Ong không ngòi lấy nhựa cây để trộn với sáp thành vật liệu xây tổ, bịt kín hốc làm tổ, làm vũ khí dính chống kiến và kẻ xâm nhập, và có thể để giữ môi trường trong tổ ít vi sinh có hại. Chúng dùng nhựa nhiều hơn hẳn ong mật: gần như mọi cấu trúc trong tổ, từ ô nhộng, bầu mật, bầu phấn tới lớp vách bao, đều có nhựa. Vì thế lấy nhựa là một nghề chính thức trong đàn, có ong chuyên làm.
Bài này đi vào tập tính thu nhựa dưới góc sinh học: ong tìm nhựa ở đâu, cạo và mang nhựa về ra sao, nhựa được biến thành những vật liệu gì, và những vai trò đã được ghi nhận hay còn là giả thuyết. Câu chuyện còn có một chi tiết bất ngờ: ở ít nhất một loài cây, ong lấy nhựa lại trở thành người mang hạt.
Vì sao nhựa quan trọng đến vậy
Ong mật xây tổ chủ yếu bằng sáp nguyên chất, nhựa (keo ong) chỉ dùng để trám khe và thu hẹp cửa. Ong không ngòi đi một con đường khác: chúng tiết ít sáp hơn và trộn sáp với nhựa cây thành một vật liệu tổng hợp gọi là cerumen. Cerumen màu nâu, cứng và dẻo hơn sáp nguyên chất, là vật liệu chính để xây ô nhộng, bầu mật, bầu phấn.
Ngoài cerumen, nhiều loài còn làm batumen, một lớp vách cứng gồm nhựa trộn với sáp, có khi với đất hay mảnh thực vật, dùng để bịt kín hốc tổ, ngăn tổ với môi trường bên ngoài. Một tổ ong dú trong hốc cây vì vậy có thể có hàng lớp vật liệu chứa nhựa, từ cửa tổ vào tới vùng nhộng.
Nhu cầu nhựa lớn như vậy khiến việc lấy nhựa trở thành một mảng kiếm ăn đáng kể. Ở một số loài, ong mang nhựa chiếm phần không nhỏ trong số ong ra vào cửa tổ, nhất là khi đàn đang mở rộng hoặc sửa chữa sau hư hại. Hiểu điều này giúp người quan sát không nhầm những cục bóng sẫm trên chân ong là phấn hoa.
Ong lấy nhựa ở đâu
Nhựa có thể đến từ nhiều bộ phận của cây. Người quan sát và nghiên cứu ở các vùng nhiệt đới đã ghi nhận ong không ngòi lấy nhựa ở những nguồn sau:
- Vết thương trên thân, cành: chỗ vỏ bị trầy, vết cắt tỉa, chỗ sâu đục. Nhựa chảy ra và đọng lại, ong tới cạo.
- Chồi non và búp lá: nhiều loài cây phủ một lớp nhựa dính lên chồi non để bảo vệ, đây là nguồn quen thuộc.
- Cây họ dầu và các cây nhiều nhựa: ở rừng Đông Nam Á, các cây họ dầu như dầu, sao, vên vên tiết nhiều nhựa. Thông, xoài, điều cũng hay được nhắc tới.
- Quả và vỏ quả: một số loại quả rỉ nhựa ở cuống hoặc vỏ khi bị tổn thương.
- Hoa tiết nhựa: ở châu Mỹ, một số loài cây như Clusia và Dalechampia tiết nhựa ở hoa làm phần thưởng cho ong thay cho mật. Đây là quan hệ hai bên cùng có lợi đã được nghiên cứu kỹ.
- Nguồn nhân tạo: có báo cáo ong lấy cả sơn còn ướt, nhựa đường mềm hoặc keo dán; những vật liệu này có thể gây hại cho tổ.
Ong không lấy nhựa của mọi cây giống nhau. Nhựa của các loài cây khác nhau có thành phần hoá học khác nhau, và có nghiên cứu cho thấy ong ưu tiên một số loại. Ở Việt Nam, danh sách cây ong dú lấy nhựa ở từng vùng hầu như chưa được ghi chép có hệ thống.
Ong cạo và mang nhựa về tổ như thế nào
Nhựa dính và nặng, khác hẳn phấn khô. Quá trình thu nhựa vì vậy có những bước riêng, đã được quan sát ở ong không ngòi và ong mật:
- Ong đáp xuống chỗ có nhựa, dùng hàm cắn và cạo từng mảnh nhỏ. Nhựa cứng có thể phải gặm lâu, nhựa mềm thì kéo thành sợi.
- Chân trước nhào mảnh nhựa, chuyển dần về chân giữa.
- Chân giữa ép nhựa vào giỏ phấn ở chân sau. Quá trình lặp lại cho tới khi giỏ phấn mang được một cục nhựa đủ lớn.
- Ong bay về tổ với hai cục nhựa bóng ở chân sau. Bay với vật nặng dính chặt tốn sức hơn mang phấn.
