Ngoài mật hoa và phấn hoa, ong không ngòi còn đi lấy nước, bùn đất để trộn làm vật liệu tổ, muối khoáng ở chỗ đất ẩm, dịch ngọt do rệp và rầy tiết ra, mật từ tuyến ngoài hoa trên lá và cuống; ở châu Mỹ còn có vài loài ăn xác động vật thay cho phấn. Mỗi nguồn đáp ứng một nhu cầu riêng của đàn mà mật và phấn không đủ cung cấp.
Những nguồn này ít được chú ý vì không gắn với hình ảnh ong trên hoa, nhưng chúng cho thấy sự linh hoạt đáng kể trong cách ong không ngòi kiếm sống. Chúng cũng mở ra những con đường mà đàn có thể tiếp xúc với chất lạ từ môi trường. Bài này đi qua từng nguồn, nói rõ cái nào đã được ghi nhận chắc chắn và cái nào còn ở mức quan sát rời rạc.
Tổ ong cần nhiều thứ hơn mật và phấn
Mật hoa cung cấp đường, tức năng lượng. Phấn hoa cung cấp đạm, chất béo, vitamin và một phần khoáng chất cho ấu trùng. Nhựa cây là vật liệu xây dựng. Nhưng một đàn ong còn cần nước để pha loãng thức ăn và giữ cân bằng trong tổ, cần khoáng chất mà phấn hoa có thể không cung cấp đủ, và với một số loài, cần đất làm vật liệu.
Vì vậy trong số ong ra vào cửa tổ, luôn có một phần không mang phấn mà cũng không đi lấy mật hoa. Chúng có thể đang đi lấy nước, đất, khoáng, hoặc dịch ngọt ở những nơi không phải hoa. Người quan sát nếu chỉ đếm ong trên hoa sẽ bỏ sót mảng hoạt động này.
Tỷ lệ của từng loại hoạt động thay đổi theo mùa và điều kiện. Ngày nóng khô, số ong đi lấy nước tăng; khi đàn đang xây hay sửa tổ, số ong mang nhựa và đất tăng. Những biến động này là tín hiệu để hiểu đàn đang ở giai đoạn nào và môi trường quanh tổ đang thiếu gì.
Nước: dùng để làm gì
Người quan sát thường thấy ong dú đậu ở mép chậu nước, bờ ao, lớp rêu ẩm, đất ướt quanh gốc cây hay giọt sương trên lá vào buổi sáng. Ong hút nước vào diều rồi mang về tổ như mang mật. Hoạt động này dễ thấy nhất vào những ngày nóng khô.
Nước được dùng để uống, để pha loãng mật đặc khi cho ăn trong tổ, và có thể để duy trì độ ẩm cần thiết cho ổ nhộng và bầu phấn. Ở ong mật, nước còn được dùng làm mát tổ bằng bay hơi; với ong không ngòi, vai trò làm mát này chưa được chứng minh rõ ở đa số loài. Đây là một điểm cần lưu ý khi đọc tài liệu: điều đúng với ong mật chưa chắc đúng với ong dú.
Một chi tiết thú vị: ong thường không chọn nước sạch tinh. Nhiều quan sát ở ong nói chung cho thấy ong ưa nước có mùi, như nước đọng có rêu, nước có lẫn khoáng, hơn là nước trong. Có thể mùi giúp ong dễ tìm và nhớ chỗ lấy nước, hoặc nước ấy cung cấp thêm khoáng chất. Ở ong không ngòi, sở thích này chưa được đo nhiều.
Bùn đất: vật liệu xây tổ
Ở một số loài ong không ngòi, đặc biệt nhiều loài thuộc chi Melipona ở châu Mỹ, ong mang đất ẩm về trộn với nhựa cây để làm vật liệu gọi là geopropolis. Vật liệu này dùng để làm vách tổ, bịt kín khe hở và làm cửa tổ. Ong mang đất trên giỏ phấn ở chân sau, giống như mang phấn hay nhựa.
Geopropolis là vật liệu cứng, nặng, có khả năng chống chịu tốt hơn cerumen ở những chỗ chịu tác động bên ngoài. Có giả thuyết cho rằng việc trộn đất giúp tiết kiệm nhựa, vốn tốn công thu gom, ở những vùng mà nhựa không dồi dào.
Với các loài ong dú nhỏ ở Việt Nam, việc dùng đất làm vật liệu tổ ít được mô tả hơn. Người quan sát có thể thấy ong dú đậu trên đất ẩm, nhưng không rõ chúng đang lấy nước, khoáng hay đất. Phân biệt được ba hoạt động này cần nhìn kỹ xem ong về tổ có mang gì trên chân sau hay không. Đây là một quan sát đơn giản mà ai cũng có thể làm và ghi chép.
