Phun thuốc ít hại ong không ngòi nhất khi hội đủ hai điều kiện: cây và cỏ dưới tán không có hoa đang nở, và ong đã ngừng kiếm ăn, thường là chiều muộn sau khi ong về tổ. Nếu buộc phải phun trong mùa hoa, chọn hoạt chất có độc dư lượng ngắn và phun lúc ong không bay giúp giảm thiệt hại, nhưng không xoá được rủi ro, nhất là với thuốc lưu dẫn.
Giờ phun là một trong số ít biến số người dùng thuốc kiểm soát được hoàn toàn mà không tốn thêm tiền. Bài này giải thích vì sao giờ phun quan trọng, ong không ngòi kiếm ăn theo nhịp nào trong ngày, và lúc nào chọn giờ không đủ để bảo vệ ong. Phần kỹ thuật phun, chọn thuốc cho từng loại sâu bệnh thuộc về cán bộ bảo vệ thực vật, không nằm trong bài.
Hai câu hỏi trước khi chọn giờ: có hoa không, ong có bay không
Thuốc hại ong theo hai cách chính khi phun: trúng trực tiếp con ong đang bay hoặc đang đậu, và để lại dư lượng trên chỗ ong sẽ đến sau đó. Cả hai đều cần ong có lý do để đến vùng được phun. Lý do lớn nhất là hoa. Một vườn cà phê chưa ra hoa, một vườn xoài đã đậu trái hết, ít khi thu hút ong không ngòi đến kiếm ăn trên tán, trừ khi cỏ dưới gốc đang nở hoa hoặc cây có dịch ngọt từ rệp.
Câu hỏi thứ hai là ong có đang bay không. Ong không ngòi không kiếm ăn suốt ngày đêm. Chúng ra khỏi tổ khi đủ sáng và đủ ấm, hoạt động mạnh trong một khoảng thời gian nhất định, rồi giảm dần và về tổ trước khi trời tối. Phun ngoài khoảng đó tránh được phần lớn tiếp xúc trực tiếp.
Khi trả lời cả hai câu là "không", rủi ro tiếp xúc trực tiếp giảm mạnh. Khi một trong hai là "có", bạn cần cân nhắc thêm loại thuốc và thời gian thuốc còn độc trên bề mặt. Khi cả hai là "có", tức là phun giữa buổi sáng lên cây đang nở rộ, đó là tình huống dễ gây chết ong hàng loạt nhất.
Nhịp kiếm ăn trong ngày của ong không ngòi
Ong không ngòi bắt đầu bay khi nhiệt độ và ánh sáng vượt một ngưỡng nhất định, ngưỡng này khác nhau giữa các loài. Loài nhỏ thường cần ấm hơn mới bay, vì cơ thể nhỏ mất nhiệt nhanh. Ở vùng nóng của Nam Bộ và Tây Nguyên mùa khô, ong có thể ra khỏi tổ từ khá sớm sau bình minh. Ở miền núi phía Bắc mùa lạnh, hoặc sau đêm mưa, giờ bắt đầu muộn hơn.
Nhiều quan sát cho thấy ong không ngòi kiếm ăn tập trung vào buổi sáng, khi nhiều loài hoa mở bao phấn và tiết mật nhiều. Ong lấy phấn thường đông nhất vào buổi sáng. Giữa trưa nắng gắt, hoạt động có thể giảm, rồi tăng lại nhẹ vào đầu buổi chiều tùy loài và tùy nguồn hoa. Đến chiều muộn, số ong ra vào cửa tổ thưa dần, và trước hoàng hôn phần lớn ong đã về.
Nhịp này không cố định. Nó thay đổi theo mùa, theo thời tiết từng ngày, và theo loại hoa đang có. Một số loài cây như sầu riêng nở hoa về chiều tối, mật tiết ban đêm, nên phần lớn khách đến hoa sầu riêng là dơi và côn trùng hoạt động đêm, còn ong không ngòi chỉ ghé vào sáng hôm sau khi hoa còn sót phấn. Cách chắc nhất là quan sát cửa tổ gần vườn trong vài ngày, ghi lại giờ ong bắt đầu và kết thúc bay, thay vì dựa vào một khung giờ chung.
Chiều muộn hay sáng sớm: ưu và nhược của từng lựa chọn
Chiều muộn sau khi ong về tổ. Đây là lựa chọn được nhiều tài liệu khuyến cáo. Ong đã ngừng bay, thuốc có cả đêm để khô và một phần phân huỷ trước khi ong ra lại vào sáng hôm sau. Với hoạt chất có độc dư lượng ngắn, khoảng đêm này đủ để giảm mạnh rủi ro.
Nhược điểm của chiều muộn. Ban đêm ẩm, sương đọng làm lớp thuốc trên lá khô chậm hoặc ướt lại. Với hoạt chất bền, sáng hôm sau dư lượng vẫn còn đủ độc. Giọt sương có thuốc cũng có thể thành nguồn nước cho ong đầu ngày.
