Ở mức cả đàn, ong dú là loài "ăn tạp": chúng lấy mật và phấn từ rất nhiều loài cây khác nhau. Nhưng ở mức từng con, trong một chuyến bay, ong thợ thường bám vào một loài hoa duy nhất, hiện tượng gọi là trung thành hoa. Việc chọn hoa nào dựa trên màu sắc theo cách ong nhìn, mùi hoa ong đã học được, hình dạng và kích cỡ hoa có vừa với thân hình nhỏ bé của nó hay không, và nhu cầu của đàn lúc đó là mật hay phấn.
Hai mức chọn lựa này, đàn đa dạng còn cá thể chuyên một loài, có ý nghĩa lớn cho cây trồng: hoa chỉ được thụ phấn khi con ong mang đúng phấn của cùng loài tới. Bài này giải thích ong dú nhìn và ngửi hoa ra sao, kiểu hoa nào hợp với ong nhỏ, vì sao có lúc ong "đi cửa sau" lấy mật, và cách bạn tự quan sát sự trung thành hoa trong vườn.
Đàn ăn tạp, từng con chuyên một loài
Nếu soi phấn hoa trong các bầu phấn của một tổ ong dú, người ta thường thấy phấn của nhiều loài cây: cây ăn trái, cây rừng, cỏ dại, rau, cây cảnh. Đây là dấu hiệu của lối sống đa thực, tức không phụ thuộc vào một nhóm cây hẹp. Điều này dễ hiểu với một đàn sống quanh năm ở vùng nhiệt đới, nơi mỗi loài cây chỉ nở một thời gian ngắn và đàn phải liên tục chuyển nguồn.
Nhưng khi theo dõi từng cá thể, hình ảnh lại khác. Nhiều nghiên cứu trên ong xã hội cho thấy trong một chuyến bay, con ong có xu hướng ghé liên tiếp những bông cùng loài, bỏ qua bông khác loài dù đứng sát bên. Ở ong không ngòi, phân tích cục phấn trên chân từng con thường cho thấy phần lớn cục phấn chỉ gồm một loại phấn, hoặc một loại chiếm áp đảo.
Sự kết hợp này là một chiến lược khôn ngoan. Đàn có nhiều ong, mỗi con chuyên một nguồn, nên tổng thể vẫn khai thác được nhiều loài cây. Còn từng con thì đỡ tốn công học lại cách lấy mật mỗi khi đổi sang một kiểu hoa khác. Bạn có thể hình dung như một xưởng có nhiều thợ chuyên môn, thay vì mỗi người làm mọi thứ.
Ong nhìn màu hoa khác mắt người
Ong thấy được tia cực tím. Mắt ong nói chung có ba loại tế bào cảm nhận màu, nhạy với tia cực tím, xanh lam và xanh lục. Nhiều bông hoa có những vệt chỉ hiện ra dưới tia cực tím, như đường băng chỉ dẫn vào trung tâm hoa, mà mắt người không thấy.
Màu đỏ thuần khó thấy với ong. Ong không có tế bào nhạy với ánh sáng đỏ như người, nên hoa đỏ thuần không phản xạ cực tím có thể hiện ra tối, kém nổi. Đó là một lý do nhiều hoa đỏ ở vùng nhiệt đới được chim ghé nhiều hơn ong.
Trắng, vàng, xanh tím nổi bật. Hoa trắng, vàng, xanh tím thường dễ được ong nhận ra trên nền lá xanh. Hoa trắng với người có thể mang nhiều sắc thái khác nhau với ong, tuỳ mức phản xạ cực tím.
Mắt ong nhỏ nhìn kém chi tiết. Ong dú có mắt nhỏ, số mắt con ít hơn ong lớn, nên độ phân giải kém. Chúng phát hiện hoa từ xa chủ yếu nhờ mảng màu lớn và mùi, rồi mới dùng hình dạng chi tiết khi đã tới gần.
Màu chỉ là một tín hiệu. Màu sắc giúp tìm hoa nhanh hơn, nhưng ong không chọn hoa chỉ vì màu. Mùi, phần thưởng thực sự và kinh nghiệm cũ thường quyết định con ong có quay lại hay không.
Mùi hoa: tín hiệu ong học nhanh nhất
Mùi là kênh thông tin quan trọng nhất với ong nhỏ, vốn nhìn kém. Mỗi loài hoa có một hỗn hợp chất thơm riêng, và ong học được liên kết giữa mùi đó với phần thưởng mật hay phấn chỉ sau vài lần ghé. Ở một số loài ong không ngòi, việc học này còn bắt đầu ngay trong tổ, khi ong nếm mẫu mật mà đồng đàn mang về.
