Ong không ngòi chia đàn theo kiểu "dọn nhà dần": ong thợ tìm một hốc mới ở gần, chở vật liệu và thức ăn từ tổ mẹ sang trong nhiều ngày đến nhiều tuần, rồi một chúa tơ bay sang tổ mới, giao phối và bắt đầu đẻ. Chúa già ở lại tổ cũ vì bụng to, không bay được. Đây là điểm ngược hẳn với ong mật, nơi chúa già rời tổ cùng đàn chia, để lại tổ cũ cho chúa mới.
Bài viết mô tả quá trình này ở mức sinh học tự nhiên, theo những gì đã được ghi nhận ở nhiều loài trên thế giới, và vì sao cách chia đàn đó quyết định khả năng lan rộng, sức chống chịu của ong không ngòi trước mất rừng. Phần kỹ thuật chia đàn trong nuôi ong thuộc các trang chuyên về nuôi ong dú, không nằm trong phạm vi bài.
Hai kiểu chia đàn: ong mật và ong không ngòi
Để thấy rõ đặc thù của ong không ngòi, đặt hai kiểu chia đàn cạnh nhau:
| Khía cạnh | Ong mật | Ong không ngòi |
|---|---|---|
| Ai rời tổ | chúa già cùng khoảng một phần đàn | một nhóm ong thợ, sau đó là chúa tơ |
| Tổ mới chuẩn bị khi nào | ong trinh sát tìm chỗ khi đàn đã bay ra, đàn treo tạm thành chùm | tổ mới được chuẩn bị trước, đàn không treo chùm ngoài trời |
| Thời gian chuyển | thường diễn ra trong ít ngày | kéo dài nhiều ngày đến nhiều tuần, có loài lâu hơn |
| Liên hệ với tổ mẹ | cắt đứt gần như ngay | duy trì một thời gian, đàn con nhận vật liệu và thức ăn từ tổ mẹ |
| Khoảng cách | có thể bay khá xa | thường gần, trong phạm vi bay kiếm ăn của đàn mẹ |
Sự khác biệt bắt nguồn từ ong chúa. Ở ong mật, chúa vẫn giữ khả năng bay suốt đời. Ở ong không ngòi, sau khi giao phối và bắt đầu đẻ, bụng chúa phình to rất nhiều, cánh không còn mang nổi cơ thể. Một con chúa như vậy không thể dẫn đàn bay đi, nên vai trò lập tổ mới chuyển sang chúa tơ còn nhẹ.
Các giai đoạn của một lần chia đàn tự nhiên
Chi tiết khác nhau giữa các loài, nhưng nhiều quan sát trên thế giới mô tả một trình tự chung như sau:
- Ong trinh sát tìm hốc phù hợp trong phạm vi gần: hốc cây, khe tường, ống tre, có khi là thùng gỗ bỏ trống.
- Ong thợ bắt đầu bịt kín các khe hở của hốc mới bằng nhựa cây và cerumen, dựng ống cửa ra vào.
- Đàn mẹ chở dần cerumen, nhựa, mật sang tổ mới; các bình chứa đầu tiên được dựng lên.
- Khi tổ mới đủ vật liệu và thức ăn, một chúa tơ cùng thêm ong thợ chuyển sang.
- Ong đực từ nhiều đàn trong vùng tụ lại gần cửa tổ mới; chúa tơ bay ra giao phối, ở phần lớn loài đã được nghiên cứu là với một con đực.
- Chúa mới bắt đầu đẻ, bụng to dần; ong thợ xây các lỗ nuôi ấu trùng đầu tiên.
- Dòng vận chuyển từ tổ mẹ thưa dần rồi dừng; đàn con trở thành đàn độc lập.
Toàn bộ quá trình có thể kéo dài nhiều tuần, có loài được ghi nhận lâu hơn nữa. Trong thời gian đó, đàn con rất dễ tổn thương: nếu tổ mẹ suy yếu, bị phá hoặc nguồn hoa cạn, việc chia đàn có thể bỏ dở.
Chúa tơ, chúa già và việc thay chúa trong đàn
Đàn ong không ngòi nuôi chúa tơ thường xuyên hơn số lần thật sự cần. Ở nhiều chi, chúa được nuôi trong các lỗ tổ lớn hơn, ấu trùng nhận nhiều thức ăn hơn. Ở chi Melipona của châu Mỹ, chúa ra đời từ lỗ tổ cùng cỡ với ong thợ, và tỷ lệ chúa được sinh ra khá cao. Phần lớn chúa tơ không bao giờ có cơ hội đẻ: chúng bị ong thợ giết, bị đuổi ra ngoài, hoặc chờ trong tổ cho tới khi có dịp.
