Nhãn và vải được thụ phấn chủ yếu nhờ ong, và điều quyết định đậu trái là lứa hoa đực có nở trùng lúc với lứa hoa cái hay không. Trên một chùm hoa nhãn hoặc vải, các bông không cùng giới tính mà mở thành từng lứa nối nhau: thường là một lứa hoa đực trước, tiếp theo là lứa hoa cái chức năng, rồi một lứa hoa đực thứ hai. Hoa cái chức năng không tự tung phấn, nên phải có phấn từ lứa đực trên cùng cây hoặc cây khác, do côn trùng mang tới.
Ong mật là khách chính được nghiên cứu nhiều nhất, và mùa hoa nhãn, hoa vải cũng là mùa mật quen thuộc ở miền Bắc. Ong không ngòi, ruồi và ong nhỏ hoang dã là khách phụ. Bài này giải thích nhịp nở ba lứa, vì sao thời tiết tháng hoa ở miền Bắc hay làm hỏng vụ vải, và nhãn khác vải ở điểm nào khi nhìn từ góc thụ phấn.
Nhãn và vải: hai cây cùng họ, một kiểu hoa
Nhãn và vải cùng thuộc họ Bồ hòn, họ của chôm chôm. Cả hai cho hoa nhỏ màu vàng nhạt hoặc trắng ngà, mọc thành chùm lớn ở đầu cành, mỗi chùm có thể có hàng trăm đến vài nghìn bông. Bông nhãn có cánh hoa nhỏ, bông vải thì không có cánh hoa, chỉ có đài. Giữa mỗi bông là một đĩa mật tiết mật khá dồi dào, đó là lý do hoa nhãn, hoa vải đông ong.
Dù nhìn qua mọi bông đều có nhị và có bầu, về chức năng chúng chia thành hai nhóm. Hoa đực có nhị dài tung phấn, bầu tiêu giảm. Hoa cái chức năng có bầu hai thuỳ phát triển, đầu nhụy chẻ đôi, còn nhị ngắn và bao phấn không nứt. Ngoài ra có loại hoa trông giống hoa cái nhưng nhị tung phấn còn bầu không phát triển, xếp chung nhóm chức năng đực.
Bầu hai thuỳ là đặc điểm chung của nhóm này. Thường chỉ một thuỳ lớn thành trái, thuỳ kia teo thành mấu nhỏ ở chân trái. Nếu bổ một trái vải non thấy mấu nhỏ đó ở gốc, đó chính là thuỳ không phát triển.
Điểm đáng chú ý về mặt tiến hoá là kiểu hoa "trông lưỡng tính mà hoạt động đơn tính" này giúp cây tránh tự thụ trong cùng bông mà không cần tách riêng cây đực, cây cái. Cái giá phải trả là cây phụ thuộc hoàn toàn vào côn trùng để chuyển phấn, kể cả khi phấn đến từ chính nó.
Ba lứa hoa trên một chùm và lúc nào thụ phấn xảy ra
Trình tự dưới đây là mô hình thường được mô tả cho vải và gặp ở nhiều cây nhãn. Độ dài từng lứa và mức chồng lấn thay đổi theo giống, theo tuổi cây và thời tiết.
| Lứa | Loại hoa | Vai trò | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Lứa một | Hoa đực | Cho phấn | Mở đầu mùa hoa, ong bắt đầu kéo tới vì mật |
| Lứa hai | Hoa cái chức năng | Nhận phấn, thành trái | Cần phấn từ lứa một còn sót, từ lứa ba bắt đầu, hoặc từ cây khác |
| Lứa ba | Hoa có chức năng đực | Cho phấn | Nở chồng lên cuối lứa hai ở nhiều cây |
| Khoảng chồng lấn | Đực và cái cùng mở | Cửa sổ thụ phấn chính | Ngắn hay dài tuỳ năm, đây là giai đoạn quyết định |
Nếu lứa hoa cái nở vào lúc trên cây gần như không có hoa đực đang tung phấn, phấn phải đến từ cây khác đang ở lứa đực. Đó là lý do trong một vườn có nhiều cây nở lệch nhau đôi chút, khả năng đậu trái thường ổn định hơn vườn mà mọi cây đồng loạt cùng một nhịp.
Nhãn có xu hướng chồng lấn giữa các lứa rộng hơn vải, nên thường ít bị lỡ nhịp hơn. Vải nổi tiếng là khó tính hơn ở điểm này, và cũng nhạy hơn với thời tiết mùa hoa.
Ong mật, ong không ngòi và các khách khác trên hoa nhãn vải
Ong mật là khách chủ lực. Hoa nhãn, hoa vải nhiều mật, nở vào mùa ít hoa khác cạnh tranh ở miền Bắc, nên thu hút ong mật với số lượng lớn. Người nuôi ong di chuyển đàn theo mùa hoa vải, hoa nhãn từ lâu, và các nghiên cứu ở Trung Quốc, Thái Lan, Úc đều xếp ong mật là khách thụ phấn quan trọng nhất của hai cây này.