Sáng sớm trước khi ong bay. Lặng gió hơn nên ít trôi dạt, nhưng khoảng thời gian từ lúc phun đến lúc ong bắt đầu kiếm ăn ngắn. Nếu thuốc chưa khô hoặc độc dư lượng kéo dài vài giờ, ong ra đầu ngày sẽ gặp đúng lớp thuốc mới nhất.
Giữa trưa. Ong có thể giảm bay khi nắng gắt, nhưng nhiệt độ cao làm thuốc bay hơi, trôi dạt nhiều, và người phun chịu rủi ro say nắng, ngộ độc. Đây hiếm khi là lựa chọn tốt, kể cả xét riêng cho ong.
Ngày âm u và trước cơn mưa. Trời âm u, ong không ngòi thường bay ít và về sớm, nên có người coi đây là lúc tốt để phun. Nhưng nếu mưa đến sớm, thuốc chưa kịp bám đã bị rửa xuống cỏ dưới gốc, xuống mương rãnh, biến thành nguồn nước và nguồn hoa nhiễm thuốc cho những ngày nắng sau. Ngày hửng nắng ngay sau đợt mưa dài cũng là lúc ong đói, bay ồ ạt, nên mọi lớp thuốc còn trên lá lúc đó đều gặp nhiều ong hơn bình thường.
Giai đoạn cây và mức rủi ro với ong
Cùng một vườn, rủi ro với ong thay đổi rất lớn theo giai đoạn sinh trưởng của cây. Bảng dưới gợi ý cách nhìn ở mức nguyên lý.
| Giai đoạn | Ong có đến tán không | Rủi ro tiếp xúc trực tiếp | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Ra lá, chưa có nụ | Ít, trừ khi có dịch ngọt rệp | Thấp | Thuốc lưu dẫn phun lúc này vẫn có thể vào hoa sau |
| Nụ đang phát triển | Ít đến vừa | Thấp đến vừa | Hoa nở sớm lác đác đã thu hút ong |
| Hoa nở rộ | Nhiều | Cao nhất | Tránh phun thuốc độc với ong nếu có thể |
| Hoa tàn, đậu trái non | Giảm nhanh | Thấp đến vừa | Kiểm cỏ hoa dưới tán và cây xen |
| Trái lớn, chưa thu hoạch | Ít | Thấp | Chú ý thời gian cách ly cho người tiêu dùng |
Với cây ra hoa rải rác quanh năm hoặc nhiều đợt như một số giống cây ăn trái, giai đoạn "hoa nở" kéo dài hơn và khó tránh hoàn toàn. Khi đó, giờ phun và loại thuốc càng quan trọng.
Cũng cần nhìn rộng hơn mảnh vườn của mình. Vườn bạn đã hết hoa nhưng vườn bên đang nở rộ, ong không ngòi trong vùng vẫn bay ngang qua tán cây của bạn để đến đó, và có thể dừng lại ở bất kỳ chỗ nào có dịch ngọt hoặc giọt nước. Giai đoạn cây của cả khu, chứ không chỉ của một vườn, mới là bức tranh đầy đủ về việc ong đang có mặt ở đâu.
Khi chọn giờ không đủ: thuốc bền và thuốc lưu dẫn
Chọn giờ phun hiệu quả nhất với thuốc tiếp xúc có độc dư lượng ngắn, tức là thuốc độc khi còn ướt nhưng phân huỷ nhanh. Với nhóm này, để ong không bay trong lúc phun và cho thuốc vài giờ khô, phân huỷ là cách giảm thiệt hại rõ rệt.
Với thuốc bền trên bề mặt, giờ phun chỉ giúp được một phần. Dư lượng còn độc nhiều ngày thì sáng hôm sau, ngày hôm sau nữa ong vẫn gặp. Dạng thuốc cũng ảnh hưởng: thuốc dạng vi nang giải phóng hoạt chất từ từ và hạt vi nang có thể bị ong vo cùng phấn; thuốc dạng bột dễ bám lông ong.
Với thuốc lưu dẫn, giờ phun gần như không quyết định. Thuốc đi vào cây và xuất hiện trong mật, phấn lúc hoa nở, có thể nhiều tuần sau khi phun. Phun lúc 6 giờ chiều hay 6 giờ sáng không làm thay đổi lượng thuốc trong mật hoa của đợt hoa sau. Điều quyết định là có dùng thuốc lưu dẫn trước và trong mùa hoa hay không, và đó là quyết định nên bàn với cán bộ bảo vệ thực vật, không chỉ giải quyết bằng đồng hồ.
Những việc đi kèm giờ phun mà hay bị quên
Giờ phun đúng nhưng bỏ qua các chi tiết dưới đây vẫn có thể làm ong chết:
- Cỏ dại đang nở hoa dưới tán, như các loài cỏ hoa nhỏ ong không ngòi rất thích. Thuốc nhỏ giọt từ tán xuống hoặc phun ké sẽ biến chúng thành bẫy.
