Hoa bơ là hoa lưỡng tính nhưng mỗi bông mở hai lần vào hai ngày khác nhau: lần đầu chỉ có nhụy nhận phấn (giai đoạn cái), lần sau chỉ có nhị tung phấn (giai đoạn đực). Giống thuộc nhóm A mở pha cái vào buổi sáng và pha đực vào buổi chiều hôm sau; giống nhóm B ngược lại, pha cái vào buổi chiều và pha đực vào buổi sáng hôm sau. Cơ chế này hạn chế một bông tự thụ phấn cho chính nó.
Vì hai nhóm lệch giờ nhau, trồng xen bơ nhóm A với nhóm B giúp lúc nào trong ngày cũng có bông đang tung phấn cạnh bông đang chờ phấn. Nhưng cơ chế không chặt như sách giáo khoa: nhiệt độ làm giờ đóng mở trôi đi, các bông trên cùng cây không mở đồng loạt, và cuối cùng vẫn cần côn trùng mang phấn. Bài này giải thích cơ chế, những ngoại lệ, và vai trò của ong mật, ong không ngòi cùng các khách khác trên hoa bơ.
Một bông hoa bơ nhỏ, chín nhị, một nhụy và hai lần mở
Hoa bơ rất nhỏ, màu xanh vàng nhạt, mọc thành chùm dày ở đầu cành, một cây trưởng thành có thể mang hàng trăm nghìn bông trong một mùa. Bao hoa gồm sáu mảnh, bên trong có chín nhị xếp thành ba vòng, ở giữa là một nhụy với bầu chứa duy nhất một noãn. Xen giữa các nhị là các tuyến tiết mật nhỏ màu cam, cùng với vòng nhị lép, tạo nên nguồn mật mà côn trùng tìm tới.
Khi bông mở lần đầu, đầu nhụy trắng, ẩm và sẵn sàng nhận phấn, còn các nhị nằm ngả ra ngoài, bao phấn đóng. Sau vài giờ, bông khép lại. Đến lần mở thứ hai, đầu nhụy đã khô sẫm, không còn nhận phấn, các nhị dựng lên và bao phấn mở nắp tung phấn. Nhà thực vật gọi hiện tượng nhụy chín trước nhị là "nhụy chín trước", và trường hợp của bơ đặc biệt ở chỗ các bông trên cả cây đồng bộ theo cùng một nhịp ngày.
Vì bầu nhụy chỉ có một noãn, một trái bơ chỉ cần một hạt phấn thụ tinh thành công. Điều đó nghe dễ, nhưng trên thực tế tỷ lệ bông thành trái của bơ thuộc loại thấp nhất trong các cây ăn trái, phần lớn bông rụng sau khi tàn dù đã được thụ phấn.
Nhóm A và nhóm B lệch giờ nhau thế nào
Bảng mô tả nhịp lý tưởng khi thời tiết ấm và ổn định. Giờ ghi là khung tương đối; trong thực tế mỗi vùng, mỗi mùa lệch đi ít nhiều.
| Thời điểm | Bông nhóm A | Bông nhóm B |
|---|---|---|
| Sáng ngày thứ nhất | Mở lần đầu, pha cái: nhụy nhận phấn | Nụ còn đóng |
| Chiều ngày thứ nhất | Khép lại | Mở lần đầu, pha cái: nhụy nhận phấn |
| Đêm | Khép | Khép |
| Sáng ngày thứ hai | Vẫn khép | Mở lần hai, pha đực: tung phấn |
| Chiều ngày thứ hai | Mở lần hai, pha đực: tung phấn | Đã tàn |
Đọc theo hàng sẽ thấy: buổi sáng, cây nhóm A có bông cái mở còn cây nhóm B có bông đực mở; buổi chiều thì đảo lại. Hai nhóm trồng gần nhau bổ sung cho nhau, và côn trùng đi qua hai cây là mang được phấn đúng lúc.
Giống Hass, giống bơ thương mại phổ biến nhất thế giới, thuộc nhóm A; giống Fuerte thuộc nhóm B. Với các giống bơ trồng ở Tây Nguyên và Lâm Đồng, nhóm hoa của từng giống nên hỏi nơi cung cấp giống có hồ sơ, vì tên gọi địa phương đôi khi không khớp với một giống chuẩn.
Khi nhiệt độ làm cơ chế lệch đi
Đêm lạnh làm giờ mở trễ. Khi nhiệt độ ban đêm và sáng sớm xuống thấp, bông mở chậm hơn, pha cái và pha đực có thể kéo dài hoặc dịch sang buổi khác. Ở các vùng cao như Lâm Đồng, mùa hoa bơ thường rơi vào thời kỳ đêm se lạnh, nên nhịp giờ lý tưởng trong sách hiếm khi đúng y nguyên.