Lượng chúa tơ dự trữ này có hai công dụng. Thứ nhất, khi đàn chuẩn bị tổ mới, luôn có sẵn chúa để đưa sang. Thứ hai, khi chúa già chết hoặc yếu, đàn có thể thay chúa ngay tại tổ cũ mà không cần chia đàn. Việc thay chúa này giúp một tổ trong hốc cây tồn tại rất lâu, qua nhiều đời chúa, nếu hốc không bị phá.
Chúa già ở lại tổ mẹ cũng có lợi về sinh học: tổ mẹ đã có sẵn cấu trúc, kho thức ăn và quân số, nên tiếp tục sản xuất ong thợ ổn định. Đàn con khởi đầu nhỏ, nhưng có tổ đã dựng sẵn và nhận tiếp tế từ mẹ, nên tỷ lệ sống cao hơn so với việc phải dựng tổ từ con số không.
Một hệ quả ít người để ý: vì mỗi chúa tơ thường chỉ giao phối một lần với một con đực, ong thợ trong đàn ong không ngòi có quan hệ họ hàng rất gần với nhau. Ở ong mật, chúa giao phối với nhiều đực nên đàn gồm nhiều dòng thợ cùng mẹ khác cha. Mức họ hàng này được các nhà sinh học tiến hoá dùng để bàn về việc vì sao ong thợ hợp tác, vì sao có lúc ong thợ tự đẻ trứng đực, và vì sao xung đột giữa chúa với thợ trong đàn ong không ngòi diễn ra theo kiểu khác ong mật. Đó là những chủ đề còn đang được nghiên cứu ở nhiều loài.
Hệ quả: vì sao ong không ngòi lan rộng rất chậm
Khoảng cách phát tán ngắn. Vì đàn con phải ở gần để nhận tiếp tế, tổ mới thường nằm trong phạm vi bay của đàn mẹ, các ghi nhận phổ biến ở mức vài trăm mét. Qua nhiều thế hệ, quần thể chỉ lan ra từng bước nhỏ.
Khó vượt chướng ngại. Một con sông lớn, một vùng đồng trống rộng hay khu đô thị có thể là bức tường với ong không ngòi. Những quần thể ở hai bên chướng ngại dần dần cách biệt về di truyền.
Dễ tổn thương khi rừng bị chia cắt. Khi một mảng rừng nhỏ mất hết cây có hốc, đàn ong ở đó không có chỗ chia đàn, và đàn từ nơi khác khó tìm tới. Quần thể có thể biến mất cục bộ mà không được bổ sung.
Đàn sống lâu bù lại. Ngược lại, mỗi đàn có thể sống rất lâu tại một chỗ nhờ thay chúa liên tục. Vì vậy một cây cổ thụ có hốc tổ là tài sản sinh học lớn hơn người ta tưởng.
Không riêng ong: kiểu sinh sản "tách dần" ở côn trùng xã hội
Cách chia đàn của ong không ngòi thoạt nghe lạ, nhưng nếu nhìn rộng ra các côn trùng xã hội khác, nó thuộc một nhóm chiến lược quen thuộc. Ở nhiều loài kiến, đàn mới không do một con chúa đơn độc bay đi lập tổ, mà do một nhóm thợ đi bộ cùng một chúa sang chỗ mới gần đó, vẫn qua lại với tổ cũ một thời gian. Các nhà sinh học gọi chung những kiểu này là sinh sản bằng cách tách đàn, đối lập với kiểu một con chúa độc lập khởi nghiệp từ đầu.
Hai chiến lược đánh đổi rủi ro theo hai hướng. Kiểu chúa đơn độc bay xa lan được rất nhanh và vượt được chướng ngại, nhưng phần lớn chúa chết trước khi lập được đàn. Kiểu tách đàn có tỷ lệ sống cao vì đàn con được đỡ đầu, đổi lại phát tán chậm và gần. Ong không ngòi đứng hẳn về phía thứ hai; ong mật đứng giữa, vì đàn chia đi cùng chúa và quân số đông, nhưng không được tổ mẹ tiếp tế.
Hiểu theo khung này giúp tránh hai suy diễn sai. Một là cho rằng ong không ngòi "kém" vì chậm lan. Thực tế chiến lược của chúng rất hiệu quả trong rừng nhiệt đới ổn định, nơi chỗ làm tổ hiếm và cạnh tranh gay gắt. Hai là cho rằng chúng sẽ tự phục hồi nhanh khi rừng được trồng lại. Với kiểu phát tán ngắn, quá trình quay lại có thể mất rất nhiều năm nếu không còn quần thể nguồn ở gần.
Ong đực và những đám tụ trước cửa tổ
Một cảnh dễ gây hiểu nhầm là đám ong đực bay lượn hoặc đậu thành cụm gần một cửa tổ, có khi kéo dài nhiều ngày. Người quan sát dễ tưởng đàn đang chia hoặc đang bị tấn công. Thực ra ở nhiều loài, ong đực từ các đàn trong vùng tụ lại quanh những tổ có chúa tơ sắp bay giao phối. Chúng đậu trên lá cây, cành gần đó và chờ.
