Hoa sầu riêng được thụ phấn chủ yếu vào ban đêm, và khách chính là các loài dơi ăn mật hoa. Hoa bắt đầu hé vào chiều muộn, bao phấn nứt và mật tiết nhiều nhất sau khi trời tối, rồi tràng hoa cùng bó nhị rụng xuống gốc ngay rạng sáng hôm sau. Các nghiên cứu ở Malaysia và Thái Lan, nơi sầu riêng được quan sát kỹ nhất, đều ghi nhận dơi mang phấn hiệu quả hơn hẳn mọi khách khác.
Ong không ngòi (ong dú) có ghé hoa sầu riêng, nhưng vào chiều sớm khi hoa chưa mở hẳn và vào sáng sớm khi phần lớn phấn đã rơi. Chúng đến để gom phấn, thân nhỏ nên ít khi quệt vào đầu nhụy nằm cao. Vì vậy câu trả lời trung thực cho câu hỏi "ong dú có thụ phấn cho sầu riêng không" là: có góp phần, ở mức nhỏ và không thay được dơi. Bài này đi qua cấu tạo hoa, lịch một đêm nở hoa và lý do sinh học đằng sau vai trò của từng nhóm khách.
Cấu tạo hoa sầu riêng: một bông hoa sinh ra cho khách to và đến lúc tối
Hoa sầu riêng mọc thành chùm trên cành lớn và cả trên thân, kiểu ra hoa mà nhà thực vật gọi là hoa mọc trên cành già. Vị trí này để lại khoảng trống quanh chùm hoa, thuận cho một con vật có cánh rộng lao vào, bám và rời đi mà không vướng lá. Mỗi bông có đài dày bao ngoài, năm cánh tràng màu kem hoặc trắng ngà, bên trong là rất nhiều nhị gom thành năm bó, ở giữa là vòi nhụy dài vươn ra khỏi đám nhị.
Những đặc điểm đó khớp với nhóm hoa mà sinh thái học thụ phấn xếp vào "hội chứng thụ phấn nhờ dơi": màu nhạt dễ thấy trong bóng tối, mùi nồng hơi chua về đêm, mật tiết nhiều, hoa chắc và mở hướng ra ngoài. Hoa dành cho ong ban ngày thường khác hẳn: màu sắc tươi, có vệt dẫn đường, mật ít mà đậm và mở vào buổi sáng. Đây là khung để đọc mọi quan sát về sầu riêng: hoa không "cấm" ong, nhưng hình dạng và giờ giấc của nó được chọn lọc cho một kiểu khách khác.
Vị trí đầu nhụy cũng đáng chú ý. Vòi nhụy thường thò ra dài hơn bó nhị, nên con vật nào chui đầu vào lấy mật sẽ chạm đầu nhụy trước rồi mới dính phấn mới. Thứ tự này làm tăng cơ hội nhận phấn từ bông hoa khác, tức là ủng hộ thụ phấn chéo.
Một đêm nở hoa: hoa sầu riêng làm gì theo từng giờ
Mốc giờ thay đổi theo giống, vùng và thời tiết, nhưng trình tự dưới đây được ghi nhận khá đều ở các vườn đã quan sát. Giờ ghi trong bảng là khung tương đối, không phải lịch chính xác.
| Khoảng thời gian | Hoa đang ở trạng thái nào | Ai thường ghé |
|---|---|---|
| Chiều muộn | Nụ nứt, cánh tràng tách dần, đầu nhụy bắt đầu nhận phấn | Ong mật, ong không ngòi đến dò phấn ở bông hé sớm |
| Chạng vạng đến đầu đêm | Bao phấn nứt, mật tiết mạnh, mùi lan rộng | Dơi ăn mật bắt đầu ghé theo vòng bay |
| Giữa đêm | Mật vẫn tiết, phấn còn nhiều trên bó nhị | Dơi ghé lặp lại nhiều lượt, bướm đêm và côn trùng nhỏ |
| Rạng sáng | Tràng hoa và bó nhị rụng, chỉ còn đài và bầu nhụy | Ong quay lại gom phần phấn rơi vãi |
| Những ngày sau | Bầu đã thụ tinh lớn dần, bầu không thụ tinh vàng rồi rụng | Không còn khách thụ phấn |
Điều bảng cho thấy rõ nhất là "cửa sổ" thụ phấn của một bông sầu riêng chỉ kéo dài chừng một đêm. Bông nào không nhận đủ phấn trong khoảng đó thì không có cơ hội thứ hai, khác với nhiều cây ăn trái có hoa mở nhiều ngày.
Vì sao dơi mật là khách chính
Thân lớn, lông dày, bay xa. Một con dơi ăn mật chui mặt vào chùm hoa để liếm mật, lông mặt và ngực dính đầy phấn. Chúng bay vòng qua nhiều cây trong đêm, có khi đi xa khỏi nơi trú, nên mang phấn từ cây này sang cây khác, đúng kiểu thụ phấn chéo mà nhiều giống sầu riêng cần.