Khi đã học, con ong sẽ ưu tiên tìm mùi ấy. Đây là cơ chế chính đứng sau sự trung thành hoa. Mùi cũng thay đổi theo giờ: nhiều loài hoa tỏa hương mạnh nhất vào thời điểm mật hoa dồi dào nhất, như một lời mời đúng lúc. Hoa đã được thụ phấn hoặc đã cạn mật đôi khi đổi mùi, và ong có thể học được để bỏ qua.
Một chi tiết thú vị: mùi bám trên lông ong khi lăn qua hoa cũng là "thông tin" cho đồng đàn ở nhà. Vì thế, sự trung thành của từng con lan ra thành xu hướng của cả nhóm ong đang khai thác cùng một nguồn. Hệ quả là một cây có hương thơm đậm, nở nhiều cùng lúc thường kéo được đông ong dú hơn những cây nở lẻ tẻ.
Kiểu hoa nào hợp với ong nhỏ
Ong dú có thân nhỏ, vòi ngắn, nên không phải hoa nào cũng lấy được. Bảng dưới phân loại thô các kiểu hoa và vai trò ong dú thường có ở mỗi kiểu.
| Kiểu hoa | Ong dú lấy được gì | Vai trò thụ phấn thường thấy |
|---|---|---|
| Hoa nhỏ, mở, nông, mọc thành cụm | Cả mật và phấn, dễ dàng | Thường có ích, ong đi qua nhiều bông |
| Hoa lớn, mở rộng | Phấn và mật ở đáy | Ong có thể lấy mà không chạm nhuỵ, hiệu quả tuỳ cấu tạo |
| Hoa ống sâu, hẹp | Khó với tới mật | Thấp; có khi chỉ lấy phấn rơi ở miệng ống |
| Hoa cần rung để nhả phấn (họ cà) | Ít, vì ong không ngòi không rung hoa như ong nghệ | Thấp so với các loài biết rung hoa |
| Hoa nở đêm | Chỉ phần còn lại khi trời sáng | Góp phần nhỏ, chủ lực là loài bay đêm |
Bảng này giải thích vì sao ong dú hay quanh quẩn ở hoa nhãn, chôm chôm, xoài, hoa cỏ nhỏ và các cây hoa cụm, mà ít có mặt ở hoa ống dài. Nó cũng nhắc rằng ong ghé hoa chưa chắc đã thụ phấn: một con ong nhỏ lấy phấn ở bao phấn mà không bao giờ chạm vào đầu nhuỵ thì chỉ là khách hưởng lợi.
Đi cửa sau: lấy mật qua lỗ khoét
Với hoa ống sâu, một số loài ong có cách lấy mật không qua miệng hoa: cắn thủng hoặc dùng lại lỗ khoét ở gốc tràng hoa rồi hút mật trực tiếp. Hành vi này được gọi là trộm mật, vì ong lấy được phần thưởng mà không chạm vào nhị và nhuỵ. Ở ong không ngòi, việc cắn thủng tràng hoa đã được ghi nhận ở một số loài Trigona thân lớn hơn và hàm khỏe ở châu Mỹ.
Các loài ong dú nhỏ thường gặp ở Việt Nam ít có khả năng tự khoét lỗ, nhưng có thể dùng lại những lỗ mà côn trùng khác hoặc chim đã tạo ra. Người quan sát kỹ đôi khi thấy ong dú chui vào gốc hoa thay vì miệng hoa. Đó là dấu hiệu chúng đang lấy mật kiểu cửa sau.
Trộm mật không phải lúc nào cũng có hại cho cây. Một số nghiên cứu cho thấy khi mật bị rút bớt, những loài thụ phấn chính phải ghé nhiều bông hơn để no, và điều đó lại làm tăng thụ phấn chéo. Nhưng ở cây trồng phụ thuộc mạnh vào một loài thụ phấn, việc mất mật vào tay kẻ trộm có thể làm giảm số lần ghé hữu ích. Kết quả tuỳ từng cặp cây và côn trùng. Vì vậy khi thấy ong dú chui vào gốc hoa, điều đáng ghi lại là loài cây, giờ quan sát và lỗ ấy do ai tạo ra, chứ chưa nên vội kết luận ong có lợi hay có hại cho cây.
Mật hay phấn: nhu cầu của đàn quyết định
Phấn là protein cho ấu trùng. Khi đàn đang nuôi nhiều nhộng, nhu cầu phấn tăng, và tỷ lệ ong đi lấy phấn cũng tăng theo. Ong lấy phấn chọn hoa có nhiều bao phấn mở, kể cả hoa có ít mật.
Mật là năng lượng và kho dự trữ. Khi kho mật thấp hoặc trước mùa thiếu hoa, nhiều ong chuyển sang lấy mật. Ong lấy mật ưu tiên hoa có mật ngọt và dồi dào, không quan tâm lắm tới phấn.
