Thuốc trừ nấm và thuốc trừ cỏ phần lớn ít độc cấp tính với ong trưởng thành, nhưng vẫn có thể hại ong theo đường gián tiếp: một số thuốc trừ nấm làm thuốc trừ sâu độc hơn nhiều lần khi gặp nhau, một số ảnh hưởng tới ấu trùng và vi khuẩn đường ruột của ong, còn thuốc trừ cỏ lấy mất cỏ hoa mà ong dựa vào để sống. Vì không mang chữ "trừ sâu", hai nhóm này thường được phun thoải mái trong mùa hoa.
Các chương trình phân tích phấn ong ở nhiều nước đều thấy thuốc trừ nấm là nhóm hoạt chất xuất hiện thường xuyên nhất trong mẫu, đơn giản vì chúng được dùng nhiều và hay dùng đúng lúc cây ra hoa để phòng bệnh hoa, bệnh trái non. Bài này giải thích vì sao "ít độc với ong" không đồng nghĩa với "không ảnh hưởng tới ong".
Vì sao thuốc trừ nấm thường được phun đúng mùa hoa
Nhiều bệnh nấm tấn công hoa và trái non: thán thư, thối hoa, mốc xám, nấm hồng, các bệnh gây rụng trái non trên cây ăn trái. Để phòng, người trồng thường phun thuốc trừ nấm ngay trước và trong lúc hoa nở. Đó là thời điểm ong có mặt đông nhất. Trên cây ăn trái như xoài, nhãn, vải, hay trên dưa và các loại rau trong nhà màng, lịch phun thuốc trừ nấm và lịch ong thăm hoa thường chồng lên nhau gần như hoàn toàn.
Vì nhãn thuốc trừ nấm hiếm khi ghi cảnh báo mạnh về ong, nhiều người coi đây là nhóm an toàn để phun lúc hoa nở. Đúng là độc cấp tính của đa số thuốc trừ nấm với ong mật trưởng thành ở mức thấp. Nhưng cách đánh giá này bỏ qua những gì xảy ra khi thuốc trừ nấm vào tổ, gặp thuốc khác, hoặc tác động lên ấu trùng.
Với ong không ngòi, vốn kiếm ăn tập trung ở những nguồn hoa gần tổ, một vườn phun thuốc trừ nấm định kỳ trong cả mùa hoa đồng nghĩa với việc phần lớn phấn hoa mang về tổ có thuốc. Câu hỏi không còn là ong có chết ngay không, mà là cả đàn ăn thứ thức ăn đó suốt nhiều tuần sẽ ra sao. Câu hỏi đó hiện chưa có câu trả lời đầy đủ, và chính khoảng trống ấy là lý do nên thận trọng thay vì yên tâm.
Hiệu ứng hiệp đồng: khi thuốc trừ nấm làm thuốc trừ sâu độc hơn
Ong, như mọi côn trùng, dùng một họ enzyme gọi là cytochrome P450 để phân giải nhiều chất lạ, trong đó có thuốc trừ sâu. Một số thuốc trừ nấm, nổi bật là nhóm azole ức chế quá trình sinh tổng hợp ergosterol của nấm, cũng ức chế enzyme P450 của côn trùng. Khi ong nhận cùng lúc một thuốc trừ nấm nhóm này và một thuốc trừ sâu cần P450 để giải độc, khả năng giải độc giảm, thuốc trừ sâu tồn tại lâu hơn trong cơ thể và độc hơn.
Hiệu ứng này đã được ghi nhận rõ trên ong mật với thuốc cúc tổng hợp: trong phòng thí nghiệm, kết hợp một số azole với một số cúc tổng hợp làm độc tính tăng lên nhiều lần so với cúc tổng hợp đứng riêng. Hiện tượng tương tự cũng được ghi nhận với những neonicotinoid gốc cyano như acetamiprid, thiacloprid, chính là những hoạt chất ong mật vốn giải độc nhanh nhờ P450.
Ý nghĩa thực tế là một hoạt chất được xếp "độc vừa" hay "độc thấp" khi đứng riêng có thể trở thành "độc cao" khi đi cùng thuốc trừ nấm. Thử nghiệm đăng ký thuốc thường đánh giá từng hoạt chất riêng, nên hiệu ứng này không hiện ra trên nhãn. Ong không ngòi chưa có nhiều dữ liệu riêng về hiệp đồng, nhưng cơ chế enzyme là chung cho côn trùng nên không có lý do để cho rằng chúng được miễn.
Pha nhiều thuốc trong một bình: thói quen làm tăng rủi ro
Pha chung là chuyện phổ biến. Để tiết kiệm công, nhiều người pha thuốc trừ sâu, thuốc trừ nấm, phân bón lá và chất bám dính trong cùng một bình. Hỗn hợp này có thể có lợi cho việc phòng trừ, nhưng cũng tạo đúng điều kiện cho hiệu ứng hiệp đồng xảy ra trên thân ong, trong mật và phấn.