Hai pha chồng lên nhau. Khi nhịp bị kéo dài, trên cùng một cây có lúc vừa có bông pha cái vừa có bông pha đực mở cùng giờ. Lúc đó phấn của chính cây có thể thụ cho cây đó, gọi là thụ phấn gần. Nhiều vườn trồng một giống vẫn đậu trái nhờ hiện tượng này.
Trời nóng gắt cũng gây rối. Nhiệt độ quá cao làm đầu nhụy khô nhanh, rút ngắn thời gian nhận phấn, đồng thời giảm sức sống của hạt phấn.
Mưa phùn và độ ẩm cao. Phấn bơ ẩm thì vón lại, khó bám vào lông côn trùng và khó rời ra trên đầu nhụy. Những tuần hoa gặp mưa phùn kéo dài thường được nhà vườn vùng cao nhắc tới như mùa đậu trái kém, dù cây ra hoa rất dày.
Không phải giờ nào cũng có khách. Ngay cả khi hai pha khớp nhau, sáng sương mù hay chiều mưa làm côn trùng ít bay, cửa sổ thụ phấn của bông pha cái trôi qua mà không có ai ghé.
Côn trùng nào mang phấn cho hoa bơ
Hạt phấn bơ dính, nặng, gió mang đi không đáng kể, nên bơ cần côn trùng. Ở các vùng trồng thương mại trên thế giới, ong mật là khách được nghiên cứu nhiều nhất, phần vì dễ đặt đàn, phần vì ong mật ghé hoa bơ với số lượt lớn. Tuy vậy hoa bơ không phải món ưa thích của ong mật: mật bơ ít đường hơn nhiều loại hoa khác, nên khi xung quanh có hoa hấp dẫn hơn, ong mật dễ bỏ vườn bơ.
Ở quê hương của bơ tại Trung Mỹ, những khách bản địa gồm ong không ngòi, ong vò vẽ nhỏ và ruồi được ghi nhận thường xuyên trên hoa. Ở vùng nhiệt đới châu Á, ong không ngòi thuộc chi Tetragonula và Lepidotrigona cũng ghé hoa bơ, kích thước nhỏ của chúng vừa với bông bơ. Ruồi giả ong và ruồi nhặng là nhóm khách đông về số lượng ở nhiều vườn.
Điều quyết định không chỉ là loài nào ghé, mà là khách có chịu đi qua lại giữa cây nhóm A và cây nhóm B hay không. Ong không ngòi thường ở gần tổ và trung thành với một cây có nhiều hoa, nên nếu tổ đặt sát một cây nhóm A, phần lớn chuyến bay có thể chỉ quanh cây đó. Đây là giới hạn tự nhiên cần biết, không phải lỗi của ong. Hiện chưa có số liệu đủ rộng ở Việt Nam để nói đặt ong dú giúp bơ đậu trái thêm bao nhiêu.
Có một chi tiết làm hoa bơ hấp dẫn khách ở cả hai pha: bông tiết mật trong cả pha cái lẫn pha đực. Nhờ vậy côn trùng không chỉ ghé bông pha đực để lấy phấn, mà còn ghé bông pha cái để lấy mật, và trên đường đó mang theo phấn từ chuyến trước. Một con ong vừa rời cây nhóm B buổi sáng với lông dính phấn, đáp xuống bông pha cái của cây nhóm A bên cạnh, là đúng kịch bản mà cơ chế hai lần mở hướng tới.
Vì sao bơ rụng gần hết bông dù đã được thụ phấn
Một hiểu lầm hay gặp là cho rằng bơ ít trái vì thiếu thụ phấn. Thụ phấn chỉ là điều kiện cần. Ngay cả ở những vườn khách thụ phấn dồi dào, phần lớn bông bơ đã nhận phấn vẫn rụng trong vài tuần đầu, và chỉ một phần rất nhỏ trong tổng số bông đi tới trái chín. Đó là đặc điểm chung của những cây ra hoa cực nhiều: cây "đặt cược" vào số lượng bông để chắc chắn có đủ bông được thụ phấn, rồi tự điều chỉnh số trái theo khả năng nuôi.
Ở bơ, cạnh tranh dinh dưỡng đặc biệt gắt vì mùa hoa thường trùng với đợt cây ra lộc non. Lộc non và trái non cùng hút đường bột từ lá già và từ phần dự trữ trong thân. Trái non nào có phôi khoẻ, phát triển sớm thì giữ được, trái non phát triển chậm rụng trước. Trái mang phôi từ thụ phấn chéo được một số nghiên cứu ghi nhận là có xu hướng giữ lại tốt hơn trái tự thụ, gợi ý rằng nguồn phấn ảnh hưởng cả tới bước sau thụ phấn.
Vì vậy, khi so sánh đậu trái bơ giữa hai năm hay hai vườn, đếm lượt ong trên hoa chỉ trả lời một nửa câu hỏi. Nửa còn lại là sức cây, thời tiết sau hoa và cách cây phân chia dinh dưỡng giữa lộc và trái.