Đến đúng giờ hoa mở. Hoạt động của dơi trùng với lúc bao phấn nứt và mật dồi dào nhất. Ong ban ngày không có mặt trong khoảng giờ này.
Ghé nhiều lượt. Mật được tiết liên tục trong đêm nên dơi quay lại cùng một chùm nhiều lần, mỗi lần chạm đầu nhụy của những bông khác nhau.
Bám nhanh, rời nhanh. Dơi ăn mật thường bám vào chùm hoa trong khoảnh khắc ngắn, thò mõm và lưỡi dài vào lấy mật rồi bật ra bay tiếp. Mỗi cú bám làm cả chùm rung, phấn từ bó nhị rơi lên lông và từ lông chạm vào đầu nhụy. Kiểu ghé ngắn mà nhiều lượt này phân tán phấn đi khắp vườn thay vì dồn vào vài bông.
Sống nhờ hang và rừng. Loài dơi ăn mật thường được nhắc tới trong các nghiên cứu ở Đông Nam Á là dơi mật hang, trú trong hang đá vôi, kiếm ăn nhờ nhiều loại hoa rừng khi sầu riêng chưa nở. Vì vậy vườn sầu riêng gần hang và rừng thường có lợi thế về khách thụ phấn, còn vườn chuyên canh rộng, xa nơi trú của dơi có thể thiếu khách. Ở Việt Nam, số liệu khảo sát dơi ở vườn sầu riêng còn ít, nên đây là nhận định theo nguyên lý, chưa phải đo đạc từng vùng.
Ong không ngòi và ong mật góp được đến đâu
Ong không ngòi thuộc các chi Tetragonula, Lepidotrigona thường được thấy bò trên hoa sầu riêng vào chiều muộn, lúc nụ còn hé và vào sáng sớm sau khi cánh tràng đã rụng. Chúng gom phấn về tổ làm thức ăn cho ấu trùng. Thân ong dú rất nhỏ so với bông sầu riêng, nên phần lớn thời gian chúng bò trên bó nhị mà không chạm tới đầu nhụy vươn cao. Trong sinh thái học, khách lấy phấn mà ít trả phấn đúng chỗ được gọi là "kẻ lấy trộm phấn".
Tuy vậy, ong không phải vô ích. Ở bông hé sớm, đầu nhụy đã có thể nhận phấn trước khi bao phấn của chính nó nứt, và một con ong vừa bò qua bông khác có thể để lại vài hạt phấn. Ong mật Apis, thân lớn hơn ong dú, có cơ hội chạm nhụy cao hơn. Các thí nghiệm bao túi hoa, tức là che hoa để chỉ cho một nhóm khách vào, ở Đông Nam Á thường cho kết quả: hoa chỉ mở cho ong ban ngày đậu trái thấp hơn rõ so với hoa mở cho khách ban đêm.
Từ đó, cách nói đúng là ong không ngòi có thể góp phần nhỏ, đặc biệt ở vườn thiếu dơi, nhưng không nên kỳ vọng đặt vài thùng ong dú là giải quyết được chuyện đậu trái sầu riêng. Ai hứa con số tăng năng suất cụ thể nhờ ong dú cho sầu riêng là đang nói vượt bằng chứng hiện có.
Tự thụ phấn hay cần phấn cây khác
Sầu riêng có hoa lưỡng tính, nghĩa là mỗi bông có cả nhị và nhụy. Nhưng có nhị và nhụy chưa có nghĩa là tự thụ tốt. Những điểm đã được ghi nhận:
- Nhiều giống sầu riêng có mức tự bất hợp khác nhau: phấn của chính cây đó nảy mầm kém hoặc ống phấn dừng lại giữa chừng, nên đậu trái thấp khi chỉ có phấn cùng cây.
- Mức tự thụ khác nhau theo giống, có giống đậu trái tạm được với phấn của chính nó, có giống gần như cần phấn giống khác. Con số cụ thể cho từng giống trồng ở Việt Nam chưa được công bố đầy đủ, nên đừng tin một bảng xếp loại nào không ghi nguồn.
- Vì cùng một cây thường nở rất nhiều bông trong cùng đêm, phấn của chính cây luôn dồi dào, còn phấn của cây khác giống phải nhờ khách bay xa mang tới.
- Đó là lý do trong các vườn trồng một giống thuần, vai trò của khách bay xa như dơi càng lớn, và nhà vườn hay trồng xen vài cây giống khác để có nguồn phấn chéo.
Phần kỹ thuật chọn giống trồng xen và thao tác thụ phấn bằng tay thuộc về canh tác, bài này không đi vào. Điều cần nắm ở góc sinh học là: phấn đến từ đâu quan trọng không kém việc có phấn hay không.
Thiếu thụ phấn để lại dấu vết gì trên trái
Quả sầu riêng có năm ngăn ứng với năm lá noãn của bầu nhụy, mỗi ngăn chứa vài noãn. Một noãn được thụ tinh sẽ thành hạt, và quanh hạt là lớp cơm mà người ta ăn. Khi chỉ một phần noãn được thụ tinh, ngăn có hạt phát triển, ngăn không có hạt lép đi. Trái mọc lệch về phía ngăn đầy, thành dáng méo mà nhà vườn gọi là trái méo, trái có múi lép.
