Ong trong nhà màng thường yếu đi vì ba thứ: nhiệt độ quá cao, ánh sáng bị màng phủ làm thay đổi, và không gian kín khiến ong liên tục tìm đường ra. Kết quả quen thuộc là ong bay dọc mái, đập vào vách, kiệt sức và chết dần, trong khi hoa vẫn thiếu phấn. Hiểu cơ chế phía sau giúp bạn chọn chỗ đặt tổ, cách thông gió và loại màng phù hợp nếu định dùng ong. Nhiều khi đàn ong chết không phải vì ong kém hay giống ong sai, mà vì nhà màng được thiết kế cho cây chứ chưa tính tới con vật sống bên trong.
Bài này không bàn chuyện có nên dùng ong hay không, mà đi vào môi trường bên trong nhà màng dưới con mắt của con ong: nóng thế nào, ánh sáng thế nào, và những điều chỉnh nhỏ nào giúp đàn ong trụ lại đủ lâu để làm việc. Nội dung áp dụng cho cả ong mật và ong không ngòi, chỗ nào hai nhóm khác nhau sẽ ghi rõ.
Nhà màng nóng lên như thế nào
Màng phủ cho ánh sáng mặt trời đi vào, ánh sáng làm nóng cây, đất, giá thể và khung nhà; hơi nóng ấy bị giữ lại vì không khí bên trong ít được trao đổi với bên ngoài. Vào những ngày nắng ở vùng thấp, nhiệt độ bên trong có thể cao hơn ngoài trời đáng kể, và lớp không khí sát mái thường nóng nhất.
Với cây, điều này đã đủ gây hại: phấn hoa kém sống, đầu nhụy khô, hoa rụng. Với ong, nóng còn là mối đe doạ trực tiếp. Ong hoạt động trong một khoảng nhiệt độ nhất định; vượt quá ngưỡng ấy, ong giảm bay, ở lại tổ để làm mát, và nếu tổ không đủ mát thì ấu trùng, nhộng bị hỏng trước khi ong trưởng thành chết.
Ong mật làm mát tổ bằng cách mang nước về rải trên bánh tổ rồi quạt cánh cho bay hơi. Ong không ngòi có tổ nhỏ hơn, vách bằng hỗn hợp sáp và nhựa cây, khả năng chủ động làm mát được ghi nhận là hạn chế hơn, nên phụ thuộc nhiều vào chỗ đặt tổ. Một thùng ong không ngòi để dưới nắng xuyên qua màng có thể quá nhiệt rất nhanh. Khi đó các hũ chứa mật và phấn bằng sáp mềm ra, có thể chảy và làm ướt ấu trùng bên dưới, một thiệt hại khó phục hồi với đàn nhỏ.
Ong nhìn thấy ánh sáng khác chúng ta
Ong thấy được tia cực tím. Mắt ong nhạy với vùng ánh sáng cực tím mà mắt người không thấy, và kém nhạy với màu đỏ. Thế giới màu của ong lệch về phía tím so với chúng ta.
Nhiều hoa có vân cực tím. Cánh hoa của nhiều loài có những vệt chỉ hiện ra dưới ánh sáng cực tím, dẫn ong tới chỗ có mật và phấn. Dưới màng chặn tia cực tím, những vệt dẫn đường ấy mờ đi trong mắt ong.
Ong định hướng nhờ bầu trời. Ong dùng vị trí mặt trời và kiểu phân cực của ánh sáng bầu trời, trong đó vùng cực tím đóng vai trò đáng kể, để tìm đường giữa tổ và nguồn hoa. Màng phủ làm tán xạ và thay đổi ánh sáng ấy.
Kết quả quan sát thực tế. Một số nghiên cứu trên ong nghệ và ong mật trong nhà kính đã ghi nhận hoạt động bay và hiệu quả thụ phấn giảm dưới màng hấp thụ mạnh tia cực tím. Mức ảnh hưởng thay đổi theo loại màng và loài ong; với ong không ngòi, dữ liệu còn ít.
Vì sao ong lao vào mái và vách
Ong rời tổ để kiếm ăn, rồi khi muốn đi xa hơn hoặc tìm lối ra, chúng có xu hướng bay về phía sáng nhất. Trong nhà màng, phía sáng nhất là mái và vách màng, nơi ánh sáng trời xuyên vào. Ong bay lên đó, chạm màng, trượt xuống, rồi lại bay lên. Hành vi này lặp lại nhiều lần trong ngày làm ong tiêu hao năng lượng và không quay về hoa.
Ong mật, vốn quen kiếm ăn ở phạm vi rộng, thể hiện hành vi này rõ nhất. Người dùng ong mật trong nhà kính thường thấy xác ong tụ ở chân vách sau vài tuần. Ong không ngòi có phạm vi kiếm ăn ngắn hơn và thường ở gần tổ hơn, nên hao hụt kiểu này được ghi nhận là ít hơn, nhưng không phải không có.
