Phần lớn ong không ngòi trên thế giới làm tổ trong hốc kín, phổ biến nhất là hốc thân cây sống hoặc cây chết đứng. Ngoài ra có những loài làm tổ dưới lòng đất, trong tổ mối hoặc tổ kiến còn đang hoạt động, trong khe đá, hốc tường, và một số ít loài dựng tổ treo lộ thiên trên cành. Sự đa dạng này là một trong những lý do ong không ngòi có mặt ở rất nhiều kiểu sinh cảnh nhiệt đới.
Bài viết đi qua các kiểu chỗ làm tổ đã được ghi nhận trên thế giới, cấu trúc chung mà gần như loài nào cũng có, và vì sao chỗ làm tổ lại là "nút thắt" quyết định số phận quần thể. Đây là góc nhìn so sánh giữa các loài, không phải hướng dẫn mở tổ hay chăm tổ trong nuôi ong.
Các kiểu chỗ làm tổ đã được ghi nhận
Bảng dưới gom các kiểu chỗ làm tổ chính. Ví dụ chi được nêu ở mức đã được mô tả trong tài liệu; một chi có thể có loài làm tổ theo nhiều kiểu.
| Kiểu chỗ làm tổ | Ví dụ nhóm | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Hốc thân cây sống hoặc cây chết đứng | rất nhiều chi ở mọi châu lục | kiểu phổ biến nhất; tổ kín, ổn định nhiệt, sống lâu năm |
| Dưới lòng đất | một số loài châu Mỹ như Geotrigona, vài loài châu Phi | tận dụng hang rễ cây mục, hang động vật cũ; ống cửa nhô lên mặt đất |
| Trong tổ mối, tổ kiến đang hoạt động | một số loài châu Mỹ và châu Phi | ong ngăn cách với chủ nhà bằng lớp vật liệu dày; được tổ mối che chắn |
| Treo lộ thiên trên cành | Dactylurina ở châu Phi, vài loài Trigona châu Mỹ | vỏ tổ dày bằng nhựa, sáp, có khi trộn phân hay mảnh thực vật |
| Khe đá, hốc tường, kẽ hở nhỏ | các loài rất nhỏ như ong muỗi | hốc hẹp, đàn nhỏ, cửa tổ rất khó thấy |
Tỷ lệ giữa các kiểu không đều. Theo các tổng quan về sinh học tổ, hốc cây chiếm phần áp đảo, các kiểu còn lại là những lối rẽ tiến hoá của một số nhóm. Nhưng chính các lối rẽ đó giúp ong không ngòi chiếm được những nơi không có cây lớn, như đồng cỏ, savan hay vùng đất trống.
Hốc cây: lựa chọn số một và vì sao
Hốc thân cây là chỗ làm tổ lý tưởng vì nhiều lẽ. Thành gỗ dày giúp nhiệt độ trong tổ ít dao động hơn ngoài trời, che mưa nắng và làm khó kẻ thù đào phá. Hốc cây thường có sẵn nhờ nấm làm mục lõi gỗ, nhờ cành gãy để lại vết thương, hay nhờ chim gõ kiến, mối mọt khoét. Một hốc tốt có thể được nhiều thế hệ đàn sử dụng liên tục nhờ việc thay chúa ngay trong tổ.
Các loài khác nhau thích kích thước hốc khác nhau. Loài đàn đông, thân to cần hốc rộng, thường ở cây lớn, già. Loài nhỏ có thể dùng cả cành mục, ống tre, kẽ nứt hẹp. Ở một số vùng, người ta ghi nhận ong không ngòi chọn cây theo loài cây, có thể vì gỗ của những cây ấy dễ hình thành hốc hoặc bền hơn khi mục.
Vì phụ thuộc vào hốc có sẵn, ong không ngòi rất nhạy với việc khai thác gỗ. Cây lớn, già, có lõi rỗng thường là cây bị chặt đầu tiên vì ít giá trị gỗ hoặc bị coi là cây "hỏng". Khi các cây ấy biến mất, quần thể ong mất chỗ ở, dù hoa vẫn còn. Nhiều nghiên cứu ở rừng nhiệt đới đã chỉ ra mật độ tổ ong không ngòi liên quan chặt với số cây lớn còn lại, dù mức độ cụ thể khác nhau giữa các vùng.
Dưới đất và trong tổ mối: những lối rẽ ít người biết
Tổ dưới lòng đất. Một số loài châu Mỹ và châu Phi làm tổ trong những hốc rỗng dưới đất, thường là chỗ rễ cây đã mục hoặc hang cũ của động vật. Tổ có thể nằm khá sâu, nối với mặt đất bằng một đường hầm và ống cửa nhô lên. Kiểu tổ này cho phép ong sống ở savan, đồng cỏ, nơi cây lớn thưa thớt.
