Khảo sát ong không ngòi ngoài thực địa thường dùng bốn nhóm phương pháp: tìm và đếm tổ theo tuyến, bắt ong trên hoa bằng vợt, đặt trạm mồi có mùi hoặc đường, và ước số đàn bằng phân tích di truyền mẫu ong thợ. Mỗi phương pháp trả lời một câu hỏi khác nhau và bỏ sót một nhóm khác nhau, nên khảo sát tốt thường phối hợp ít nhất hai cách.
Lỗi phổ biến nhất trong các đề tài sinh viên là lẫn lộn "số ong thấy được" với "số đàn có mặt". Một trăm con ong trên một cây xoài có thể chỉ đến từ một tổ, trong khi một khu rừng có hai chục tổ có thể cho rất ít ong trên hoa vào ngày mưa. Bài này đi qua từng phương pháp, nêu chúng đo được gì và cách tránh các lỗi thiết kế hay gặp.
Câu hỏi quyết định phương pháp
Trước khi chọn dụng cụ, cần viết rõ câu hỏi. "Có những loài ong không ngòi nào ở khu này?" là câu hỏi về danh lục loài, cần phương pháp bắt được càng nhiều loài càng tốt. "Mật độ tổ ở rừng già khác rừng thứ sinh bao nhiêu?" là câu hỏi về quần thể, cần đếm tổ. "Ong không ngòi có thăm hoa sầu riêng không?" là câu hỏi về tương tác, cần quan sát trên đúng loại hoa đó vào đúng giờ hoa nở.
Ba câu hỏi này nghe gần nhau nhưng dùng những công cụ rất khác. Danh lục loài có thể làm bằng vợt và mồi trong vài tuần. Mật độ tổ đòi hỏi đi bộ tìm kiếm có hệ thống, đôi khi nhiều tháng. Tương tác với hoa cần quan sát theo giờ, ghi hành vi, và lý tưởng là đo cả lượng phấn mang trên thân ong. Trộn câu hỏi dẫn đến dữ liệu không trả lời được câu nào trọn vẹn.
Ngoài ra, cần nghĩ trước đến cách định loại. Ong không ngòi ở Việt Nam nhiều nhóm khó định danh bằng mắt, nên khảo sát gần như luôn cần thu một số mẫu ong thợ để chuyên gia xem dưới kính lúp hoặc phân tích ADN. Kế hoạch thu mẫu, bảo quản và giấy phép làm việc trong rừng cần có từ đầu, không phải lúc đã ra thực địa.
Tìm tổ theo tuyến: chậm nhưng đếm đúng đơn vị
Cách làm. Người khảo sát đi dọc các tuyến cố định, nhìn kỹ thân cây, gốc rễ, khe đá, ụ mối trong một dải rộng xác định hai bên tuyến. Tổ ong không ngòi thường lộ ra qua ống cửa bằng sáp hoặc nhựa, hoặc dòng ong ra vào đều đặn. Mỗi tổ ghi vị trí, loại hốc, loài cây, độ cao cửa tổ.
Ưu điểm. Đếm đúng đơn vị sinh học là tổ, cho mật độ tổ trên diện tích, so sánh được giữa các khu nếu cùng nỗ lực. Dữ liệu cũng cho biết ong dùng loại hốc và loài cây nào.
Nhược điểm. Rất tốn công, phụ thuộc mạnh vào kinh nghiệm người tìm. Tổ ở cao trên tán, tổ có cửa nhỏ kín đáo, tổ dưới đất dễ bị bỏ sót. Ong muỗi và các loài tí hon gần như không thể đếm bằng cách này.
Tổ dưới đất và tổ trong ụ mối. Một số loài ong không ngòi làm tổ dưới đất hoặc trong ụ mối, cửa tổ sát mặt đất, lẫn trong lá khô. Nếu tuyến chỉ tập trung nhìn thân cây, những loài này gần như vắng mặt trong dữ liệu dù có thể khá phổ biến. Cần chủ ý quét cả mặt đất quanh gốc cây và các ụ mối dọc tuyến.
Mẹo giảm sai lệch. Đi tuyến vào giờ ong hoạt động mạnh, cùng một người hoặc cùng nhóm đã được tập huấn, và với một số tuyến, cho hai người đi độc lập rồi so kết quả để ước tỉ lệ bỏ sót.
Bắt ong trên hoa bằng vợt
Đây là cách cổ điển và vẫn phổ biến nhất để lập danh lục loài và nghiên cứu ong thăm hoa. Những điểm sau cần cân nhắc khi dùng.
- Chọn cây đang nở trong khu khảo sát, quan sát trong khoảng thời gian cố định, ví dụ mười lăm phút mỗi cây, và bắt mọi con ong không ngòi đậu hoa trong khoảng đó.