Lớp không khí nóng sát mái làm vấn đề thêm nặng: ong lên đó gặp nhiệt độ cao nhất trong nhà màng. Đó là một lý do nhiều người trồng mở cửa sổ mái hoặc lắp lưới cắt nắng phía trên, không chỉ để cứu cây mà còn để ong không bị nướng khi bay lên cao.
Các yếu tố môi trường và việc nên làm
Bảng dưới gom các yếu tố chính ảnh hưởng ong trong nhà màng. Các giải pháp đều ở mức nguyên lý; chi tiết kỹ thuật làm nhà màng nên hỏi đơn vị thi công và kỹ sư nông nghiệp.
| Yếu tố | Ảnh hưởng tới ong | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Nhiệt độ cao giữa ngày | Ong giảm bay, tổ quá nhiệt | Lưới cắt nắng, quạt hút, phun sương, cửa sổ mái |
| Màng hấp thụ mạnh tia cực tím | Ong định hướng kém, tìm hoa khó hơn | Hỏi thông số màng trước khi thay; thử nghiệm nhỏ |
| Không gian kín, mái sáng | Ong lao vào mái, hao hụt | Chọn ong ít đi xa; đặt tổ đúng chỗ; giảm thời gian tổ ở trong |
| Lưới chắn côn trùng mắt nhỏ | Giảm thông gió, tăng nóng | Cân đối mắt lưới và quạt; kiểm tra khe hở |
| Thiếu nước | Ong không làm mát tổ được | Khay nước nông có chỗ đậu, thay nước thường xuyên |
| Ẩm quá cao sáng sớm | Ong ra muộn, phấn dính | Thông gió dần khi nắng lên |
Không có giải pháp nào xử lý được tất cả. Lưới cắt nắng giảm nóng nhưng cũng giảm ánh sáng cho cây; quạt mạnh làm mát nhưng có thể làm ong khó bay. Mỗi nhà màng là một bài toán cân đối riêng. Ghi nhiệt độ, độ ẩm và lượt ong ra vào trước và sau mỗi thay đổi là cách biết điều chỉnh nào thật sự có ích.
Đặt tổ ong trong nhà màng sao cho đàn trụ được
Chỗ đặt tổ quyết định phần lớn sức khoẻ của đàn trong nhà màng. Các bước cân nhắc:
- Đo nhiệt độ ở vài vị trí trong nhà màng vào giữa trưa, chọn chỗ mát nhất ở gần tầng hoa.
- Che tổ bằng một mái che riêng, không để nắng xuyên màng chiếu thẳng vào thùng.
- Đặt tổ trên giá, cách mặt đất, tránh nước đọng và tránh ngay dưới vòi phun sương hay vòi tưới.
- Hướng cửa tổ về phía lối đi giữa các hàng cây, nơi ong có khoảng trống để cất cánh.
- Đặt khay nước nông cách tổ vài mét, có sỏi hoặc mẩu gỗ nổi cho ong đậu.
- Đánh dấu vị trí tổ để người làm vườn biết và tránh va chạm.
- Theo dõi lượt ong ra vào cửa tổ mỗi sáng trong tuần đầu; lượt giảm rõ là tín hiệu cần xem lại chỗ đặt hoặc nhiệt độ.
Với ong không ngòi, tổ nhỏ chịu nóng kém, nên việc che và chọn chỗ mát còn quan trọng hơn so với thùng ong mật.
Dấu hiệu đàn ong đang gặp khó trong nhà màng
Ong không nói được, nhưng đàn ong gặp khó để lại những dấu hiệu khá rõ nếu bạn để ý mỗi ngày. Những điều đáng ghi lại:
- Lượt ra vào cửa tổ buổi sáng giảm dần qua các ngày, dù hoa vẫn nở đều.
- Nhiều ong tụ ở cửa tổ, đứng yên hoặc quạt cánh vào giữa ngày, dấu hiệu tổ đang quá nóng.
- Xác ong rải rác ở chân vách, dưới mái, hoặc quanh khay nước.
- Ong bò trên mặt đất, không bay lên được, nhất là sau một đợt phun thuốc.
- Thùng tổ nhẹ đi rõ rệt khi nhấc thử, cho thấy dự trữ mật và phấn đang cạn.
- Mùi lạ, chất lỏng rỉ ra ở khe thùng, thường gặp khi tổ bị quá nhiệt làm chảy các hũ mật.
Gặp một hai dấu hiệu, hãy xem lại nhiệt độ, nước và lịch phun thuốc. Gặp nhiều dấu hiệu cùng lúc, tốt nhất là đưa tổ ra khỏi nhà màng tới chỗ có hoa tự nhiên để đàn hồi sức, và hỏi người nuôi ong có kinh nghiệm.
