Hoa xoài thụ phấn nhờ côn trùng gì: ruồi, ong và vì sao nghìn hoa chỉ đậu vài trái

Hoa xoài được thụ phấn chủ yếu nhờ côn trùng nhỏ, trong đó ruồi các loại thường chiếm số lượt ghé nhiều nhất, tiếp theo là ong mật, ong không ngòi, ong nhỏ hoang dã, ong bắp cày và cả kiến. Gió đóng góp rất ít vì phấn xoài dính, không bay xa. Mỗi chùm hoa có từ vài trăm tới vài nghìn bông, gồm hoa đực và hoa lưỡng tính, nhưng cuối cùng chỉ giữ lại vài trái, thậm chí một trái hoặc không trái nào.

Tỷ lệ đậu trái thấp là đặc điểm sinh học bình thường của xoài, không phải dấu hiệu vườn hỏng. Vấn đề chỉ xuất hiện khi hoa nhiều mà gần như không giữ được trái non nào qua tuần đầu, hoặc khi trái non nhỏ không hạt chiếm phần lớn chùm. Bài này giải thích cấu tạo hoa xoài, ai mang phấn, ong không ngòi đứng ở đâu trong số đó, và những điều kiện làm hỏng thụ phấn.

Chùm hoa xoài: hai loại hoa, một nhị hữu thụ

Hoa xoài mọc thành chùm hình tháp ở đầu cành, nhà thực vật gọi là cụm hoa chùy. Trong một chùm có hai loại bông lẫn nhau: hoa đực chỉ có nhị, và hoa lưỡng tính có cả nhị lẫn nhụy. Kiểu cây mang cả hoa đực và hoa lưỡng tính trên cùng một cá thể được gọi là cây đực – lưỡng tính. Tỷ lệ hai loại hoa thay đổi theo giống, theo vị trí trong chùm và theo nhiệt độ lúc chùm hoa phân hoá.

Một điểm ít người để ý: dù hoa xoài có năm nhị, thường chỉ một nhị, đôi khi hai, là nhị hữu thụ có bao phấn chứa phấn, các nhị còn lại tiêu giảm thành nhị lép. Mỗi bông lại rất nhỏ, chỉ vài milimét, mật tiết ra từ một đĩa mật lộ thiên ở giữa hoa. Lượng phấn mỗi bông vì vậy ít, và hoa phụ thuộc vào khách nào bò qua nhiều bông để gom góp phấn đủ cho đầu nhụy.

Đĩa mật lộ thiên giải thích vì sao khách của xoài đa dạng đến vậy: bất kỳ côn trùng nào có miệng ngắn, kể cả ruồi và kiến, cũng chạm được mật. Đổi lại, không có loài nào được hoa "ưu ái" riêng, nên hiệu quả mang phấn phụ thuộc vào số lượt ghé và cách con vật di chuyển giữa các bông.

Ai ghé hoa xoài và mang phấn tốt đến đâu

Bảng dưới tổng hợp những nhóm khách thường được ghi nhận trong các khảo sát côn trùng trên hoa xoài ở vùng nhiệt đới. Mức hiệu quả là đánh giá tương đối theo nguyên lý, không phải số đo của một vườn cụ thể.

Ruồi đứng đầu bảng không phải vì từng con mang phấn giỏi, mà vì số lượng. Hoa xoài có mùi không quá thơm, hơi hăng, hấp dẫn ruồi hơn là ong. Ở nhiều nơi trên thế giới, người trồng xoài nhận ra mối quan hệ này từ lâu, trước khi giới nghiên cứu đếm được số lượt ghé.

Ong không ngòi trên hoa xoài: lợi thế và giới hạn

Ong không ngòi hợp với hoa xoài hơn nhiều cây khác vì bông xoài nhỏ, mật lộ thiên và phấn ít, đúng cỡ của một con ong dú dài vài milimét. Ong dú bò chậm, đi qua nhiều bông trong cùng chùm, nên dễ quệt phấn từ hoa đực sang hoa lưỡng tính bên cạnh. Một số khảo sát ở Đông Nam Á và Úc ghi nhận ong không ngòi là khách thường xuyên của xoài, và các thử nghiệm đặt tổ trong vườn xoài cho thấy số lượt ghé tăng ở những cây gần tổ.

Giới hạn nằm ở phạm vi bay. Ong không ngòi thường kiếm ăn trong vòng vài trăm mét quanh tổ, ngắn hơn ong mật. Trong một vườn xoài lớn, cây xa tổ hầu như không được ong dú chăm. Thêm nữa, ong dú trung thành với nguồn hoa giàu nhất gần tổ, nên khi cỏ dại hoặc cây khác quanh vườn nở hoa nhiều mật, chúng có thể chuyển hướng.

