Các đàn ong không ngòi cạnh tranh với nhau theo ba cách chính: tranh nguồn hoa (lấy trước hoặc đuổi đối thủ đi), cướp mật và phấn từ tổ của đàn khác khi có cơ hội, và trong một số trường hợp tấn công để chiếm hẳn tổ. Ở châu Mỹ và châu Phi còn có những loài sống hoàn toàn bằng cướp, không bao giờ đi lấy hoa. Với ong mật, ong dú thường không đối đầu trực diện mà chia nhau theo giờ, theo loại hoa và vị trí trên cây.
Đây là mặt ít được nói tới của đời sống ong. Hình ảnh quen thuộc là những con ong chăm chỉ hút mật, nhưng một vườn cây đang nở là cả một thị trường chật chội, nơi các đàn và các loài liên tục giành nhau từng giọt mật. Bài này giải thích từng kiểu cạnh tranh, những gì đã được ghi nhận chắc chắn, và vì sao nhiều câu hỏi về ong dú ở Việt Nam vẫn còn bỏ ngỏ.
Hoa là tài nguyên có hạn
Mỗi bông hoa chỉ tiết ra một lượng mật nhỏ, tái tạo chậm, và chỉ có một lượng phấn nhất định. Khi nhiều côn trùng cùng ghé, phần thưởng trên mỗi bông giảm nhanh. Trong mùa hoa rộ, điều này ít gây vấn đề vì nguồn dư thừa; nhưng vào giao mùa hay mùa khô thiếu hoa, cạnh tranh trở nên gay gắt.
Ong không ngòi có đặc điểm làm cạnh tranh thêm căng: đàn sống quanh năm ở một chỗ, không di cư, tầm bay ngắn. Một đàn không thể bỏ đi tìm vùng hoa mới khi xung quanh cạn kiệt như ong rừng có thể làm. Nó phải xoay xở trong bán kính vài trăm mét quanh tổ, và mọi đàn khác trong bán kính đó đều là đối thủ.
Giới sinh thái học chia cạnh tranh thành hai kiểu lớn. Cạnh tranh khai thác là lấy trước, lấy nhanh, để đối thủ đến sau chỉ còn bông rỗng. Cạnh tranh can thiệp là trực tiếp ngăn đối thủ, như đuổi, cắn, chiếm chỗ. Ong không ngòi dùng cả hai, và mỗi loài thiên về một kiểu tuỳ kích cỡ và tính khí. Ong dú nhỏ ở Việt Nam phần lớn được mô tả là thiên về cạnh tranh khai thác: không đủ sức đuổi ai, chúng thắng nhờ ra sớm, đi gần và vét kỹ. Những loài ong không ngòi thân lớn, hàm khoẻ mới hay dùng cạnh tranh can thiệp. Vì vậy khi đọc một nghiên cứu về "ong không ngòi hung hăng chiếm hoa", nên xem đó là loài nào trước khi đem so với đàn ong dú trong vườn.
Trên hoa: lấy trước hay đuổi đi
Loài nhỏ thắng bằng tốc độ và giờ giấc. Ong dú nhỏ thường ra sớm, khai thác kỹ những bông vừa mở, rồi rút khi loài lớn hung hăng kéo đến. Nhiều nghiên cứu ghi nhận chúng né đối đầu và chuyển sang hoa khác hoặc khung giờ khác.
Loài lớn thắng bằng số đông và sức mạnh. Một số loài Trigona thân lớn ở châu Mỹ được mô tả là kéo quân đông tới một cây, đánh dấu mùi dày đặc rồi đuổi, cắn các loài khác. Cây đó tạm thời thành "lãnh thổ" của chúng.
Đánh dấu mùi là tuyên bố chủ quyền. Mùi do một đàn để lại vừa dẫn đồng đàn tới, vừa có thể báo cho đối thủ rằng chỗ này đã có chủ. Loài yếu thế học cách tránh mùi của loài mạnh.
Chia không gian trên cùng một cây. Có quan sát cho thấy các loài khác nhau khai thác ở độ cao khác nhau của tán cây, hoặc ở những cành, cụm hoa khác nhau. Sự phân chia này giảm va chạm trực tiếp.
Không phải lúc nào cũng có kẻ thắng rõ ràng. Khi nguồn dồi dào, các loài cùng khai thác một cây mà không thấy xung đột. Cạnh tranh chỉ lộ rõ khi nguồn khan, nên kết quả của một nghiên cứu phụ thuộc nhiều vào mùa thực hiện.
Ong dú và ong mật: ai lấn ai
Câu hỏi này hay được người làm vườn đặt ra khi thấy cả ong mật lẫn ong dú trên cùng một cây. Bằng chứng hiện có ở các vùng nhiệt đới khác nhau không cho một câu trả lời duy nhất. Ong mật có lợi thế về số lượng mỗi đàn và khả năng dồn quân nhanh tới nguồn lớn qua điệu múa; ong không ngòi có lợi thế ở hoa nhỏ, ở những khung giờ và góc khuất ong mật ít ghé.
