Phần lớn ong dú ở Việt Nam, tức các loài ong không ngòi cỡ nhỏ thuộc nhóm Tetragonula và Lepidotrigona, thường kiếm ăn trong vòng vài trăm mét quanh tổ; nguồn hoa dày đặc ngay sát tổ thì ong còn bay gần hơn nữa. Những con số tối đa được ghi nhận trong tài liệu cho loài nhỏ thường chỉ quanh mức một cây số, còn vài loài ong không ngòi thân lớn ở châu Mỹ có thể đi xa hơn. Như vậy tầm bay của ong dú ngắn hơn rõ so với ong mật, loài vẫn hay đi kiếm ăn ở khoảng cách tính bằng cây số.
Con số này không phải chi tiết để trả lời cho vui. Nó cho biết một đàn ong dú thật sự "nhìn thấy" bao nhiêu diện tích hoa, cây nào trong vườn được ong ghé, và vì sao một mảnh vườn nhỏ lại quyết định gần như toàn bộ đời sống của đàn. Bài này đi qua cách các nhà nghiên cứu đo tầm bay, lý do sinh học khiến ong dú bay ngắn, sự khác nhau giữa tầm bay tối đa và tầm bay thường ngày, và cách bạn tự quan sát được trong vườn mình.
Các con số về tầm bay đến từ đâu
Khi đọc một con số kiểu "ong dú bay xa năm trăm mét", bạn nên hỏi ngay: đo bằng cách nào. Mỗi phương pháp trả lời một câu hỏi hơi khác nhau, nên các con số không thể đặt cạnh nhau như cùng một thứ.
| Phương pháp | Cách làm | Đo được gì | Giới hạn |
|---|---|---|---|
| Thả ong ở khoảng cách tăng dần | Bắt ong thợ, đánh dấu, mang ra xa tổ rồi thả, đếm con quay về | Khả năng tìm đường về tối đa | Ong bị đặt vào chỗ lạ, không phải hành vi kiếm ăn tự nhiên |
| Trạm thức ăn nhân tạo | Đặt đĩa nước đường ở khoảng cách khác nhau, xem ong của đàn đánh dấu có tới không | Khoảng cách ong sẵn lòng đi khi có mồi | Nước đường ngọt hơn hoa thật, có thể kéo ong đi xa hơn bình thường |
| Suy từ kích cỡ cơ thể | Đo bề ngang giữa hai gốc cánh rồi dùng mối tương quan đã lập cho nhiều loài ong | Ước lượng nhanh cho loài chưa ai đo | Chỉ là ước lượng, sai số lớn |
| Phân tích phấn hoa trong tổ | Soi phấn trong bầu phấn, đối chiếu với cây quanh tổ đã biết khoảng cách | Ong thật sự lấy hoa ở đâu trong đời thường | Cần bản đồ cây quanh tổ và người định danh phấn giỏi |
Đọc bảng sẽ thấy vì sao có bài viết nói ong dú "bay được hơn một cây số" trong khi người nuôi lại thấy ong chủ yếu quanh quẩn trong vườn. Cả hai có thể đều đúng: một bên là giới hạn của cơ thể, một bên là thói quen khi có hoa gần. Bài viết nghiêm túc sẽ nói rõ con số thuộc loại nào.
Thân càng nhỏ, tầm bay càng ngắn
Ở nhiều nhóm ong, người ta thấy một mối tương quan khá ổn định: loài thân lớn bay xa hơn loài thân nhỏ. Lý do nằm ở vật lý của việc bay. Cơ bay nằm trong ngực, và một con ong lớn mang được nhiều nhiên liệu hơn trong diều mật, có quán tính tốt hơn trước gió và giữ nhiệt cơ thể lâu hơn. Ong dú cỡ nhỏ, thân chỉ vài mi-li-mét, mất nhiệt rất nhanh và dễ bị gió thổi lệch; một quãng bay dài với nó tốn năng lượng hơn hẳn tính theo khối lượng cơ thể.
Ong không ngòi lại có một bất lợi thứ hai: kiếm ăn theo kiểu đàn chung, nhưng mỗi con thợ chỉ mang về một lượng mật và phấn rất nhỏ. Nếu nguồn hoa ở xa, phần mật đốt cháy trên đường đi về có thể gần ngang phần mang về được. Các mô hình kinh tế học kiếm ăn ở côn trùng nói chung đều đi tới cùng kết luận: con vật nhỏ có lợi khi khai thác kỹ những nguồn gần, chứ không chạy theo nguồn xa.
Điều này giải thích vì sao trong cùng một khu vườn, ong mật có thể "bỏ qua" vạt hoa nhỏ để bay tới cánh đồng hoa lớn ở xa, còn ong dú lại cần mẫn với từng chùm hoa li ti quanh tổ. Hai cách sống này không cái nào tốt hơn cái nào; chúng chỉ là hai lời giải khác nhau cho cùng một bài toán năng lượng.