Muối khoáng: vì sao ong đậu trên đất ẩm
Phấn hoa có thể thiếu khoáng. Phấn hoa giàu đạm nhưng hàm lượng một số khoáng như natri có thể thấp. Ở nhiều côn trùng ăn thực vật, hành vi tìm muối khoáng đã được ghi nhận rộng rãi.
Đất ẩm, nước đọng là nguồn. Mép vũng nước, đất ẩm có muối khoáng hoà tan, nước tiểu động vật khô trên đất, hay vết ẩm trên tường có thể chứa natri và các khoáng khác.
Ở ong, hành vi này được ghi nhận nhưng ít đo. Có nghiên cứu ở ong mật cho thấy ong ưu tiên nước có muối ở nồng độ nhất định. Ở ong không ngòi, bằng chứng chủ yếu là quan sát ong đậu ở những chỗ giàu khoáng.
Nhu cầu có thể thay đổi theo mùa. Khi nguồn phấn đa dạng, nhu cầu khoáng bổ sung có thể giảm; khi đàn chỉ dựa vào một vài loại phấn, nhu cầu này có thể tăng. Đây là giả thuyết hợp lý nhưng cần thêm dữ liệu.
Dễ nhầm với lấy nước. Ong hút ở đất ẩm có thể đang lấy nước, lấy khoáng, hoặc cả hai. Không có cách phân biệt chắc bằng mắt thường, nên khi ghi chép chỉ nên ghi đúng điều thấy được.
Dịch ngọt không đến từ hoa
Mật hoa không phải nguồn đường duy nhất. Ong không ngòi đã được ghi nhận lấy đường từ những nguồn sau:
- Tuyến mật ngoài hoa: nhiều loài cây có tuyến tiết mật trên cuống lá, lá kèm, cuống hoa, như các loài keo. Ong lấy mật ở đây mà không liên quan gì tới thụ phấn.
- Dịch ngọt của rệp, rầy: côn trùng chích hút như rệp, rầy, rệp sáp thải ra dịch ngọt. Ong không ngòi, như nhiều loài ong khác, có thể đến lấy dịch này trên lá.
- Trái cây chín, dập: nước của trái chín rụng hoặc trái bị chim, côn trùng làm dập đôi khi thu hút ong không ngòi, nhất là khi thiếu hoa.
- Nguồn đường do người: quanh chợ, quầy nước mía, nơi phơi trái cây, ong có thể tìm tới các vết đường.
Mật làm từ những nguồn này có thể khác mật hoa về thành phần, ví dụ mật từ dịch ngọt của rệp thường được gọi là mật lá ở ong mật. Với ong không ngòi, phần đóng góp của các nguồn ngoài hoa vào kho mật của đàn chưa được đo nhiều. Điều đáng chú ý là chúng có thể giúp đàn vượt qua giai đoạn thiếu hoa.
Ong kên kên: những loài ăn xác thịt
Trường hợp đặc biệt nhất thuộc về một vài loài Trigona ở rừng nhiệt đới châu Mỹ, thường được gọi là ong kên kên. Thay vì lấy phấn hoa làm nguồn đạm, chúng lấy thịt từ xác động vật chết, tiêu hoá sơ bộ rồi mang về tổ, chế biến thành một dạng thức ăn dự trữ cho ấu trùng. Chúng vẫn lấy mật hoa hoặc dịch ngọt làm nguồn năng lượng.
Đây là một trong số rất ít trường hợp ong, vốn là nhóm ăn chay từ gốc, chuyển sang ăn thịt. Các nghiên cứu về hệ vi sinh trong ruột của ong kên kên cho thấy chúng mang những nhóm vi khuẩn khác với ong ăn phấn, gợi ý sự thích nghi ở mức tiêu hoá. Sự tồn tại của các loài này cho thấy ong không ngòi linh hoạt đến mức nào về chế độ ăn.
Ở Việt Nam, chưa có loài ong không ngòi nào được ghi nhận sống theo kiểu này. Khi bạn thấy ong dú đậu trên xác côn trùng hay mẩu thịt, nhiều khả năng chúng đang lấy dịch hoặc muối, không phải đang chuyển sang ăn thịt. Đó vẫn là một quan sát đáng ghi lại, kèm ảnh rõ, ngày giờ và nơi chốn, vì dữ liệu về hành vi kiếm ăn của ong dú trong nước còn rất ít.