Ong không ngòi là khách đều đặn. Ong không ngòi ghé hoa nhãn, vải để lấy mật và phấn. Kích thước nhỏ vừa với bông, chúng bò chậm qua nhiều bông trong chùm, có ích khi chùm có cả hoa đực và hoa cái cùng mở. Phạm vi bay ngắn nên vai trò rõ nhất ở cây gần tổ.
Ruồi và ong nhỏ hoang dã. Đông về số lượng ở một số vườn, nhất là nơi có bờ bụi, ao hồ. Hiệu quả từng con thấp hơn ong mật.
Kiến và bọ nhỏ trong chùm. Kiến thường bò lên chùm hoa nhãn để lấy mật, nhất là ở những cây có rệp sáp hoặc rầy tiết dịch ngọt. Kiến ít rời cây nên chỉ chuyển phấn trong phạm vi một chùm, và ở mật độ cao có thể xua bớt ong khỏi chùm hoa. Vai trò của chúng vì vậy vừa có lợi chút ít, vừa có thể cản trở khách chính.
Gió gần như không đáng kể. Phấn nhãn vải dính, nặng, không bay xa. Những vườn che lưới kín hoặc trùm túi chùm hoa trong thí nghiệm đậu trái rất thấp, cho thấy côn trùng là điều kiện bắt buộc.
Mưa phùn tháng hoa và chuyện mất mùa vải
Ở miền Bắc, vải thường ra hoa vào cuối đông, đầu xuân, đúng mùa mưa phùn và nồm ẩm. Mưa phùn kéo dài gây ba tác hại cùng lúc đối với thụ phấn. Thứ nhất, phấn ẩm vón lại, bao phấn nứt kém. Thứ hai, ong mật và ong không ngòi rất ít bay ra khỏi tổ trong ngày lạnh ẩm, nên cửa sổ thụ phấn ngắn của lứa hoa cái trôi qua vắng khách. Thứ ba, độ ẩm cao tạo điều kiện cho nấm bệnh trên chùm hoa, làm hoa thối rụng.
Nhiệt độ thấp còn ảnh hưởng tới sự nảy mầm của hạt phấn và tốc độ ống phấn mọc xuống bầu. Một hạt phấn đã đậu đúng đầu nhụy nhưng gặp lạnh có thể không kịp thụ tinh trước khi bầu mất khả năng tiếp nhận. Ngược lại, những đợt nắng hanh khô xen giữa mùa mưa phùn thường là lúc ong ra rầm rộ và nhiều hoa được thụ phấn trong vài ngày ngắn.
Vì vậy, khi một vùng vải như Lục Ngạn ở Bắc Ninh hay Thanh Hà ở Hải Phòng có năm mất mùa, thời tiết tháng hoa thường được nhắc đến đầu tiên. Cách nhìn từ góc thụ phấn giúp hiểu vì sao: không phải cây không ra hoa, mà là hoa ra đúng lúc trời không cho khách thụ phấn làm việc.
Nhãn khác vải ở đâu khi nhìn từ góc thụ phấn
Hai cây cùng họ, cùng kiểu hoa, nhưng có vài khác biệt đáng biết:
- Nhãn có hoa với cánh nhỏ, vải không có cánh hoa. Khác biệt này ít ảnh hưởng tới khách thụ phấn vì cả hai đều mở đĩa mật lộ thiên.
- Nhãn thường có khoảng chồng lấn giữa lứa đực và lứa cái dài hơn, nên tự cung cấp phấn trong cùng cây tốt hơn vải.
- Nhãn trồng ở miền Nam có thể ra hoa nhiều đợt trong năm nhờ xử lý ra hoa, nên gặp nhiều kiểu thời tiết và nhiều bầy khách khác nhau. Vải gần như chỉ có một mùa hoa trong năm ở miền Bắc.
- Hoa nhãn được biết đến là nguồn mật quan trọng của nghề nuôi ong mật ở cả hai miền; hoa vải là nguồn mật lớn ở các vùng vải tập trung phía Bắc.
- Cả hai đều cần côn trùng; không cây nào có trái đáng kể khi bị che kín không cho côn trùng vào.
Những khác biệt này giải thích vì sao người trồng nhãn ít phàn nàn chuyện thụ phấn hơn người trồng vải, dù hai cây có cùng kiểu hoa. Khi đọc tài liệu nước ngoài về một trong hai cây, nên nhớ rằng phần lớn nghiên cứu được làm ở vùng khí hậu khác miền Bắc Việt Nam, nên mốc thời gian và mức chồng lấn có thể không áp dụng y nguyên.
Đánh giá một vụ hoa: thụ phấn hay nuôi trái
Sau khi lứa hoa cái tàn, trái non của nhãn, vải thường rụng qua vài đợt. Đợt sớm nhất, xảy ra trong khoảng một hai tuần đầu, nghiêng về những bầu không được thụ tinh. Các đợt sau, khi trái đã lớn bằng hạt đậu hoặc hơn, nghiêng về cạnh tranh dinh dưỡng, thiếu nước hoặc thời tiết nóng gắt.