- Cây trồng xen hoặc hàng rào xanh đang nở hoa ngay bên cạnh hàng cây được phun.
- Gió. Ngay cả chiều muộn, gió vẫn có thể đưa hạt thuốc mịn sang vùng có tổ ong.
- Nơi pha thuốc và rửa bình. Nước thừa đổ xuống đất hoặc mương thành nguồn nước nhiễm thuốc cho ong ngày hôm sau.
- Gốc cây có tổ ong tự nhiên hoặc thùng ong đặt trong vườn. Phun trúng cửa tổ để lại lớp thuốc ong phải đi qua mỗi lần ra vào.
- Phun lặp lại nhiều lần trong một mùa hoa, kể cả mỗi lần đều đúng giờ, làm dư lượng cộng dồn.
Phần lớn những việc này không tốn thêm thuốc hay công nhiều. Chúng chỉ cần người phun nhớ rằng ong không chỉ ở trên hoa của cây đang được phun. Một vòng đi quanh vườn trước khi đổ thuốc vào bình, nhìn xem chỗ nào có hoa, chỗ nào có nước đọng, chỗ nào có cửa tổ, là đủ để tránh phần lớn các sai sót kể trên.
Trao đổi giữa người phun và người nuôi ong
Ong không ngòi trong vườn có thể là đàn tự nhiên làm tổ trong hốc cây, đàn do chủ vườn nuôi, hoặc đàn của hàng xóm. Trường hợp nào thì người biết rõ nhịp ong nhất là người sống cạnh nó. Một cuộc trao đổi ngắn trước mùa phun về lịch ra hoa, giờ ong bay, những ngày dự định phun, đem lại nhiều lợi ích hơn bất kỳ quy tắc chung nào.
Ở những nơi người nuôi ong và người trồng cây là hai người khác nhau, việc báo trước cho phép người nuôi chuẩn bị theo cách của họ. Ở những nơi cả hai là một người, như chủ vườn nuôi vài thùng ong dú để thụ phấn, điều cần là một lịch chung cho cả vườn, trong đó ngày phun và giai đoạn hoa được ghi cạnh nhau.
Về lâu dài, những vườn giảm được số lần phun nhờ quản lý dịch hại tổng hợp, chỉ phun khi mật độ sâu vượt ngưỡng, sẽ có ít lần phải lo chọn giờ hơn. Phần kỹ thuật quản lý dịch hại cho từng cây nằm ngoài phạm vi trang này, nhưng logic rất đơn giản: lần phun ít rủi ro nhất cho ong là lần phun không cần thiết và đã được bỏ.
Câu hỏi thường gặp
Phun thuốc lúc mấy giờ thì ít hại ong?
Thường là chiều muộn, sau khi ong đã về tổ, và tốt nhất khi cây không có hoa đang nở. Giờ cụ thể tùy vùng, mùa và loài ong, nên quan sát cửa tổ gần vườn vài ngày để biết ong bắt đầu và kết thúc bay lúc nào.
Phun thuốc buổi sáng sớm có an toàn cho ong không?
Ít trôi dạt hơn nhờ lặng gió, nhưng khoảng thời gian tới lúc ong bắt đầu bay ngắn. Nếu thuốc chưa khô hoặc còn độc vài giờ sau phun, ong ra đầu ngày sẽ gặp đúng lớp thuốc mới nên rủi ro vẫn cao.
Thuốc lưu dẫn có cần chọn giờ phun để bảo vệ ong không?
Chọn giờ giúp tránh ong bị phun trúng, nhưng không ngăn thuốc đi vào mật và phấn của đợt hoa sau. Với thuốc lưu dẫn, điều quan trọng hơn là có dùng trước và trong mùa hoa hay không.
Vì sao phải để ý cỏ hoa dưới tán khi phun?
Ong không ngòi rất hay kiếm ăn trên các hoa nhỏ sát mặt đất. Thuốc phun tán nhỏ giọt hoặc bị phun ké xuống cỏ hoa biến chúng thành nơi ong dính thuốc, kể cả khi cây chính chưa nở hoa.
Ong không ngòi bắt đầu bay lúc nào trong ngày?
Khi nhiệt độ và ánh sáng vượt ngưỡng phù hợp với từng loài. Vùng nóng có thể từ khá sớm sau bình minh, vùng lạnh hoặc sau đêm mưa thì muộn hơn. Loài nhỏ thường cần ấm hơn mới bay.
Ong không ngòi có hay thăm hoa sầu riêng không?
Hoa sầu riêng nở về chiều tối và tiết mật ban đêm, nên phần lớn khách đến hoa là dơi và côn trùng hoạt động đêm. Ong không ngòi thường ghé vào sáng hôm sau để lấy phần phấn còn sót, đóng vai trò phụ.