Mức nặng hơn là bầu nhụy không nhận đủ phấn để giữ lại, vàng đi và rụng trong vài ngày đến vài tuần sau đêm nở hoa. Đợt rụng này dễ nhầm với rụng sinh lý do cây tự điều chỉnh số trái theo sức nuôi. Cách phân biệt thô là nhìn vào thời điểm: rụng rất sớm sau hoa nghiêng về thụ phấn kém, rụng muộn khi trái đã lớn nghiêng về dinh dưỡng, nước hoặc bệnh.
Trái méo không phải lúc nào cũng do thụ phấn. Sâu chích, bệnh, trái nằm ép vào cành hoặc thiếu dinh dưỡng giai đoạn nuôi trái đều có thể làm lệch dáng. Muốn biết thụ phấn có phải thủ phạm hay không, cách đáng tin là bổ trái và đếm số ngăn có hạt chắc so với ngăn lép trên một nhóm trái, không kết luận từ một trái.
Giữ khách thụ phấn đêm cho vùng sầu riêng
Góc nhìn sinh thái cho thấy năng suất hoa của một vườn sầu riêng phụ thuộc vào những thứ nằm ngoài hàng rào vườn. Một số điểm đã được giới nghiên cứu nêu:
- Dơi ăn mật cần nơi trú ổn định như hang đá vôi, rừng, cụm cây già. Mất nơi trú hoặc bị quấy phá hang là mất khách thụ phấn của cả vùng, không chỉ của một vườn.
- Dơi cũng cần hoa ở những tháng sầu riêng không nở, như chuối rừng và nhiều cây hoa đêm khác. Một vùng chỉ còn sầu riêng là vùng mà dơi đói phần lớn năm.
- Thuốc bảo vệ thực vật phun vào chiều tối, đúng lúc hoa mở, rơi trực tiếp lên khách ghé hoa. Nguyên lý chung là tránh phun lên hoa đang nở, chi tiết thuộc danh mục ong và thuốc bảo vệ thực vật.
- Thói quen giăng lưới, xua đuổi dơi vì sợ dơi phá trái nên được cân nhắc lại: dơi ăn mật nhỏ và dơi ăn quả lớn là những nhóm khác nhau về tập tính.
- Ong không ngòi đặt quanh vườn vẫn có ích cho các cây hoa ban ngày trồng xen và cho đa dạng sinh học, chỉ không nên xem là lời giải riêng cho sầu riêng.
Câu hỏi thường gặp
Hoa sầu riêng nở lúc mấy giờ?
Hoa thường bắt đầu hé vào chiều muộn, nở rộ và tung phấn sau khi trời tối, rồi tràng hoa cùng bó nhị rụng vào rạng sáng hôm sau. Giờ cụ thể lệch theo giống, độ cao và thời tiết, nên muốn biết vườn mình thì ghi lại vài đêm liên tiếp.
Dơi có làm hại hoa sầu riêng không?
Dơi ăn mật nhỏ chủ yếu liếm mật và mang phấn, không ăn hoa. Một số loài dơi quả lớn có thể làm rụng hoa khi bám vào chùm, nhưng các nghiên cứu ở Đông Nam Á vẫn xếp nhóm dơi là khách mang lại nhiều trái nhất cho sầu riêng.
Đặt thùng ong dú trong vườn sầu riêng có tăng đậu trái không?
Có thể góp phần nhỏ, nhất là ở bông hé sớm và ở vườn ít dơi, nhưng không có bằng chứng đủ mạnh để hứa con số tăng năng suất. Ong dú nhỏ, hoạt động ban ngày và thường lấy phấn nhiều hơn trả phấn lên đầu nhụy của sầu riêng.
Ong mật và ong dú, loài nào giúp sầu riêng nhiều hơn?
Ong mật thân lớn hơn nên có cơ hội chạm đầu nhụy cao hơn ong dú. Tuy vậy cả hai đều là khách ban ngày, đến ngoài khung giờ hoa mở rộ, nên cả hai đều chỉ là khách phụ so với dơi và côn trùng đêm.
Vì sao sầu riêng trồng một giống thuần hay đậu trái kém?
Nhiều giống sầu riêng tự bất hợp ở các mức khác nhau, tức là phấn của chính cây nảy mầm kém trên đầu nhụy. Vườn chỉ một giống thiếu nguồn phấn chéo, nên đậu trái phụ thuộc nhiều hơn vào khách bay xa mang phấn từ vườn khác về.
Trái sầu riêng méo có chắc là do thụ phấn kém không?
Không chắc. Trái méo có thể do noãn thụ tinh không đều, nhưng cũng có thể do sâu chích, bệnh, trái bị cành ép hoặc thiếu dinh dưỡng khi nuôi trái. Bổ một nhóm trái, đếm ngăn có hạt chắc và ngăn lép là cách kiểm tra đáng tin hơn nhìn dáng ngoài.