Nhãn từng thuốc không nói về hỗn hợp. Mỗi nhãn chỉ mô tả sản phẩm của nó. Không nhãn nào cho biết hoạt chất này cộng với hoạt chất kia trên cùng chùm hoa sẽ độc với ong tới đâu. Người pha phải tự biết.
Chất bám dính, chất trợ loang không trơ. Một số chất trợ được thêm vào để thuốc bám và loang tốt hơn trên lá. Đã có nghiên cứu trên ong mật ghi nhận một số chất trợ loang gốc silicon hữu cơ ảnh hưởng đến khả năng học của ong, và có thể giúp thuốc thấm qua lớp vỏ côn trùng tốt hơn. Đây là vùng ít được để ý vì chất trợ thường được coi là phụ gia.
Phun liên tiếp nhiều loại trong vài ngày cũng giống như pha chung. Nếu thuốc trừ nấm phun hôm trước còn dư lượng trên hoa khi thuốc trừ sâu phun hôm sau, ong vẫn nhận cả hai. Hiệp đồng không cần chung một bình.
Thuốc trừ nấm, ấu trùng và vi sinh vật trong tổ
Ngoài hiệp đồng, một số thuốc trừ nấm được ghi nhận ảnh hưởng tới ấu trùng ong mật khi có mặt trong phấn hoa ở nồng độ thường gặp ngoài đồng, như làm giảm tỷ lệ sống hoặc làm chậm phát triển. Một số nghiên cứu khác ghi nhận ong mật ăn phấn có thuốc trừ nấm dễ bị một số bệnh đường ruột hơn.
Với ong không ngòi, câu chuyện vi sinh vật còn phức tạp hơn. Tổ ong không ngòi là nơi sinh sống của nhiều vi sinh vật, gồm vi khuẩn và nấm men tham gia vào quá trình lên men phấn hoa và mật trong bầu chứa. Ở một số loài ong không ngòi Nam Mỹ, nghiên cứu cho thấy ấu trùng cần một loại nấm mọc trong ô ấu trùng làm thức ăn để phát triển bình thường. Thuốc trừ nấm, đúng như tên gọi, có thể làm rối những quan hệ cộng sinh này.
Mức độ phổ biến của sự phụ thuộc vào nấm cộng sinh ở các chi ong không ngòi châu Á chưa được hiểu rõ. Nhưng chính việc lên men phấn và mật là đặc điểm chung của ong không ngòi cho thấy hệ vi sinh trong tổ có vai trò quan trọng, và thuốc trừ nấm là một mối đe doạ chưa được đánh giá đủ.
Thuốc trừ cỏ: độc trực tiếp thấp, tác động qua cảnh quan
Phần lớn thuốc trừ cỏ có độc cấp tính thấp với ong trưởng thành. Mối lo chính với ong không nằm ở chỗ thuốc giết ong, mà ở chỗ thuốc giết cỏ hoa. Trong nhiều vườn cây ăn trái, vườn cà phê, rẫy điều, cỏ hoa dưới gốc và ven bờ là nguồn mật, phấn duy trì đàn ong trong những tháng cây chính không ra hoa. Phun thuốc trừ cỏ sạch gốc và sạch bờ là lấy mất bữa ăn giữa các mùa hoa.
Ong không ngòi với phạm vi kiếm ăn hẹp đặc biệt phụ thuộc vào nguồn hoa sát tổ. Một vườn sạch cỏ hoàn toàn có thể khiến đàn đói trong mùa khan hoa, suy yếu và dễ tổn thương hơn với mọi áp lực khác, kể cả thuốc trừ sâu.
Về tác động trực tiếp, một số nghiên cứu trên ong mật ghi nhận glyphosate ở liều tương đương môi trường có thể làm thay đổi thành phần vi khuẩn đường ruột của ong, liên quan tới sức đề kháng. Glyphosate đã bị loại khỏi danh mục thuốc được phép sử dụng ở Việt Nam, nhưng bằng chứng này nhắc rằng "độc cấp tính thấp" chưa phải toàn bộ câu chuyện. Với các hoạt chất trừ cỏ đang được phép, bạn nên tra danh mục và dữ liệu hiện hành.
Đọc một kết quả phân tích có nhiều hoạt chất cùng lúc
Khi một mẫu phấn hoa, mật hay ong được gửi đi phân tích theo phương pháp đa dư lượng, kết quả trả về thường là một danh sách: vài thuốc trừ nấm, một hai thuốc trừ sâu, đôi khi một thuốc trừ cỏ, mỗi chất ở nồng độ thấp. Nhìn từng dòng, rất ít chất vượt mức có thể gây chết theo LD50. Người đọc dễ kết luận mẫu "sạch" hoặc "không đáng lo".