Tổ trong tổ mối còn sống. Một số loài chọn làm tổ ngay bên trong ụ mối hoặc tổ mối trên cây đang có mối sinh sống. Ong ngăn khoang tổ của mình bằng lớp vật liệu dày, không cho mối vào. Tổ mối cứng như đất nung là lớp áo giáp tốt, lại giữ nhiệt ổn định.
Tổ trong tổ kiến. Hiếm hơn, có loài làm tổ trong tổ của một số loài kiến. Quan hệ giữa ong và chủ nhà trong những trường hợp này vẫn đang được nghiên cứu, chưa rõ hai bên có lợi gì cho nhau hay ong chỉ tận dụng chỗ ở.
Khe đá và công trình của người. Những loài tí hon tận dụng kẽ nứt trong đá, trong tường gạch, cột bê tông, thậm chí hộp điện bỏ không. Ở đô thị nhiệt đới, những chỗ như vậy đôi khi trở thành nơi trú của đàn ong khi cây lớn bị chặt hết.
Tổ treo lộ thiên: khi không cần hốc
Một số ít loài ong không ngòi dựng tổ hoàn toàn lộ thiên, treo dưới cành cây hoặc bám vào thân cây, mái nhà. Ở châu Phi, chi Dactylurina được biết với tổ treo, bên trong có các bánh tổ dựng đứng, ấu trùng nằm ở cả hai mặt bánh, một cách bố trí gợi nhớ tới ong mật dù hai nhóm không gần nhau. Ở châu Mỹ, vài loài thuộc chi Trigona làm những tổ lộ thiên to, vỏ ngoài cứng.
Khi không có hốc gỗ che chắn, đàn phải tự làm lớp vỏ dày. Vật liệu thường là nhựa cây, sáp, có khi trộn thêm đất, mảnh thực vật hoặc vật liệu khác tuỳ loài. Lớp vỏ này phải đủ chắc để chống mưa, giữ nhiệt và đủ khó phá để chống kẻ thù.
Những loài làm tổ lộ thiên thường nổi tiếng hung hăng hơn khi tổ bị động, vì chúng không có thành gỗ che chở. Đây là ví dụ cho một quy luật thú vị: cách làm tổ và cách tự vệ tiến hoá cùng nhau. Loài sống trong hốc sâu, cửa hẹp có thể hiền hơn; loài có tổ dễ bị phát hiện phải tự vệ quyết liệt hơn.
Cấu trúc chung bên trong gần như mọi tổ
Dù tổ nằm trong hốc cây, dưới đất hay treo trên cành, nhà côn trùng học thường thấy cùng một bộ phận cơ bản, chỉ khác về hình dạng và tỷ lệ:
- Ống cửa: dẫn từ ngoài vào, làm bằng nhựa, cerumen, có khi trộn đất; hình dạng ống cửa khác nhau đến mức đôi khi giúp đoán nhóm ong.
- Tấm bịt hốc: các lớp nhựa, sáp, đất ép dày để chặn khe hở, giới hạn khoang tổ; tài liệu nước ngoài gọi là batumen.
- Khu nuôi ấu trùng: các lỗ tổ xếp thành bánh nằm ngang, bánh xoắn ốc, hoặc thành cụm như chùm nho tuỳ loài.
- Lớp áo bao: những tấm cerumen mỏng quấn quanh khu ấu trùng, giúp giữ nhiệt và ẩm.
- Bình chứa: bình mật và bình phấn làm bằng cerumen, nằm quanh khu ấu trùng.
- Chỗ chứa rác: nhiều loài có khu gom rác, xác ong, chất thải trước khi đưa ra ngoài.
Mỗi bộ phận là một chỗ để nhà nghiên cứu so sánh giữa các loài. Ví dụ, bánh tổ xoắn ốc là đặc điểm nổi tiếng của một số loài Tetragonula ở Úc, còn kiểu ấu trùng xếp thành cụm thường gặp ở các loài nhỏ trong hốc hẹp. Những khác biệt ấy cũng là manh mối khi định loại một tổ lạ, nhưng không nên dùng riêng chúng để kết luận tên loài.
Nhà nghiên cứu khảo sát tổ ngoài tự nhiên như thế nào
Muốn biết một loài làm tổ ở đâu, mật độ tổ ra sao, các nhóm nghiên cứu trên thế giới thường đi theo một trình tự cơ bản, ưu tiên không phá tổ:
- Chọn tuyến hoặc ô khảo sát cố định trong sinh cảnh cần nghiên cứu, đi chậm vào giờ ong hoạt động mạnh trong ngày.
- Tìm tổ bằng cách quan sát ống cửa, dòng ong ra vào, dấu nhựa trên thân cây; có nơi lần theo đường bay của ong thợ từ nguồn hoa về.
- Ghi vị trí từng tổ, loài cây, chiều cao cửa tổ so với mặt đất, đường kính thân cây và hướng cửa tổ.
- Lấy vài con ong làm mẫu định loại thay vì mở tổ; chụp ảnh ống cửa từ nhiều phía.