- Trong tổ, ong mang nhựa thường cần ong khác giúp gỡ nhựa khỏi chân. Nhựa được đưa tới các điểm tập kết hoặc dùng ngay cho chỗ đang xây.
Bước gỡ nhựa là một ví dụ nhỏ về sự phối hợp trong đàn: một con ong không tự tháo được cục nhựa của mình mà cần đồng đàn hỗ trợ. Ở các điểm tập kết nhựa trong tổ, người ta thấy những khối nhựa dự trữ, sẵn sàng được dùng khi cần sửa chữa gấp hay phòng thủ.
Từ nhựa thành vật liệu: các dạng trong tổ
Nhựa sau khi về tổ được dùng dưới nhiều dạng khác nhau. Bảng dưới liệt kê các dạng thường được mô tả ở ong không ngòi.
| Dạng vật liệu | Thành phần chính | Dùng để làm gì |
|---|---|---|
| Cerumen | Sáp trộn nhựa | Xây ô nhộng, bầu mật, bầu phấn, lớp vách bao |
| Batumen | Nhựa, sáp, có khi đất và mảnh thực vật | Bịt kín hốc tổ, tạo vách cứng ngăn với bên ngoài |
| Nhựa dự trữ | Nhựa gần như nguyên chất | Khối tích sẵn trong tổ để dùng khi cần |
| Nhựa dính phòng thủ | Nhựa tươi, dẻo | Giọt nhựa quanh cửa tổ, trét lên kẻ xâm nhập |
| Ống cửa tổ | Cerumen và nhựa | Lối ra vào hẹp, hình dạng riêng của từng loài |
Tỷ lệ sáp và nhựa thay đổi theo vị trí: phần ô nhộng thường có nhiều sáp hơn, mềm hơn; phần vách ngoài và cửa tổ thường nhiều nhựa hơn, cứng hơn. Màu cerumen cũng thay đổi theo nguồn nhựa ong lấy, từ vàng nhạt tới nâu sẫm gần đen.
Nhựa như vũ khí
Trét kẻ xâm nhập. Khi kiến hay côn trùng nhỏ lọt vào, ong gác bám vào và trét nhựa dính lên chân, râu, cánh của chúng. Kẻ xâm nhập bị bất động dần.
Ướp kẻ địch quá lớn. Ở Úc, người ta đã ghi nhận ong Tetragonula trét nhựa phủ kín bọ cánh cứng nhỏ xâm nhập tổ, biến chúng thành một khối bất động. Kẻ địch không bị ăn hay mang ra mà bị phong kín tại chỗ.
Vành nhựa quanh cửa tổ. Nhiều loài giữ một vành nhựa tươi ở miệng ống cửa. Kiến bò tới bị dính chân trước khi vào được bên trong.
Bám vào kẻ lớn. Với kẻ địch lớn hơn nhiều, ong có thể bám vào và để lại nhựa trên lông, tóc. Đây là lý do người động vào tổ ong dú hay bị dính nhựa trên tóc.
Tốn nhựa nhưng không tốn mạng. Ong không ngòi không có ngòi để chích, nên nhựa là vũ khí thay thế, dùng được nhiều lần mà không làm ong chết như ong mật khi đốt.
Nhựa và sức khoẻ của đàn
Nhựa cây nhiều loài chứa các hợp chất giúp cây chống nấm, vi khuẩn, côn trùng. Khi ong mang nhựa về lót khắp tổ, một câu hỏi được đặt ra: liệu nhựa có giúp giữ tổ ít mầm bệnh hơn không. Ở ong mật, đã có nghiên cứu cho thấy đàn có lớp keo dày trong tổ có những thay đổi về hoạt động miễn dịch của ong thợ. Giới nghiên cứu gọi chung các cơ chế phòng bệnh ở mức tập thể là miễn dịch xã hội.
Với ong không ngòi, giả thuyết này hấp dẫn vì chúng dùng nhựa nhiều hơn hẳn. Một số nghiên cứu trong phòng thí nghiệm ghi nhận cerumen và nhựa trong tổ có hoạt tính ức chế một số vi sinh vật. Nhưng từ kết quả trong đĩa thí nghiệm tới kết luận rằng nhựa giữ đàn khoẻ ngoài tự nhiên là một bước dài, cần thêm thí nghiệm trên đàn sống.
Cần lưu ý rằng mọi kết quả này nói về sức khoẻ của đàn ong, không nói gì về tác dụng của keo ong với sức khoẻ con người. Những tuyên bố kiểu "keo ong dú chữa bệnh" nằm ngoài phạm vi của các nghiên cứu sinh học về hành vi ong, và người dùng cần hỏi bác sĩ, dược sĩ.
Khi ong lấy nhựa trở thành người mang hạt
Một ví dụ thú vị về tương tác giữa ong lấy nhựa và cây đến từ Úc. Loài bạch đàn Corymbia torelliana có quả chứa nhựa, hạt nằm lẫn trong nhựa. Ong không ngòi đến lấy nhựa và vô tình mang theo hạt dính trên giỏ phấn. Các nghiên cứu ghi nhận hạt được mang đi khỏi cây mẹ, có khi tới tận tổ ong. Đây là một dạng phát tán hạt nhờ ong hiếm gặp trong tự nhiên.