Ong đực ong không ngòi không chỉ ăn rồi chờ như thường nghĩ. Ở một số loài, ong đực tham gia vài việc nhỏ trong tổ, như xử lý mật hay sáp, trước khi rời tổ mẹ để sống lang thang. Vì phần lớn chúa tơ chỉ giao phối với một con đực, chỉ rất ít ong đực trong đám tụ có cơ hội để lại con cháu.
Đám tụ ong đực là một chỉ dấu tốt cho người nghiên cứu: nó cho thấy trong vùng có nhiều đàn đang sống và đang sinh sản. Lấy mẫu ong đực ở các đám tụ, kết hợp phân tích di truyền, đã giúp ước lượng có bao nhiêu đàn quanh một điểm mà không cần tìm từng tổ. Với người dân, gặp đám ong đực như vậy không cần xua đuổi; chúng không cắn và sẽ tự tan sau ít ngày.
Những điều còn chưa rõ
Dù quá trình chia đàn đã được mô tả ở nhiều loài châu Mỹ, hiểu biết về các loài châu Á và châu Phi còn mỏng. Chưa rõ ở nhiều loài, ong trinh sát chọn hốc theo tiêu chí gì: thể tích, độ dày thành gỗ, hướng cửa hay độ cao so với mặt đất. Cũng chưa rõ đàn mẹ "quyết định" chia đàn dựa trên tín hiệu nào, quân số, lượng thức ăn hay số chúa tơ trong tổ.
Một câu hỏi khác là tần suất chia đàn ngoài tự nhiên. Trong điều kiện nuôi, người ta có thể tách đàn chủ động, nhưng ngoài rừng, một đàn có thể sống nhiều năm mà chỉ chia vài lần, tuỳ chỗ làm tổ còn trống quanh đó. Những dữ liệu như vậy cần theo dõi đàn hoang dã nhiều năm liên tục, việc mà ở Việt Nam gần như chưa có.
Với người quan sát nghiệp dư, ghi chép cẩn thận một lần chia đàn tự nhiên, gồm ngày bắt đầu thấy ong ra vào hốc mới, ngày thấy đám ong đực, ngày đàn mới hoạt động độc lập, kèm ảnh chụp không làm động tổ, đã là đóng góp có giá trị cho hiểu biết chung.
Câu hỏi thường gặp
Ong không ngòi có chia đàn thành chùm treo trên cành như ong mật không?
Thông thường là không. Ong không ngòi chuẩn bị tổ mới trước rồi mới chuyển sang, nên không có cảnh cả đàn treo thành chùm lớn ngoài trời như ong mật. Thứ người ta hay thấy là đám ong đực đậu gần cửa tổ, dễ bị nhầm với đàn chia.
Vì sao chúa ong không ngòi không bay theo đàn mới?
Sau khi giao phối và bắt đầu đẻ, bụng chúa ong không ngòi phình rất to, cánh không còn đủ sức nâng cơ thể. Vì vậy chúa già ở lại tổ cũ, còn việc lập tổ mới giao cho chúa tơ chưa đẻ, thân còn nhẹ và bay được.
Đàn ong không ngòi chia ra thường cách tổ mẹ bao xa?
Các quan sát thường ghi nhận tổ mới nằm trong phạm vi bay kiếm ăn của đàn mẹ, phổ biến ở mức vài trăm mét, vì đàn con cần được tổ mẹ tiếp tế vật liệu và thức ăn một thời gian. Khoảng cách thật khác nhau theo loài và địa hình.
Một đàn ong không ngòi trong hốc cây sống được bao lâu?
Nhờ thay chúa ngay tại tổ khi chúa già chết, một đàn có thể tồn tại ở cùng một hốc qua nhiều đời chúa, nhiều năm liền nếu cây không bị chặt và hốc không bị phá. Thời gian cụ thể khác nhau theo loài và điều kiện, chưa có con số chung.
Đám ong đực trước cửa tổ có nguy hiểm không?
Không. Ong đực ong không ngòi không có ngòi và không có tập tính cắn bảo vệ tổ. Chúng tụ lại chờ chúa tơ bay ra giao phối, sau vài ngày sẽ tự tan. Bạn không cần xua đuổi hay phun thuốc khi gặp cảnh này.
Mất cây có hốc ảnh hưởng thế nào tới sinh sản của ong không ngòi?
Ong không ngòi chỉ chia đàn khi tìm được hốc mới ở gần. Nếu cây có hốc bị chặt hết, đàn không có chỗ chia, còn đàn từ nơi xa khó tìm tới vì phát tán ngắn. Quần thể trong vùng vì thế có thể suy giảm dần mà không được bổ sung.