Cách đọc như vậy bỏ qua chính điều bài này đang nói: các chất không tác động riêng lẻ. Một thuốc trừ nấm nhóm azole ở nồng độ thấp không đáng kể khi đứng một mình, nhưng nếu cùng mẫu có một cúc tổng hợp, độc tính thực tế có thể cao hơn tổng của hai dòng cộng lại. Hiện chưa có cách tính chuẩn được chấp nhận rộng rãi cho mọi hỗn hợp, nên các nhà nghiên cứu thường đánh dấu những cặp đã biết có hiệp đồng để xem xét riêng.
Vì vậy, khi gặp một kết quả phân tích, ngoài việc so từng chất với ngưỡng độc, nên để ý ba điều: có bao nhiêu hoạt chất cùng xuất hiện, có thuốc trừ nấm ức chế enzyme giải độc đi cùng thuốc trừ sâu không, và mẫu là phấn hoa, thứ dùng nuôi ấu trùng, hay mật. Với ong không ngòi, danh sách dài trong mẫu phấn là tín hiệu đáng quan tâm hơn với ong mật, vì phần phấn đó sẽ được đổ trọn vào ô ấu trùng.
Tóm tắt: các đường thuốc trừ nấm, trừ cỏ ảnh hưởng tới ong
Bảng gom lại các đường đã nêu, để bạn có một khung khi đọc tài liệu hoặc nghĩ về lịch phun của một vườn có ong.
| Nhóm thuốc | Đường ảnh hưởng | Mức bằng chứng hiện có | Điều cần chú ý |
|---|---|---|---|
| Thuốc trừ nấm nhóm azole | Hiệp đồng với cúc tổng hợp và một số neonicotinoid | Rõ trên ong mật | Tránh pha chung hoặc phun gần nhau trong mùa hoa |
| Thuốc trừ nấm nói chung | Vào phấn hoa, ảnh hưởng ấu trùng, vi sinh trong tổ | Có trên ong mật, ít trên ong không ngòi | Phun trước và trong hoa là phơi nhiễm lớn nhất |
| Chất bám dính, trợ loang | Ảnh hưởng hành vi, giúp thuốc thấm vào ong | Một số nghiên cứu trên ong mật | Không coi là phụ gia trơ |
| Thuốc trừ cỏ | Lấy mất nguồn hoa dưới tán và ven bờ | Rõ về mặt cảnh quan | Giữ dải cỏ hoa ở chỗ không cản canh tác |
| Một số thuốc trừ cỏ | Ảnh hưởng vi khuẩn đường ruột | Một số nghiên cứu trên ong mật | Tra dữ liệu hiện hành từng hoạt chất |
Cột "mức bằng chứng" phản ánh tình hình chung của tài liệu khoa học, không phải kết luận cho một sản phẩm cụ thể. Nhiều câu hỏi về ong không ngòi vẫn để ngỏ, và đó là lý do nên thận trọng thay vì giả định an toàn.
Câu hỏi thường gặp
Thuốc trừ nấm có giết ong không?
Phần lớn thuốc trừ nấm có độc cấp tính thấp với ong trưởng thành. Nhưng một số có thể làm thuốc trừ sâu độc hơn nhiều lần khi gặp nhau, ảnh hưởng tới ấu trùng và vi sinh vật trong tổ, nên không nên coi là vô hại trong mùa hoa.
Hiệu ứng hiệp đồng giữa thuốc trừ nấm và thuốc trừ sâu là gì?
Một số thuốc trừ nấm như nhóm azole ức chế enzyme giải độc P450 của ong. Khi ong nhận cùng lúc thuốc trừ nấm này và thuốc trừ sâu cần P450 để phân giải, thuốc trừ sâu tồn tại lâu hơn và độc hơn.
Pha thuốc trừ sâu với thuốc trừ nấm trong một bình có hại ong hơn không?
Có thể. Pha chung tạo điều kiện cho hiệu ứng hiệp đồng xảy ra trên thân ong và trong mật phấn. Nhãn từng sản phẩm không mô tả độc tính của hỗn hợp, nên cần hỏi cán bộ bảo vệ thực vật trước khi pha.
Thuốc trừ cỏ ảnh hưởng tới ong thế nào?
Chủ yếu là gián tiếp: thuốc diệt cỏ hoa dưới gốc và ven bờ, lấy mất nguồn mật phấn giữa các mùa hoa. Một số nghiên cứu trên ong mật cũng ghi nhận thay đổi vi khuẩn đường ruột với một số hoạt chất.
Vì sao ong không ngòi có thể nhạy với thuốc trừ nấm?
Tổ ong không ngòi phụ thuộc vào vi sinh vật để lên men phấn và mật, và ở một số loài, ấu trùng cần nấm cộng sinh trong ô để phát triển. Thuốc trừ nấm có thể làm rối những quan hệ này.
Chất bám dính pha vào thuốc có ảnh hưởng ong không?
Một số nghiên cứu trên ong mật ghi nhận vài loại chất trợ loang ảnh hưởng tới khả năng học của ong và giúp thuốc thấm qua vỏ côn trùng tốt hơn. Không nên coi chất trợ là phụ gia hoàn toàn trơ.