Ở châu Mỹ, như đã nói ở phần trên, một số cây như Clusia tiết nhựa ở hoa để thu hút ong. Ong lấy nhựa làm vật liệu xây tổ, và trong lúc thu nhựa đã tiếp xúc với phấn, góp phần thụ phấn. Quan hệ ở đây là trao đổi: cây "trả công" bằng nhựa thay vì mật.
Những quan hệ này nhắc rằng nhìn ong chỉ như người lấy mật là thiếu. Một tổ ong không ngòi là điểm hội tụ của nhiều dòng vật chất từ cây: mật, phấn, nhựa, có khi cả hạt. Ở Việt Nam, những quan hệ cây và ong qua nhựa hầu như chưa được khảo sát, và đây là hướng nghiên cứu có thể bắt đầu bằng những quan sát đơn giản: ong dú lấy nhựa của cây nào, vào giờ nào, mùa nào.
Quan sát ong lấy nhựa ngoài vườn
Ong lấy nhựa ít được để ý hơn ong lấy hoa, vì chúng không ở trên hoa mà ở thân cây, cành non, vết cắt tỉa. Muốn thấy, bạn nên tìm quanh những cây vừa được tỉa cành, cây xoài, cây điều có vết nhựa chảy, hoặc các búp non bóng nhựa. Giữa buổi sáng tới đầu giờ chiều, khi nhựa mềm do nắng ấm, là lúc dễ gặp ong cạo nhựa nhất. Chúng thường đậu lâu ở một chỗ hơn so với ong lấy mật, cúi đầu gặm và chân trước liên tục nhào nặn.
Một ghi chép hữu ích gồm tên cây, bộ phận cây có nhựa, giờ quan sát, số ong đang lấy và màu cục nhựa trên chân. Làm đều trong vài mùa, bạn sẽ có danh sách những cây cung cấp nhựa cho ong dú ở vùng mình, một loại dữ liệu hiện còn rất hiếm ở Việt Nam. Ví dụ giả định: nếu sau một mùa khô bạn ghi được phần lớn lượt ong lấy nhựa tập trung ở hai ba loài cây quanh nhà, đó là những cây đáng được giữ lại khi chỉnh trang vườn.
Khi quan sát, bạn chỉ nên nhìn, chụp ảnh, không cạo nhựa hay chặt cành để thử. Cũng không nên bôi thêm sơn, keo hay chất lạ lên thân cây gần tổ, vì ong có thể mang về và làm hỏng vật liệu xây tổ. Một bức ảnh cận rõ con ong với cục nhựa trên chân, kèm ngày giờ và tên cây, đã là một ghi nhận có giá trị cho những ai đang tìm hiểu tập tính này.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú lấy nhựa cây có làm hại cây không?
Thường là không đáng kể. Ong cạo nhựa đã chảy ra ở vết thương hoặc lớp nhựa trên chồi non, lượng lấy rất nhỏ so với lượng cây tiết ra. Ong không tự cắn vỏ cây gây vết thương mới ở mức gây hại. Vết thương trên cây chủ yếu do côn trùng khác, cắt tỉa hay va chạm.
Cục màu bóng sẫm trên chân ong dú là gì?
Đó thường là nhựa cây ong đang mang về tổ. Cục nhựa bóng, dính, màu từ vàng trong tới nâu đỏ hay sẫm, khác với cục phấn khô, mờ, có màu theo loài hoa. Ong mang nhựa có thể cần đồng đàn giúp gỡ nhựa khi về tổ.
Cerumen khác sáp ong mật ở điểm nào?
Sáp ong mật gần như là sáp nguyên chất do ong tiết ra. Cerumen là hỗn hợp của sáp ong không ngòi với nhựa cây, nên màu sẫm hơn, cứng và dẻo hơn, mùi nhựa rõ hơn. Tỷ lệ pha trộn thay đổi theo vị trí trong tổ và theo nguồn nhựa.
Ong dú có lấy nhựa từ sơn hay keo nhân tạo không?
Có báo cáo ong không ngòi lấy cả sơn ướt, keo dán hay nhựa đường mềm khi không có nguồn tự nhiên phù hợp ở gần. Những vật liệu này có thể chứa chất độc hoặc làm hỏng cấu trúc tổ. Đây là một trong những điểm còn cần thêm nghiên cứu.
Nhựa trong tổ ong có chống được vi khuẩn không?
Một số nghiên cứu trong phòng thí nghiệm ghi nhận nhựa và cerumen có hoạt tính ức chế một số vi sinh vật. Nhưng vai trò thật của chúng trong việc giữ đàn khoẻ ngoài tự nhiên còn đang được nghiên cứu. Các kết quả này cũng không phải bằng chứng về tác dụng với sức khoẻ con người.