Trái bơ dài không hạt và những dấu hiệu khác
Bơ có một số dấu hiệu riêng giúp nghĩ tới thụ phấn, nhưng không dấu hiệu nào tự nó đủ để kết luận:
- Trái nhỏ, thuôn dài như trái dưa leo con, bổ ra không có hạt hoặc hạt teo. Người trồng bơ ở nhiều nước gọi đây là trái "dưa leo". Chúng thường xuất hiện sau đợt hoa gặp lạnh, khi phôi không phát triển bình thường.
- Cây ra hoa dày đặc nhưng sau vài tuần gần như không còn trái non nào, trong khi cây cùng giống ở vườn có trồng xen giữ được trái.
- Trái non rụng hàng loạt trong vài tuần đầu sau hoa. Ở bơ, đợt rụng này phần lớn là rụng sinh lý và xảy ra cả ở vườn thụ phấn tốt, nên chỉ nên nghi thụ phấn khi đi kèm các dấu hiệu khác.
- Cây đơn độc, cách xa cây bơ khác, đậu trái thất thường giữa các năm theo thời tiết mùa hoa.
Một trái bơ chỉ có một hạt nên bơ không bị méo do thụ tinh không đều như sầu riêng hay mãng cầu. Hình dạng trái bơ chủ yếu là đặc điểm của giống.
Trồng xen hai nhóm hoa: sinh học nói gì và không nói gì
Từ cơ chế đóng mở, lời khuyên trồng xen nhóm A với nhóm B có cơ sở sinh học rõ: tăng khả năng có phấn đúng lúc bông pha cái mở, và tăng cơ hội thụ phấn chéo. Một số nghiên cứu dùng chỉ thị di truyền để xác định trái bơ đến từ phấn cây nào, và ghi nhận ở vườn có cây cho phấn gần, một tỷ lệ đáng kể trái là kết quả của phấn chéo, nhất là ở hàng cây sát cây cho phấn.
Nhưng sinh học không nói rằng vườn một giống sẽ không có trái. Nhờ hiện tượng chồng pha khi thời tiết mát, nhiều vườn một giống vẫn đậu trái tốt. Nó cũng không nói trồng xen là đủ: thiếu côn trùng đi lại giữa hai nhóm cây thì cây cho phấn đứng đó vô ích.
Cách bố trí cây cho phấn, tỷ lệ cây cho phấn và chọn giống cụ thể thuộc phần canh tác, không bàn ở đây. Điều đáng nhớ ở góc thụ phấn là ba yếu tố phải gặp nhau cùng lúc: bông pha cái đang mở, bông pha đực của cây khác đang tung phấn ở gần, và một con côn trùng đi qua cả hai.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một bông bơ đang ở pha cái hay pha đực?
Nhìn đầu nhụy và nhị. Pha cái có đầu nhụy trắng, ẩm, các nhị ngả ra ngoài và bao phấn đóng. Pha đực có đầu nhụy đã sẫm màu, các nhị dựng quanh nhụy và nắp bao phấn mở, chạm tay thấy phấn vàng nhạt.
Trồng một cây bơ trong vườn nhà có ra trái không?
Có thể ra trái, vì khi thời tiết mát pha cái và pha đực trên cùng cây thường chồng lên nhau, cho phép thụ phấn gần. Tuy vậy số trái thường thất thường giữa các năm, và có cây bơ khác nhóm hoa ở gần thường giúp ổn định hơn.
Bơ nhóm A và nhóm B có khác nhau về vị trái không?
Nhóm hoa chỉ nói về nhịp đóng mở của bông, không liên quan trực tiếp tới vị, độ béo hay hình dạng trái. Hai giống cùng nhóm có thể khác nhau hoàn toàn về trái, và trái mang phấn của cây khác nhóm vẫn giữ đặc điểm của cây mẹ.
Vì sao ong mật hay bỏ vườn bơ?
Mật hoa bơ có nồng độ đường thấp hơn nhiều loài hoa khác, nên khi xung quanh có hoa cỏ, cây rừng nở cùng lúc, ong mật thường chọn nguồn giàu đường hơn. Đó là lý do lượt ghé của ong trên hoa bơ dao động mạnh theo cảnh quan quanh vườn.
Ong không ngòi có thụ phấn tốt cho bơ không?
Ong không ngòi có ghé hoa bơ và vừa kích thước bông, nhưng phạm vi bay ngắn và hay ở lại một cây. Chúng góp phần ở cây gần tổ, còn việc mang phấn giữa cây nhóm A và nhóm B ở xa nhau thì hạn chế. Ở Việt Nam chưa có số liệu đủ rộng về đóng góp này.
Trái bơ nhỏ dài không hạt có ăn được không?
Về an toàn thì đó vẫn là thịt quả bơ bình thường, chỉ là trái phát triển không có phôi nên nhỏ và thuôn. Chúng ít giá trị thương mại vì nhỏ, và thường xuất hiện nhiều sau mùa hoa gặp lạnh hoặc thụ phấn kém.