- Ghi loài cây, giờ, thời tiết; ong không ngòi rất nhạy với nhiệt độ và ánh sáng, nên cùng một cây vào lúc sáng sớm và lúc trưa có thể cho kết quả khác hẳn.
- Chỉ thu số mẫu cần cho định loại; phần còn lại có thể ghi nhận và thả, đặc biệt khi khảo sát trong khu bảo tồn.
- Nhược điểm lớn là thiên về những cây nở rộ, ở tầm thấp, dễ tiếp cận; ong kiếm ăn trên tán cao gần như không được ghi nhận nếu không có tháp hay thiết bị leo.
- Ong trên hoa không cho biết tổ ở đâu, nên không dùng được để tính mật độ đàn.
Với những câu hỏi về thụ phấn, phương pháp này thường kèm thêm việc lau phấn trên thân ong để biết ong mang phấn loài nào, và đếm số lần ong chạm vào đầu nhuỵ.
Trạm mồi, bẫy khay màu và bẫy treo: những phương pháp thụ động
Phương pháp thụ động không cần người đứng canh suốt thời gian khảo sát, nên được dùng để phủ nhiều điểm cùng lúc. Với ong không ngòi, hiệu quả của chúng khác nhau khá nhiều.
| Phương pháp | Cách hoạt động | Với ong không ngòi | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Trạm mồi đường hoặc mật | Đĩa nước đường, mật pha loãng đặt ở điểm cố định | Thường hút được ong thợ kiếm ăn, nhất là loài lớn | Mồi mật có thể lan mầm bệnh nếu dùng mật ong mật; dùng nước đường thì an toàn hơn |
| Bẫy khay màu | Khay vàng, xanh, trắng chứa nước pha chất giảm sức căng bề mặt | Hiệu quả thường thấp hơn so với ong đơn độc | Giết côn trùng rơi vào, nên cần cân nhắc ở khu bảo tồn |
| Bẫy chặn bay | Tấm lưới mịn chắn ngang đường bay, côn trùng rơi vào lọ | Có ghi nhận nhưng không chuyên | Thu nhiều nhóm côn trùng khác, tốn công phân loại |
| Mồi mùi tổng hợp | Các hợp chất thơm hấp dẫn một số nhóm ong | Nổi tiếng với ong phong lan ở châu Mỹ, ít dùng cho ong không ngòi | Không thay được vợt khi lập danh lục |
Một lưu ý về đạo đức: phương pháp thụ động có thể giết nhiều côn trùng không phải đối tượng nghiên cứu. Thiết kế có trách nhiệm chỉ dùng chúng khi cần, với số lượng và thời gian tối thiểu, và trong khu bảo vệ thì phải có sự đồng ý của ban quản lý.
Đếm đàn bằng di truyền: khi không tìm được tổ
Ở những nơi tổ quá khó tìm, các nhà nghiên cứu có thể dùng một mẹo dựa trên cấu trúc gia đình của đàn ong. Ong thợ trong cùng một đàn ong không ngòi thường là con của cùng một chúa và một ong đực, vì chúa của nhiều loài chỉ giao phối với một con đực. Vì vậy, các ong thợ cùng đàn có kiểu gen rất giống nhau theo những quy luật dự đoán được.
Bằng cách bắt ong thợ trên hoa hoặc ở trạm mồi tại một điểm, rồi phân tích các chỉ thị di truyền, người ta có thể nhóm chúng thành các "gia đình". Số gia đình khác nhau cho biết tối thiểu có bao nhiêu đàn đang gửi ong đến điểm đó. Lặp lại ở nhiều điểm, có thể ước tính mật độ đàn trong vùng mà không cần tìm thấy tổ nào.
Phương pháp này mạnh nhưng cần phòng thí nghiệm, kinh phí, và các chỉ thị di truyền đã được phát triển cho đúng loài. Với nhiều loài ở Việt Nam, bước chuẩn bị này chưa có sẵn. Kết quả cũng cần diễn giải thận trọng, vì số đàn gửi ong đến một điểm phụ thuộc vào sức hút của nguồn hoa ở điểm đó, không chỉ vào mật độ đàn.
Thiết kế một khảo sát nhỏ cho đề tài sinh viên
Dưới đây là một khung thiết kế khả thi trong một học kỳ, dành cho đề tài so sánh ong không ngòi giữa hai kiểu sinh cảnh. Mọi thông số là gợi ý để điều chỉnh, không phải chuẩn bắt buộc.
- Chọn hai kiểu sinh cảnh rõ ràng, ví dụ rừng thứ sinh và vườn cây ăn trái liền kề, mỗi kiểu chọn vài điểm cách nhau đủ xa để không chung đàn.