Cùng một cây, hai nhóm khách. Một cây vừa có phấn vừa có mật có thể được hai nhóm ong khác nhau ghé, với hành vi khác nhau trên hoa. Ong lấy phấn thường lăn qua bao phấn nhiều hơn, nên hay mang phấn đi nhiều hơn.
Ong không "tính toán" một mình. Không có con ong nào nắm toàn bộ nhu cầu của đàn. Sự điều chỉnh diễn ra qua những tín hiệu nhỏ trong tổ, như việc mật mang về được nhận nhanh hay chậm, kho phấn còn nhiều hay ít.
Mùa cũng xoay tỷ lệ. Vào đợt hoa rộ, đàn có xu hướng tích mật cho mùa khó; vào lúc đàn đang tăng quân, phấn được ưu tiên. Người đếm cửa tổ qua nhiều tháng thường thấy tỷ lệ ong mang phấn lên xuống theo nhịp ấy, và có thể dùng nó như một chỉ báo thô về giai đoạn phát triển của đàn.
Tự quan sát trung thành hoa trong vườn
Bạn có thể kiểm tra hiện tượng trung thành hoa bằng một quan sát đơn giản, cần một vạt vườn có ít nhất hai loài cây cùng nở xen nhau:
- Chọn một con ong dú vừa đáp xuống một bông hoa, ghi tên loài hoa.
- Theo dõi con ong đó qua các bông kế tiếp, ghi lần lượt loài của mỗi bông nó ghé, tới khi mất dấu.
- Lặp lại với khoảng hai mươi con ong khác nhau trong cùng buổi.
- Đếm xem bao nhiêu lần ong chuyển sang loài hoa khác giữa hai lần ghé liên tiếp, so với tổng số lần chuyển bông.
- Nếu muốn kỹ hơn, quan sát màu cục phấn trên chân những con ong về tổ: cục phấn một màu đều thường ứng với một loài hoa.
Ví dụ giả định: trong hai trăm lần chuyển bông bạn ghi được, chỉ khoảng hai chục lần ong đổi loài hoa. Con số như vậy gợi ý mức trung thành cao. Kết quả của bạn sẽ thay đổi theo mật độ hai loài cây, độ hấp dẫn của mỗi loài và giờ quan sát, nên hãy ghi đủ các yếu tố ấy. Một điểm hay bị bỏ sót là phân biệt ong dú với ruồi hoa nhỏ và ong mồ hôi cùng cỡ: chỉ ghi những con bạn chắc chắn là ong dú, nếu không số liệu sẽ trộn hành vi của nhiều nhóm côn trùng khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có thích hoa màu đỏ không?
Ong nói chung không thấy rõ màu đỏ thuần như người, nên hoa đỏ không phản xạ tia cực tím thường kém nổi với ong. Tuy vậy, nếu hoa đỏ có mùi rõ và mật dễ lấy, ong vẫn có thể học và ghé. Màu chỉ là một tín hiệu, mùi và phần thưởng thường quyết định hơn.
Vì sao ong dú bám một cây mà bỏ qua cây bên cạnh đang nở?
Vì sự trung thành hoa: con ong đã học mùi và cách lấy mật ở một loài, nên ưu tiên loài ấy trong chuyến bay. Ngoài ra cây bên cạnh có thể có mật ít, hoa ống sâu khó lấy, hoặc mở vào giờ ong ít bay. Khi nguồn quen cạn, ong mới chuyển sang.
Trung thành hoa có lợi gì cho cây trồng?
Khi ong ghé liên tiếp những bông cùng loài, phấn mang theo đúng là phấn cây cùng loài, nên hoa được thụ phấn hiệu quả hơn. Nếu ong chuyển loài liên tục, phấn của nhiều loài trộn lẫn và bị lãng phí trên những đầu nhuỵ không hợp.
Ong dú có thụ phấn được cho cà chua không?
Hoa cà chua cần được rung để nhả phấn từ bao phấn kín. Ong không ngòi không có tập tính rung hoa như ong nghệ, nên vai trò của chúng với cà chua thường bị xem là hạn chế. Ở nhà màng, người trồng hay dùng cách rung hoa bằng tay hoặc thiết bị.
Có nên trồng thêm hoa để giữ ong dú trong vườn không?
Trồng thêm cây có hoa nhỏ, mở, nở rải rác quanh năm giúp đàn có nguồn ổn định khi cây chính chưa ra hoa. Nhưng nên chọn cây có hoa nở lệch mùa với cây chính, để không cạnh tranh giành ong đúng lúc cây chính cần thụ phấn.
Ong dú có phân biệt được hoa đã bị ong khác hút cạn không?
Ở ong nói chung, có bằng chứng ong nhận ra mùi do con trước để lại và bỏ qua những bông vừa bị hút. Ở ong không ngòi, hiện tượng này đã được ghi nhận ở một số loài, nhưng mức độ tinh tế của khả năng phân biệt thì còn khác nhau giữa các nghiên cứu.