Một điểm nữa là ong dú hay ở yên trong cùng chùm hoặc cùng cây. Với xoài, việc này không phải nhược điểm lớn vì phần lớn giống xoài tự thụ được, phấn trong cùng cây vẫn đậu trái. Dù vậy, cũng như với mọi cây ăn trái, không có cơ sở để gán một tỷ lệ tăng năng suất cụ thể cho việc đặt ong dú.

Vì sao nghìn hoa chỉ giữ vài trái

Hoa đực không bao giờ thành trái. Một phần lớn bông trong chùm là hoa đực, sinh ra chỉ để cho phấn. Con số "đậu trái trên tổng số hoa" vì vậy luôn trông rất thấp.

Không phải hoa lưỡng tính nào cũng nhận phấn. Đầu nhụy chỉ nhận phấn tốt trong khoảng thời gian ngắn sau khi hoa mở. Hoa mở vào ngày mưa, ngày lạnh hoặc lúc ít khách sẽ bị lỡ.

Cây tự bỏ bớt trái. Sau thụ phấn, cây xoài loại bỏ phần lớn trái non trong vài tuần đầu theo sức nuôi của cành và lá. Đây là rụng sinh lý, xảy ra cả ở vườn thụ phấn tốt.

Trái giữ lại còn phải qua giai đoạn nuôi. Thiếu nước, nắng nóng gắt, sâu bệnh làm rụng thêm trái đã lớn. Phần này nằm ngoài chuyện thụ phấn.

Hoa trong chùm không nở cùng lúc. Một chùm xoài nở dần trong nhiều ngày, từ gốc chùm lên ngọn hoặc ngược lại tuỳ giống. Ở một thời điểm, chùm có bông đã tàn, bông đang mở và nụ chưa nở. Cách nở rải này giúp chùm có nhiều cơ hội gặp khách, nhưng cũng làm bất kỳ phép đếm nhanh nào về tỷ lệ đậu trái trở nên dễ sai nếu không đánh dấu từng bông.

Tự quan sát khách thụ phấn trên vườn xoài

Muốn biết vườn mình có thiếu khách hay không, một cách quan sát đơn giản mà giới nghiên cứu thụ phấn thường dùng có thể làm được bằng mắt thường và đồng hồ. Các con số trong ví dụ là ví dụ giả định để minh hoạ cách ghi.

1. Chọn vài cây ở những vị trí khác nhau trong vườn: cây giữa vườn, cây sát bờ cỏ hoặc hàng rào, cây gần chỗ đặt tổ ong nếu có.
2. Trên mỗi cây chọn một vài chùm hoa đang nở rộ, ở tầm mắt, đánh dấu bằng dây buộc nhỏ ở cuống chùm.
3. Vào một buổi sáng nắng ráo, đứng cách chùm vừa đủ để không làm khách bỏ đi, đếm số con ghé chùm trong một khoảng thời gian cố định, ví dụ mười phút, và ghi theo nhóm: ruồi, ong mật, ong nhỏ màu sẫm, kiến, khác.
4. Lặp lại vào buổi trưa và chiều, rồi lặp lại vào một hai ngày khác trong mùa hoa để không bị một ngày thời tiết xấu đánh lừa.
5. Vài tuần sau, đếm số trái non còn lại trên các chùm đã đánh dấu và so giữa các vị trí. Ví dụ giả định: chùm sát bờ cỏ có nhiều lượt ghé hơn và giữ nhiều trái hơn chùm giữa vườn.

Cách quan sát này không thay được một thí nghiệm có đối chứng, nhưng đủ để nhận ra vườn đang thiếu khách hay đủ khách, và vị trí nào trong vườn yếu nhất. Ghi chép qua vài mùa cho bức tranh rõ hơn nhiều so với cảm giác "năm nay ít ong".

Trái bi, trái không hạt và những dấu hiệu thụ phấn hỏng

Một số dấu hiệu giúp nghĩ tới thụ phấn trước khi đổ lỗi cho phân bón hay thuốc:

• Chùm có nhiều trái non nhỏ cỡ hạt đậu đến ngón tay, dừng lớn, không có hạt bên trong khi bổ đôi. Ở xoài, trái phát triển không qua thụ tinh thường không lớn được, người trồng hay gọi là trái bi hoặc trái lép.
• Thời tiết lạnh bất thường hoặc mưa kéo dài đúng tuần hoa nở rộ: nhiệt độ thấp làm phấn nảy mầm kém và côn trùng ít bay, mưa rửa phấn khỏi đầu nhụy.
• Rất ít côn trùng trên chùm vào buổi sáng nắng ráo, trong khi các vườn lân cận đông khách.
• Phun thuốc lên hoa đang nở rộ ngay trước đợt rụng trái non hàng loạt.
• Dấu hiệu ngược lại: chùm có nhiều trái non có hạt nhưng rụng dần trong tuần thứ ba trở đi thường là chuyện nuôi trái, không phải thụ phấn.

