm chỉ. Chúng có ngòi nhưng hiền, và việc gặp chúng thường xuyên là dấu hiệu khu vườn còn nhiều đất trống, hoa dại cho côn trùng có ích.
Câu hỏi thường gặp
Ong mồ hôi có phải là ong muỗi không?
Không. Ong mồ hôi là tên chung của họ Halictidae, con cái có ngòi và thường làm tổ dưới đất. Ong muỗi là ong không ngòi rất nhỏ thuộc chi Lisotrigona, làm tổ trong khe hẹp. Cả hai đều có thể đậu lên da hút mồ hôi.
Vì sao ong chỉ đậu lên người vào ngày nắng?
Ngày nắng người ra nhiều mồ hôi, đồng thời ong cũng mất nhiều nước khi bay và làm mát tổ. Nhu cầu muối và nước của ong tăng đúng lúc nguồn mồ hôi trên da người dồi dào, nên hai yếu tố cộng lại.
Ong mồ hôi chích có nguy hiểm không?
Với người khoẻ mạnh, vết chích của ong mồ hôi thường nhẹ, rát vài phút rồi hết. Nguy hiểm chỉ xảy ra khi người bị chích có cơ địa dị ứng với nọc côn trùng; khi đó cần đến cơ sở y tế ngay nếu thấy sưng lan, khó thở hay nổi mề đay.
Có nên đặt nước muối cho ong trong vườn không?
Một số người nuôi ong đặt chậu nước nông có đá hoặc rêu cho ong uống. Việc pha muối không cần thiết và dễ làm sai nồng độ. Một nguồn nước sạch, nông, xa chỗ pha thuốc và bùn đất tự nhiên thường đã đủ cho ong.
Ong mồ hôi có làm mật không?
Ong mồ hôi không trữ mật thành bầu lớn như ong mật hay ong không ngòi. Chúng mang phấn và mật hoa về tổ dưới đất để làm viên thức ăn cho ấu trùng. Vì vậy không có sản phẩm mật ong mồ hôi để khai thác.
Làm sao để ong bớt đậu lên người khi làm vườn?
Mặc áo dài tay thoáng, lau mồ hôi thường xuyên, tránh làm việc nặng ở chỗ có tổ dưới đất vào giữa trưa và thay áo ướt mồ hôi. Không cần xịt thuốc, vì phần lớn những con ong này có ích cho vườn.