Một số nghiên cứu ở châu Mỹ, nơi ong mật là loài du nhập, gợi ý rằng mật độ ong mật cao có thể đẩy ong không ngòi bản địa sang nguồn kém hơn. Các nghiên cứu khác lại không thấy ảnh hưởng rõ. Ở châu Á, nơi ong không ngòi đã sống cùng ong mật bản địa từ rất lâu, sự chia nguồn giữa hai nhóm có lẽ đã ổn định hơn, nhưng dữ liệu đo trực tiếp còn ít.
Điều đã khá rõ là cạnh tranh tăng khi có quá nhiều đàn trên một diện tích hoa có hạn, bất kể là đàn loài nào. Khi đặt hàng chục thùng ong mật vào một khu vườn nhỏ trong mùa thiếu hoa, khả năng ong dú địa phương bị thiệt là có thật. Ngược lại trong mùa hoa rộ, hai nhóm thường cùng tồn tại mà không thấy xung đột.
Cướp mật giữa các đàn: khi nào xảy ra
Cướp mật là khi ong của một đàn vào tổ đàn khác lấy mật, phấn, có khi cả sáp và nhựa mang về. Ở ong không ngòi, cướp cơ hội như vậy được ghi nhận ở nhiều loài. Nó thường bùng lên trong những điều kiện quen thuộc: thiếu hoa ngoài trời, có đàn yếu không đủ ong gác, hoặc tổ bị mở, bị vỡ để lộ mùi mật.
Mùi là chìa khoá. Một bầu mật bị vỡ, một khe hở trên thùng, hay mật dính ra ngoài tổ đều phát ra tín hiệu mạnh mà ong kiếm ăn của đàn khác nhận ra rất nhanh. Khi vài con cướp thành công, chúng có thể kéo thêm đồng đàn tới theo cách tương tự như với nguồn hoa. Đàn bị cướp nếu yếu sẽ mất dần kho dự trữ, đôi khi bỏ tổ hoặc tàn hẳn.
Dấu hiệu thường được mô tả là ong đánh nhau dữ dội ở cửa tổ, ong ôm vật nhau rơi xuống đất, xác ong dưới cửa tổ, và lưu lượng ra vào tăng đột ngột lúc không có mùa hoa. Những dấu hiệu này cũng có thể gặp trong trận chiến chiếm tổ, nên người quan sát cần theo dõi thêm để phân biệt.
Những dạng cạnh tranh giữa tổ đã được ghi nhận
Bảng dưới gom các dạng cạnh tranh giữa các tổ ong không ngòi đã được mô tả trong tài liệu, kèm nơi ghi nhận. Không phải dạng nào cũng đã thấy ở Việt Nam.
| Dạng | Nơi ghi nhận | Mô tả ngắn |
|---|---|---|
| Cướp cơ hội | Nhiều vùng nhiệt đới | Đàn bình thường cướp tổ yếu khi thiếu hoa hoặc tổ bị mở |
| Loài chuyên cướp | Châu Mỹ (chi Lestrimelitta), châu Phi (chi Cleptotrigona) | Không lấy hoa, sống hoàn toàn bằng mật, phấn cướp từ tổ khác |
| Chiếm tổ | Đã ghi nhận ở Úc giữa các loài Tetragonula | Đàn tấn công, giết đàn chủ và đưa ong chúa của mình vào ở |
| Tranh chỗ làm tổ | Nhiều nơi, nhất là rừng mất hốc cây | Đàn mới tách ra phải giành hốc cây, khe đá với đàn khác |
| Cướp từ ong mật | Một số quan sát rời rạc | Ong không ngòi vào tổ ong mật yếu lấy mật; hiếm và ít được đo |
Các loài chuyên cướp đáng chú ý vì cho thấy cạnh tranh có thể đẩy tiến hoá đi xa đến đâu. Loài Lestrimelitta limao ở châu Mỹ được mô tả dùng chất mùi citral, mùi giống chanh, khi tấn công, có thể làm rối loạn sự phòng thủ của đàn bị cướp. Ở châu Á, các tài liệu phổ biến chưa mô tả một nhóm chuyên cướp tương tự; đây là chỗ nên đọc thận trọng.
Trận chiến chiếm tổ
Ở Úc, các nhà nghiên cứu đã ghi nhận những trận chiến lớn giữa các đàn thuộc chi Tetragonula. Hàng nghìn con ong bay vần vũ trước cửa tổ, ôm vật nhau rơi xuống đất, để lại một lớp xác ong. Phân tích di truyền sau đó cho thấy một số trận chiến kết thúc bằng việc đàn tấn công chiếm tổ: ong chúa cũ bị thay bằng ong chúa thuộc đàn tấn công, có trường hợp là loài khác.