Tầm bay tối đa khác tầm bay hằng ngày
Tầm tối đa là giới hạn của cơ thể. Đây là con số từ thí nghiệm thả ong ở xa: ong còn tìm đường về được tới đâu. Nó hữu ích để biết đàn có thể sống sót khi hoa quanh tổ cạn, nhưng không mô tả một ngày bình thường của đàn.
Tầm hằng ngày phụ thuộc vào hoa quanh tổ. Khi vườn có nhiều cây đang nở, phần lớn chuyến bay diễn ra rất gần, có khi chỉ trong vài chục mét. Khi mùa khô thiếu hoa, ong buộc phải đi xa hơn, mỗi chuyến tốn nhiều thời gian hơn và số chuyến trong ngày giảm.
Ong không chia đều ra mọi hướng. Phạm vi kiếm ăn hiếm khi là một hình tròn đẹp. Ong dồn về hướng có hoa, tránh khoảng trống trơ trụi, mặt đường nóng hay vùng gió mạnh. Bản đồ thật của một đàn thường méo theo cảnh quan.
Đàn mạnh và đàn yếu cũng khác nhau. Một đàn đông có thể "rải" ong thợ ra nhiều nguồn hơn, kể cả nguồn hơi xa. Đàn yếu tập trung vào nguồn gần và chắc ăn. Vì vậy hai tổ đặt cạnh nhau vẫn có thể có bản đồ kiếm ăn không giống nhau.
Thời tiết co giãn phạm vi. Trời lặng gió, ấm, ong đi xa hơn; trời âm u, gió giật, ong gần như chỉ ra những nguồn sát tổ. Nên một con số đo trong một tuần nắng đẹp không đại diện cho cả năm.
Ong dú tìm đường về tổ bằng cách nào
Bay xa được còn phải về được. Ong dú non khi mới chuyển sang làm việc ngoài tổ thường có những chuyến bay định hướng ngắn: bay ra, quay mặt về phía cửa tổ, lượn những vòng nhỏ rồi rộng dần. Người nuôi hay gọi là "ong tập bay". Trong các chuyến này, ong ghi nhớ hình dạng cửa tổ, các mốc lớn quanh tổ như thân cây, mái nhà, hàng rào, và hướng ánh sáng.
Ở các loài ong được nghiên cứu kỹ, việc định hướng dựa vào nhiều nguồn cùng lúc: vị trí mặt trời, kiểu ánh sáng phân cực của bầu trời, các mốc cảnh quan và mùi ở gần cửa tổ. Với ong không ngòi, các nghiên cứu cho thấy mốc nhìn thấy và mùi ở cửa tổ rất quan trọng ở chặng cuối. Ống keo trước cửa tổ của mỗi đàn có hình dạng, màu và mùi riêng, giúp ong nhận đúng nhà giữa nhiều tổ đặt gần nhau.
Đó cũng là lý do một tổ bị dời đi vài mét giữa ban ngày thường làm ong thợ đang ở ngoài lúng túng, bay vòng vòng ở chỗ cũ. Với một loài có tầm bay ngắn, một sai lệch nhỏ về vị trí đã là khác biệt lớn trong bản đồ trí nhớ của chúng.
Những thứ trong cảnh quan làm phạm vi kiếm ăn co lại
Ngoài kích cỡ cơ thể, cảnh quan quanh tổ quyết định ong dú thực sự đi được bao xa. Một số yếu tố thường được nêu trong các nghiên cứu về ong nhỏ ở vùng nông nghiệp:
- Khoảng trống rộng không hoa: bãi đất trống, sân bê tông, ruộng vừa cày. Ong nhỏ ít khi vượt qua những dải trống rộng nếu bên kia không có tín hiệu hoa rõ ràng.
- Mặt nước rộng và sông lớn: gió trên mặt nước mạnh và đều, không có chỗ nghỉ. Một con sông lớn có thể chia đôi phạm vi kiếm ăn của đàn ở hai bờ.
- Nhà màng và lưới chắn côn trùng: với cây trồng bên trong, ong bên ngoài gần như không vào được, kể cả khi khoảng cách rất ngắn.
- Đường lớn nhiều xe: luồng gió xe chạy và mặt đường nóng làm chuyến bay qua đường tốn sức và rủi ro hơn.
- Đèn chiếu sáng, khói, bụi: làm thay đổi giờ bay và có thể làm ong mất hướng khi về tổ lúc chiều muộn.
- Hàng rào cây cao: ngược lại, hàng cây có thể là "hành lang" dẫn ong đi xa hơn, vì dọc đó có hoa, bóng mát và mốc định hướng.
Nói cách khác, khoảng cách theo thước dây không phản ánh đủ khoảng cách mà con ong cảm nhận. Hai vạt hoa cách tổ cùng ba trăm mét có thể một vạt được ghé đều đặn, vạt kia gần như không, chỉ vì cảnh quan giữa chúng khác nhau.