Tổng hợp các nguồn ngoài hoa
Bảng dưới gom các nguồn ngoài mật và phấn hoa đã được mô tả ở ong không ngòi, kèm mục đích sử dụng và mức độ chắc chắn của bằng chứng.
| Nguồn | Dùng để làm gì | Mức bằng chứng |
|---|---|---|
| Nước | Uống, pha loãng thức ăn, giữ ẩm | Hành vi rõ; vai trò làm mát chưa rõ |
| Bùn đất | Trộn nhựa làm geopropolis | Rõ ở nhiều loài Melipona; ít mô tả ở ong dú Việt Nam |
| Muối khoáng | Bổ sung khoáng thiếu trong phấn | Quan sát rời rạc, ít đo |
| Tuyến mật ngoài hoa | Nguồn đường bổ sung | Được ghi nhận ở nhiều nơi |
| Dịch ngọt của rệp, rầy | Nguồn đường bổ sung | Được ghi nhận; đóng góp vào kho mật chưa rõ |
| Xác động vật | Nguồn đạm thay phấn | Rõ ở vài loài Trigona châu Mỹ; chưa thấy ở Việt Nam |
Những nguồn này cũng là những con đường mà đàn có thể tiếp xúc với chất lạ: nước đọng bị nhiễm bẩn, dịch ngọt trên lá vừa được phun xịt, đất chứa tồn dư hoá chất. Đánh giá rủi ro từ các con đường này thuộc về lĩnh vực độc chất học với ong, nhưng hiểu hành vi kiếm ăn là bước đầu để biết ong có thể gặp chúng ở đâu.
Ghi chép các nguồn kiếm ăn ngoài hoa
Vì phần lớn hiểu biết về những nguồn này ở Việt Nam còn là quan sát rời rạc, một bộ ghi chép cẩn thận của người nuôi ong, giáo viên hay sinh viên có thể giúp ích thật sự. Cách làm gợi ý:
- Mỗi khi thấy ong dú ở một nơi không phải hoa, chụp ảnh cận đủ rõ để nhận ra đó là ong dú chứ không phải ruồi nhỏ hay ong mồ hôi.
- Ghi nơi chốn cụ thể: mép chậu nước, đất ẩm, lá có rệp, cuống lá có tuyến mật, trái chín rụng, kèm tên cây nếu có.
- Ghi ngày, giờ, thời tiết và mùa hoa lúc đó, vì nhiều nguồn ngoài hoa chỉ được ong ghé khi hoa khan hiếm.
- Nếu theo được ong về tổ, xem trên chân sau có mang gì: cục đất, cục nhựa, hay không có gì.
- Đếm số ong ở nguồn đó trong vài phút và lặp lại vào các ngày khác để biết đó là hiện tượng thường xuyên hay chỉ là lần ghé ngẫu nhiên.
Một bảng ghi chép đơn giản như vậy, gom đủ một năm, có thể cho thấy những mùa đàn phụ thuộc nhiều vào nguồn ngoài hoa và những chỗ quanh nhà mà ong dùng thường xuyên. Đó cũng là thông tin hữu ích nếu bạn muốn biết đàn có thể tiếp xúc với nguồn nước hay lá cây bị phun xịt ở đâu.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú đậu trên đất ẩm là đang làm gì?
Ong có thể đang lấy nước, lấy muối khoáng hoà tan trong đất, hoặc ở một số loài là lấy đất làm vật liệu tổ. Bằng mắt thường khó phân biệt. Nếu ong về tổ mang cục đất trên chân sau thì đó là lấy đất; nếu không có gì trên chân, nhiều khả năng là nước hoặc khoáng.
Ong không ngòi có ăn thịt không?
Đa số ong không ngòi lấy đạm từ phấn hoa. Chỉ vài loài Trigona ở rừng nhiệt đới châu Mỹ được ghi nhận lấy thịt từ xác động vật thay cho phấn, gọi là ong kên kên. Ở Việt Nam chưa có loài nào được ghi nhận có hành vi này.
Ong dú có lấy mật từ lá cây không?
Có thể. Nhiều loài cây có tuyến mật trên cuống lá hoặc lá kèm, và ong không ngòi có thể lấy mật ở đó. Ong cũng có thể lấy dịch ngọt do rệp, rầy thải ra trên lá. Cả hai đều là nguồn đường không liên quan tới thụ phấn.
Geopropolis là gì?
Geopropolis là vật liệu do một số loài ong không ngòi làm bằng cách trộn đất với nhựa cây và sáp, dùng làm vách tổ và bịt khe. Nó phổ biến ở nhiều loài Melipona châu Mỹ. Ở các loài ong dú nhỏ của Việt Nam, việc dùng đất làm vật liệu ít được mô tả hơn.
Vì sao ong thích nước đọng có rêu hơn nước sạch?
Ở ong nói chung, có quan sát cho thấy ong ưa nước có mùi hoặc có khoáng hơn nước trong. Mùi có thể giúp ong dễ tìm và nhớ chỗ lấy nước, còn khoáng là phần bổ sung dinh dưỡng. Ở ong không ngòi, sở thích này chưa được đo đạc kỹ.