Thời gian để tổ trong nhà màng: vào lúc nào, ra lúc nào
Một sai lầm phổ biến là coi tổ ong như thiết bị cố định của nhà màng. Thực tế, thời gian ong ở trong nhà màng càng ngắn và càng trùng với lúc hoa nở rộ thì đàn càng ít bị hao mòn. Với dưa, đó thường là vài tuần quanh lúc hoa lưỡng tính nở; với dâu tây, mùa hoa dài hơn nên nhiều người luân phiên đưa tổ ra ngoài nghỉ.
Đưa tổ vào nên làm vào chiều tối hoặc sáng sớm, khi ong đã về tổ hết. Đóng cửa tổ trước khi di chuyển, đặt vào chỗ đã chuẩn bị, để yên một lúc rồi mới mở cửa. Ong mở cửa tổ ở nơi mới sẽ bay định hướng quanh tổ trước khi đi kiếm ăn; việc đặt tổ ở chỗ có mốc nhìn rõ giúp chúng quay về dễ hơn.
Khi đưa tổ ra, cũng chọn lúc ong đã về tổ để không bỏ lại ong thợ trong nhà màng. Nơi đặt tổ sau vụ nên có nguồn hoa tự nhiên, bóng mát và cách xa ruộng phun thuốc. Một đàn được nghỉ ngơi giữa các vụ sẽ khoẻ hơn rõ rệt khi được đưa vào lần sau.
Lưới chắn côn trùng: bảo vệ cây và giữ ong
Nhiều nhà màng ở Việt Nam dùng lưới chắn côn trùng ở vách và cửa để ngăn bọ trĩ, bọ phấn, rầy. Lưới mắt càng nhỏ chặn được côn trùng càng nhỏ, nhưng cũng cản gió càng nhiều, làm nhà màng nóng hơn. Với ong, lưới có hai mặt: giữ ong lại bên trong, nhưng cũng làm môi trường nóng hơn.
Ong mật thân lớn, gần như luôn bị lưới chắn côn trùng giữ lại. Một số ong không ngòi rất nhỏ có thể chui qua lưới mắt thưa hoặc khe hở ở mép, cửa. Điều này không hẳn xấu: ong ra ngoài kiếm thêm thức ăn rồi quay về tổ. Nhưng nếu ong tìm được nguồn hoa ngon hơn ngoài trời, chúng có thể bỏ bớt hoa trong nhà màng.
Một điểm hay bị quên là cửa ra vào. Cửa đôi, có khoảng đệm, giúp giữ ong và chặn sâu hại tốt hơn cửa đơn. Khi người đi lại nhiều trong mùa hoa, cửa đơn mở liên tục là đường thoát chính của ong và đường vào chính của côn trùng gây hại. Nhắc người làm vườn đóng cửa ngay sau khi qua là một việc rẻ nhất mà hiệu quả.
Câu hỏi thường gặp
Nhà màng nóng bao nhiêu độ thì ong ngừng bay?
Ngưỡng cụ thể khác nhau giữa các loài ong và giữa các đàn, nên không có một con số chung. Dấu hiệu thực tế là lượt ong ra vào cửa tổ giảm rõ vào giữa ngày, ong tụ ở cửa tổ quạt cánh. Khi thấy vậy, cần làm mát nhà màng.
Màng nhà kính chặn tia cực tím có hại cho ong không?
Một số nghiên cứu ghi nhận ong nghệ và ong mật hoạt động kém hơn dưới màng hấp thụ mạnh tia cực tím vì ong dùng ánh sáng này để định hướng và nhận ra hoa. Mức ảnh hưởng tuỳ loại màng. Nếu định dùng ong, nên hỏi thông số màng trước khi lắp mới.
Vì sao xác ong tụ ở chân vách nhà màng?
Ong bay về phía sáng để tìm lối ra, chạm màng, kiệt sức và rơi xuống. Hiện tượng này rõ nhất với ong mật. Giảm thời gian để tổ trong nhà màng, đặt tổ đúng chỗ và làm mát mái giúp giảm hao hụt.
Có nên phun sương làm mát khi trong nhà màng có ong không?
Phun sương giúp giảm nhiệt và có lợi cho ong nếu không phun thẳng vào tổ và không làm ẩm quá mức kéo dài. Nên đặt tổ tránh xa vòi phun và theo dõi độ ẩm, vì ẩm quá cao làm phấn dính và ong ra muộn.
Ong không ngòi có thoát ra khỏi nhà lưới được không?
Một số loài ong không ngòi rất nhỏ có thể chui qua lưới mắt thưa hoặc khe hở. Chúng thường vẫn quay về tổ, nhưng có thể dành thời gian cho hoa bên ngoài. Kiểm tra kỹ mép lưới và cửa nếu muốn ong tập trung vào cây trong nhà.
Đặt tổ ong ở đâu trong nhà màng là tốt nhất?
Chỗ mát nhất gần tầng hoa, có mái che riêng, trên giá cách mặt đất, tránh vòi tưới, cửa tổ hướng ra lối đi giữa các hàng. Đo nhiệt độ vài điểm vào giữa trưa trước khi chọn là cách chắc chắn nhất.