So với ong mật, con số nói lên điều gì
Đặt ong dú cạnh ong mật giúp hiểu vì sao hai nhóm ong có vai trò khác nhau trong vườn. Bảng dưới chỉ so ở mức xu hướng chung, không phải số đo cho một loài cụ thể.
| Khía cạnh | Ong không ngòi cỡ nhỏ (ong dú) | Ong mật |
|---|---|---|
| Tầm kiếm ăn thường ngày | Thường vài trăm mét | Thường xa hơn nhiều, có khi vài cây số |
| Cách báo cho đồng đàn chỗ có hoa | Dấu mùi, rủ trong tổ, không có điệu múa lắc | Điệu múa lắc mã hoá hướng và khoảng cách |
| Kiểu khai thác | Kỹ, gần, nhiều hoa nhỏ | Dồn quân nhanh vào nguồn lớn |
| Ý nghĩa cho thụ phấn | Phủ dày quanh tổ, mỏng nhanh khi ra xa | Phủ rộng hơn nhưng có thể bỏ qua cây kém hấp dẫn |
Khác biệt về tầm bay vì vậy không chỉ là chuyện xa hay gần. Nó quyết định ong dú hợp với kiểu vườn nào: vườn có nhiều tầng cây, hoa nở rải rác quanh năm, nơi tổ được đặt ngay trong vùng cần ong ghé. Với cánh đồng một loại cây trải rộng hàng chục héc-ta, một đàn ong dú đặt ở mép ruộng chỉ phủ được phần sát mép.
Tự quan sát tầm bay của đàn trong vườn
Bạn không cần phòng thí nghiệm để có một hình dung thô về phạm vi kiếm ăn của đàn ong dú quanh nhà. Cách làm dưới đây là một bài tập quan sát kiểu khoa học công dân, không làm hại đàn:
- Vẽ sơ đồ vườn và các vạt cây đang nở trong bán kính chừng năm trăm mét, ghi khoảng cách ước tính từ tổ.
- Chọn một buổi sáng nắng, lặng gió. Ở mỗi vạt hoa, đứng quan sát mười phút, đếm số ong dú ghé hoa. Ghi cùng một khung giờ cho mọi điểm.
- Lặp lại vào vài ngày khác nhau trong tuần và ít nhất một lần khi trời âm u để thấy phạm vi co giãn.
- Nếu quanh nhà có nhiều tổ của người khác, ghi chú điều này: bạn đang đếm ong của cả khu chứ không riêng đàn mình.
- Đặt số đếm lên sơ đồ. Thường bạn sẽ thấy số ong giảm nhanh khi ra xa tổ, và một vài vạt hoa xa vẫn đông ong vì nằm dọc hàng cây hay rất hấp dẫn.
Kết quả của bạn không thay được một nghiên cứu có đánh dấu cá thể, nhưng đủ để hiểu đàn của mình đang sống dựa vào những cây nào. Ví dụ giả định: nếu tám phần mười số ong bạn đếm được nằm ở hàng chôm chôm cách tổ chừng năm mươi mét, thì khi hàng cây ấy tàn hoa, đàn sẽ cảm thấy khó khăn rõ rệt dù cách đó vài trăm mét vẫn có hoa.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có bay xa được một cây số không?
Có thể, nhất là khi hoa gần tổ cạn và ở xa có nguồn hấp dẫn, nhưng đó là giới hạn chứ không phải thói quen. Phần lớn chuyến kiếm ăn của các loài ong dú nhỏ diễn ra trong vòng vài trăm mét. Con số chính xác thay đổi theo loài, mùa, thời tiết và cảnh quan quanh tổ.
Vì sao các tài liệu đưa ra con số tầm bay khác nhau?
Vì chúng đo những thứ khác nhau. Thí nghiệm thả ong ở xa đo khả năng tìm đường về, trạm nước đường đo mức sẵn lòng bay khi có mồi ngọt, phân tích phấn trong tổ đo nơi ong thật sự lấy hoa. Loài ong và vùng nghiên cứu khác nhau cũng cho kết quả khác nhau.
Ong muỗi, loài nhỏ nhất, bay được bao xa?
Ong muỗi thuộc nhóm thân rất nhỏ nên theo mối tương quan chung giữa kích cỡ và tầm bay, phạm vi của chúng được cho là ngắn. Tuy vậy số đo trực tiếp cho các loài tí hon còn ít, vì chúng khó đánh dấu và khó theo dõi. Mọi con số cụ thể cho ong muỗi nên được đọc thận trọng.
Dời tổ ong dú vài mét có làm ong lạc không?
Ong thợ đang bay ngoài tổ ghi nhớ vị trí cũ, nên khi tổ bị dời giữa ngày, nhiều con sẽ bay vòng ở chỗ cũ một lúc. Với tầm bay ngắn và trí nhớ dựa vào mốc gần, ngay cả dịch chuyển nhỏ cũng gây xáo trộn. Vì vậy người nuôi thường dời tổ vào ban đêm khi ong đã về hết.
Tầm bay ngắn có phải là điểm yếu của ong dú không?
Không hẳn. Tầm bay ngắn đi kèm cách khai thác kỹ những nguồn gần, rất hợp với vườn nhiều tầng cây và hoa nhỏ nở rải rác. Điểm yếu chỉ lộ ra khi cảnh quan quanh tổ nghèo hoa hoặc khi cần phủ ong cho một cánh đồng rộng, nơi ong dú khó vươn tới phần xa.