- Theo dõi lại các tổ sau nhiều tháng, nhiều năm để biết tổ nào còn, tổ nào mất và vì sao.
Với những nghiên cứu cần nhìn vào bên trong, một số nhóm dùng camera nhỏ luồn qua lỗ khoan hẹp, hoặc chụp cắt lớp những khúc gỗ có tổ để dựng hình ba chiều của khoang tổ mà không phải bổ gỗ. Những phương pháp này cho thấy kiến trúc tổ trong hốc cây phức tạp hơn nhiều so với hình vẽ minh hoạ đơn giản trong sách phổ thông.
Người quan sát nghiệp dư cũng có thể góp dữ liệu theo cách tương tự: ghi vị trí, ảnh ống cửa, loài cây, không chạm vào tổ. Một tập hợp nhiều ghi chép như vậy qua thời gian là nguồn tư liệu mà khảo sát ngắn ngày của nhà khoa học khó có được.
Chỗ làm tổ là nút thắt của quần thể
Với nhiều loài ong, thứ giới hạn số đàn trong một vùng không phải là hoa, mà là chỗ làm tổ. Một khu rừng thứ sinh có thể nở rất nhiều hoa nhưng thiếu cây già có hốc; ong không ngòi khi đó chỉ có thể sống thưa thớt. Ngược lại, một khu vườn già, nhiều cây cổ thụ, có thể nuôi khá nhiều đàn dù diện tích nhỏ.
Điều này dẫn tới các hướng bảo tồn rất cụ thể: giữ lại cây lớn có lõi rỗng khi khai thác, không đốt gốc cây mục, không phá ụ mối một cách tràn lan, và ở đô thị là giữ lại những cây cổ thụ. Một số nơi đã thử treo hộp làm tổ nhân tạo ở rìa rừng để bù cho hốc tự nhiên bị mất, nhưng hiệu quả của cách này còn tuỳ loài và cần đánh giá cẩn thận, tránh gây hiểu lầm rằng có thể thay hoàn toàn cây già bằng hộp gỗ.
Ở Việt Nam, nhiều người dân từng kể về tổ ong dú trong gốc me, gốc xoài già, cột nhà gỗ hay ụ mối giữa ruộng. Những ghi chép như vậy, nếu có thời gian, vị trí và ảnh rõ, là dữ liệu đáng giá cho việc hiểu ong không ngòi bản địa chọn chỗ làm tổ ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Ong không ngòi có làm tổ dưới đất không?
Có. Phần lớn loài làm tổ trong hốc cây, nhưng một số loài ở châu Mỹ và châu Phi làm tổ trong khoang rỗng dưới đất, thường là chỗ rễ cây mục hay hang cũ, với một ống cửa nhô lên mặt đất. Kiểu tổ này giúp chúng sống ở đồng cỏ, savan ít cây lớn.
Vì sao ong không ngòi lại làm tổ trong tổ mối?
Ụ mối có thành rất cứng và giữ nhiệt ổn định, là lớp bảo vệ tốt. Một số loài ong không ngòi chiếm một khoang bên trong, ngăn cách với mối bằng lớp vật liệu dày. Quan hệ cụ thể giữa ong và mối ở từng loài vẫn còn được nghiên cứu.
Ống cửa tổ ong không ngòi có giúp nhận ra loài không?
Hình dạng, màu sắc và vật liệu ống cửa khác nhau khá rõ giữa nhiều nhóm, nên nó là một manh mối hữu ích. Tuy nhiên ống cửa có thể thay đổi theo đàn, theo mùa và theo vật liệu sẵn có, nên muốn chắc chắn vẫn cần định loại con ong.
Ong không ngòi có làm tổ treo trên cành như ong khoái không?
Phần lớn thì không, nhưng một số ít loài có tổ treo lộ thiên, như chi Dactylurina ở châu Phi và vài loài Trigona ở châu Mỹ. Những tổ này có lớp vỏ dày bằng nhựa và sáp, và chủ tổ thường tự vệ quyết liệt khi bị động.
Thiếu hốc làm tổ ảnh hưởng ra sao tới ong không ngòi?
Rất lớn. Ong không ngòi không tự đào hốc trong gỗ mà dựa vào hốc có sẵn. Khi cây già có lõi rỗng bị chặt hết, đàn không có chỗ ở hay chỗ chia đàn, dù hoa vẫn nhiều. Vì vậy giữ cây lớn là một trong những biện pháp bảo tồn hiệu quả.
Tổ ong không ngòi trong cột nhà có cần phá đi không?
Phần lớn ong không ngòi không chích được và ít gây hại cho người. Nếu tổ không ảnh hưởng an toàn công trình, nhiều nơi chọn để yên. Khi cần di dời, nên nhờ người có kinh nghiệm hoặc cơ quan chuyên môn tư vấn để không giết cả đàn.