Những trận chiến này cho thấy tổ, với cấu trúc keo, sáp, kho mật dày công xây dựng, là tài sản đáng giành giật. Chiếm một tổ có sẵn rẻ hơn nhiều so với tách đàn và xây từ đầu, nhất là khi hốc cây phù hợp khan hiếm.
Ở Việt Nam, người nuôi ong dú thỉnh thoảng kể về những trận "ong đánh nhau" dữ dội trước cửa tổ. Không rõ những trận này là cướp mật hay chiếm tổ, và giữa cùng loài hay khác loài, vì gần như chưa có ai lấy mẫu phân tích. Một nghiên cứu đơn giản, lấy mẫu ong trước và sau trận chiến để định danh, có thể trả lời câu hỏi này.
Cơ chế phòng thủ của đàn bị tấn công
Áp lực cạnh tranh đã tạo ra nhiều cơ chế phòng thủ ở ong không ngòi. Dưới đây là những cơ chế đã được mô tả, ở mức sinh học, không phải hướng dẫn chăm đàn:
- Ống cửa tổ hẹp: chỉ vừa một vài con đi qua, giúp ong gác chặn kẻ lạ dễ hơn. Hình dạng, độ dài ống khác nhau giữa các loài.
- Nhựa dính quanh cửa: những giọt nhựa tươi ở miệng ống làm dính chân, cánh của côn trùng lạ.
- Đóng cửa ban đêm: nhiều loài thu hẹp hoặc bịt cửa tổ bằng một lớp keo mỏng vào ban đêm và mở lại buổi sáng.
- Nhận diện bằng mùi: ong gác kiểm tra mùi của từng con về, ong lạ bị chặn ngay ở cửa.
- Huy động phòng thủ: khi có cuộc tấn công, số ong gác tăng nhanh, nhiều con lao ra cắn, bám vào kẻ địch.
- Tổ ẩn và kho mật ở xa cửa: bầu mật thường nằm sâu bên trong, kẻ cướp phải vượt qua lối đi dài và hẹp mới tới.
Những cơ chế này hiệu quả với đàn đông, khoẻ. Một đàn yếu có thể có cấu trúc phòng thủ đầy đủ nhưng không đủ ong để vận hành. Đó là lý do cướp mật thường nhắm vào đàn yếu. Ở chiều ngược lại, một đàn quá chú trọng phòng thủ, giữ nhiều ong ở cửa tổ, sẽ có ít ong đi kiếm ăn hơn. Mỗi đàn vì vậy luôn phải cân giữa hai nhu cầu này, và sự cân bằng ấy thay đổi theo mùa hoa và theo mức đe doạ xung quanh.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có đánh nhau với ong mật không?
Đối đầu trực tiếp giữa ong dú và ong mật trên hoa ít được ghi nhận. Hai nhóm thường chia nhau nguồn theo giờ, loại hoa và vị trí trên cây. Cạnh tranh giữa chúng chủ yếu là kiểu lấy trước: ai tới trước hưởng phần mật, và tăng lên rõ khi hoa khan hiếm.
Có loài ong không ngòi nào sống hoàn toàn bằng cướp không?
Có. Ở châu Mỹ, các loài thuộc chi Lestrimelitta không đi lấy hoa mà sống bằng mật, phấn cướp từ tổ khác. Ở châu Phi có chi Cleptotrigona với lối sống tương tự. Ở châu Á, các tài liệu phổ biến chưa mô tả nhóm chuyên cướp tương tự.
Thấy xác ong dú dưới cửa tổ có phải đã có trận cướp mật không?
Có thể, nhưng không chắc. Xác ong cũng có thể do ong già chết tự nhiên được mang ra, do ngộ độc thuốc, hoặc do trận chiến chiếm tổ. Cần nhìn thêm hành vi ở cửa tổ, thời điểm và tình trạng đàn để phân biệt.
Vì sao đàn yếu hay bị cướp?
Đàn yếu có ít ong gác, phản ứng chậm khi kẻ lạ xuất hiện, trong khi kho mật vẫn phát ra mùi hấp dẫn. Với đàn mạnh xung quanh đang thiếu hoa, đây là nguồn thức ăn dễ lấy. Đây là quy luật chung ở nhiều loài côn trùng xã hội, không riêng ong không ngòi.
Trận chiến chiếm tổ có xảy ra ở Việt Nam không?
Người nuôi ong dú có kể về những trận đánh nhau lớn trước cửa tổ, nhưng chưa có nghiên cứu nào xác định đó là chiếm tổ hay cướp mật. Ở Úc, việc chiếm tổ giữa các loài Tetragonula đã được ghi nhận bằng phân tích di truyền. Đây là câu hỏi mở cho nghiên cứu trong nước.