- Ở mỗi điểm, đặt một tuyến tìm tổ cùng chiều dài và cùng thời gian đi, ghi mọi tổ thấy được.
- Ở mỗi điểm, chọn vài cây đang nở để quan sát và bắt bằng vợt theo khung giờ cố định, lặp lại vào nhiều ngày khác nhau.
- Thu một lượng nhỏ mẫu ong thợ cho định loại, bảo quản trong cồn và ghi nhãn đầy đủ ngày, điểm, người thu.
- Nhờ chuyên gia hoặc phòng thí nghiệm định loại; với nhóm khó, chấp nhận dừng ở mức chi và ghi rõ điều đó.
- Phân tích số tổ và số ong trên hoa như hai bộ dữ liệu riêng; so sánh giữa hai sinh cảnh dựa trên số điểm, không phải số con ong.
Kết quả của một học kỳ sẽ không trả lời được câu hỏi lớn, nhưng nếu dữ liệu ghi cẩn thận, nó là một mảnh ghép có giá trị cho người làm tiếp.
Những lỗi hay gặp khi đọc kết quả khảo sát
Khi đọc báo cáo khảo sát ong, hoặc khi tự viết báo cáo, hãy soát những điểm sau.
- Không chuẩn hoá nỗ lực: điểm khảo sát lâu hơn, nhiều người hơn thì "nhiều loài hơn" là chuyện đương nhiên.
- Khảo sát một mùa: ong không ngòi có thể hoạt động khác hẳn giữa mùa khô và mùa mưa; một đợt khảo sát không đại diện cho cả năm.
- Đếm con ong như mẫu độc lập: hàng chục ong cùng đàn chỉ là một đơn vị khi so sánh quần thể.
- Gán tên loài chắc chắn cho nhóm còn tranh cãi phân loại, khiến người sau không đối chiếu lại được.
- Không lưu mẫu tham chiếu: khi phân loại thay đổi, không còn mẫu để xem lại.
Phần lớn những lỗi này không làm dữ liệu vô dụng, nhưng làm giới hạn những gì có thể kết luận. Ghi rõ giới hạn ngay trong báo cáo là cách tôn trọng người đọc và người làm tiếp.
Một thói quen tốt là đính kèm bảng dữ liệu thô cùng báo cáo: mỗi dòng một lần quan sát, có ngày, giờ, điểm, người ghi, số ong, số tổ, ghi chú thời tiết. Người làm tiếp có thể gộp dữ liệu của bạn với dữ liệu của họ, điều không làm được nếu báo cáo chỉ còn lại các con số trung bình và biểu đồ đã xử lý.
Câu hỏi thường gặp
Có cần giấy phép để khảo sát ong không ngòi trong rừng không?
Trong rừng đặc dụng, rừng phòng hộ, vườn quốc gia, việc vào nghiên cứu và thu mẫu thường phải được ban quản lý cho phép theo quy định về lâm nghiệp và đa dạng sinh học. Bạn nên liên hệ ban quản lý và kiểm văn bản hiện hành trước khi đi.
Có thể định loại ong không ngòi từ ảnh chụp không?
Với một số chi có hình dạng rõ, ảnh macro tốt có thể giúp chuyên gia đoán đến chi. Nhưng định đến loài, đặc biệt trong chi Tetragonula, thường cần mẫu vật dưới kính lúp hoặc phân tích ADN. Ảnh vẫn rất có giá trị cho ghi nhận phân bố.
Nên bảo quản mẫu ong không ngòi thế nào sau khi thu?
Cách thường dùng là ngâm trong cồn nồng độ cao, ghi nhãn bằng bút chì hoặc mực bền ngay khi thu. Nếu định phân tích ADN, nên hỏi phòng thí nghiệm trước về nồng độ cồn và nhiệt độ bảo quản phù hợp.
Khảo sát ong không ngòi nên làm vào giờ nào trong ngày?
Ong không ngòi thường hoạt động mạnh khi trời đủ ấm và nắng, nhưng giờ cao điểm khác nhau theo loài, mùa và loài hoa. Thiết kế tốt nên quan sát nhiều khung giờ, hoặc ít nhất ghi rõ khung giờ đã dùng để người khác so sánh.
Ong muỗi tí hon có khảo sát bằng vợt được không?
Được, nhưng khó. Ong muỗi rất nhỏ, dễ bị bỏ qua hoặc nhầm với ruồi nhỏ, và một số loài có tập tính tìm mồ hôi, nước mắt chứ không chỉ thăm hoa. Khảo sát chúng cần quan sát kỹ ở cự ly gần và vợt lưới mịn.