Những dấu hiệu trên chỉ là gợi ý để đặt câu hỏi đúng. Kỹ thuật xử lý ra hoa, bón phân nuôi trái thuộc phần trồng trọt, bài này không bàn.

Mùa hoa xoài và bầy khách theo mùa

Ở đồng bằng sông Cửu Long, xoài có thể ra hoa nhiều đợt trong năm vì được xử lý ra hoa theo lịch thị trường, còn ở các vùng xoài khô hạn như Khánh Hòa, Đồng Nai hay vùng núi phía Bắc, đợt hoa chính thường rơi vào mùa khô. Mỗi mùa khách thụ phấn khác nhau: mùa khô ít ruồi hơn mùa mưa, ong mật và ong không ngòi tích cực vào những ngày nắng ráo, nhưng mùa khô lại là lúc nhiều loài hoa dại cạnh tranh nguồn khách.

Đợt hoa trái vụ, hoa nở vào thời điểm mưa nhiều hoặc lạnh, gặp nhiều bất lợi cùng lúc: côn trùng ít ra khỏi tổ, phấn ẩm ướt, nấm bệnh trên chùm hoa phát triển. Đây là một lý do sinh học giải thích vì sao đậu trái của các đợt xử lý trái vụ dao động mạnh hơn đợt chính vụ.

Từ góc thụ phấn, một vùng có nhiều loài hoa dại, bờ cỏ, hàng rào xanh nuôi được quần thể ruồi giả ong, ong nhỏ hoang dã và ong không ngòi quanh năm, nên khi xoài nở hoa đã có sẵn khách. Vùng chuyên canh cỏ sạch quanh năm thì phải chờ khách từ nơi khác tới.

Trong ngày, hoa xoài thường mở và tiết mật nhiều từ sáng tới trưa, đầu nhụy cũng nhận phấn tốt nhất trong khoảng này. Khách ban ngày như ruồi, ong mật và ong không ngòi vì vậy trùng giờ với hoa, khác hẳn trường hợp sầu riêng. Buổi sáng có sương nặng thì côn trùng ra muộn, phấn ẩm dính cục, nên những tuần hoa gặp nhiều sáng sương mù thường ghi nhận ít lượt ghé hơn. Đây là chi tiết đáng ghi vào sổ vườn khi so sánh đậu trái giữa các năm.

Câu hỏi thường gặp

Xoài có tự thụ phấn được không?

Phần lớn giống xoài tự thụ được, nghĩa là phấn từ hoa đực trên cùng cây có thể thụ cho hoa lưỡng tính của cây đó. Tuy vậy phấn vẫn phải được côn trùng chuyển từ bao phấn sang đầu nhụy, vì phấn xoài dính và gió mang đi rất kém.

Vì sao vườn xoài ra hoa trắng cây mà đậu rất ít trái?

Phần lớn bông là hoa đực, hoa lưỡng tính chỉ nhận phấn trong thời gian ngắn, và cây tự loại bỏ nhiều trái non theo sức nuôi. Nếu hoa nở gặp mưa, lạnh hoặc ít côn trùng thì số trái giữ lại còn thấp hơn mức bình thường.

Ruồi thụ phấn cho xoài có thật không?

Có. Nhiều khảo sát ở vùng nhiệt đới ghi nhận ruồi các loại là nhóm ghé hoa xoài nhiều lượt nhất. Hoa xoài nhỏ, mật lộ thiên, mùi hăng hợp với ruồi, và lông trên thân ruồi đủ để mang phấn giữa các bông.

Ong dú có giúp xoài đậu trái không?

Ong không ngòi là khách thường xuyên của hoa xoài và hợp với kích thước bông xoài. Chúng có ích nhất cho các cây trong vòng vài trăm mét quanh tổ. Chưa có cơ sở để nói đặt ong dú làm tăng năng suất bao nhiêu phần trăm.

Trái xoài non không có hạt là do đâu?

Thường là trái phát triển khi noãn chưa được thụ tinh, hay gặp sau đợt lạnh hoặc mưa đúng lúc hoa nở. Ở xoài, những trái như vậy thường dừng lớn và rụng, hoặc nằm lại trên chùm với kích thước rất nhỏ.

Có nên phun thuốc khi xoài đang nở hoa?

Nguyên lý chung là tránh phun lên hoa đang nở vì thuốc rơi trực tiếp lên khách thụ phấn và có thể ảnh hưởng tới phấn. Quyết định cụ thể cần dựa vào hướng dẫn trên nhãn thuốc và cán bộ bảo vệ thực vật địa phương.