Một cách tự kiểm tra là đánh dấu vài chùm ở các vị trí khác nhau trên vài cây, rồi theo dõi số bầu còn xanh căng sau đợt hoa cái khoảng một tuần. Nếu hầu như mọi bầu đều vàng và rụng, trong khi lứa hoa cái nở trùng mấy ngày mưa phùn liên tục, thì thụ phấn là nghi vấn hàng đầu. Nếu bầu giữ tốt nhưng trái rụng dần về sau, câu chuyện nằm ở phần nuôi trái.
Kỹ thuật can thiệp như điều chỉnh lứa hoa hay xử lý ra hoa thuộc về canh tác, bài này không bàn. Điều đáng mang theo là cách đặt câu hỏi: bông cái có gặp phấn không, phấn đến từ đâu, và trong mấy ngày đó ong có ra khỏi tổ không.
Ghi chép đơn giản về ngày bắt đầu lứa hoa cái, số ngày nắng ráo trong lứa đó và lượt ong ghé buổi sáng, giữ qua vài năm, sẽ cho người làm vườn một bức tranh mà không tài liệu chung nào thay được.
Giữ khách cho mùa hoa nhãn vải
Vì mùa hoa vải ở miền Bắc rơi vào thời kỳ lạnh ẩm, những quần thể ong sống sẵn tại chỗ, đã quen nhiệt độ địa phương, có lợi thế hơn đàn từ nơi khác chuyển đến. Ong nội Apis cerana và ong không ngòi bản địa thường chịu được những buổi sáng lạnh tốt hơn kỳ vọng, và tổ của chúng nằm ngay trong làng, trong vườn.
Giữ được những quần thể đó đòi hỏi những thứ đơn giản: còn chỗ làm tổ như hốc cây, bờ tường cũ, còn nguồn hoa ở những tháng vải chưa nở, và tránh phun thuốc lên hoa đang mở. Một vườn vải sạch cỏ hoàn toàn, xung quanh không còn cây hoa nào, buộc ong sống dựa vào đúng mấy tuần hoa vải mỗi năm, phần còn lại của năm là đói.
Những điều này không thay được thời tiết. Một tuần mưa phùn rét đậm đúng lứa hoa cái vẫn có thể làm hỏng vụ dù khách thụ phấn dồi dào. Nhưng khi thời tiết vừa đủ, một vùng có nhiều khách sẵn tại chỗ sẽ tận dụng được từng giờ nắng ngắn ngủi.
Câu hỏi thường gặp
Hoa vải có tự thụ phấn được không?
Hoa cái chức năng của vải không tự tung phấn nên không tự thụ trong cùng bông. Phấn có thể đến từ hoa đực trên cùng cây khi các lứa chồng lấn, hoặc từ cây khác, nhưng luôn phải nhờ côn trùng mang tới vì phấn vải dính và gió mang đi rất kém.
Vì sao năm mưa phùn nhiều thì vải mất mùa?
Mưa phùn kéo dài làm phấn ẩm vón, ong ít ra khỏi tổ, nấm bệnh phát triển trên chùm hoa và nhiệt độ thấp làm ống phấn mọc chậm. Nếu những ngày đó trùng lứa hoa cái, phần lớn hoa cái không được thụ tinh và rụng sớm.
Làm sao nhận ra hoa cái trên chùm vải, chùm nhãn?
Hoa cái chức năng có bầu hai thuỳ phồng rõ ở giữa bông, đầu nhụy chẻ đôi cong ra, còn nhị ngắn, nằm thấp. Hoa đực có nhị dài vươn ra ngoài, bao phấn vàng, không thấy bầu phồng. Dùng kính lúp cầm tay sẽ nhìn rõ hơn.
Ong không ngòi có thụ phấn được cho nhãn không?
Có. Ong không ngòi là khách đều đặn của hoa nhãn, lấy cả mật và phấn, và hợp kích thước với bông nhãn. Chúng có ích nhất cho các cây gần tổ, còn ong mật bao phủ diện tích rộng hơn. Chưa có số liệu để gán con số năng suất cho riêng ong dú.
Mật ong hoa nhãn có phải do ong thụ phấn cho nhãn làm ra không?
Mật ong hoa nhãn trên thị trường chủ yếu do ong mật lấy trong mùa hoa nhãn. Những con ong đó trong lúc lấy mật cũng mang phấn giữa các bông, nên mùa mật và mùa thụ phấn trùng nhau. Mật ong không ngòi lấy từ nhãn có nhưng lượng ít và thường lẫn nhiều nguồn hoa.
Trái vải có mấu nhỏ ở chân là bị gì?
Đó thường là thuỳ bầu thứ hai không phát triển. Bầu hoa vải có hai thuỳ, bình thường chỉ một thuỳ thành trái, thuỳ kia teo lại thành mấu nhỏ ở gốc trái. Đây là đặc điểm tự nhiên, không phải dấu hiệu bệnh.