Có. Chôm chôm có cây đực chỉ mang hoa đực, và cây lưỡng tính mang chủ yếu hoa cái chức năng kèm một ít hoa đực. Hoa cái chức năng của chôm chôm trông như hoa lưỡng tính vì vẫn có nhị, nhưng bao phấn không nứt nên không tung phấn. Hoa đó cần phấn từ hoa đực, có thể trên cùng cây hoặc cây khác, do côn trùng mang tới, chủ yếu là các loài ong.
Cấu trúc giới tính này giải thích hai chuyện người trồng hay hỏi: vì sao có cây chôm chôm lớn, ra hoa đều mà không bao giờ có trái, và vì sao vườn chôm chôm vào mùa hoa lúc nào cũng rộn ong. Bài viết đi qua ba kiểu hoa, nguồn gốc của cây đực, và vai trò thật của ong mật, ong không ngòi trong việc đậu trái chôm chôm.
Ba kiểu hoa trên cây chôm chôm
Hoa chôm chôm nhỏ, màu xanh vàng, không có cánh hoa, mọc thành chùm lớn ở đầu cành. Mỗi bông có đài nhỏ, một đĩa mật ở giữa, nhị và nhụy với mức phát triển khác nhau tuỳ kiểu hoa. Dựa vào nhị nào tung phấn và nhụy nào nhận phấn được, người ta phân ra ba kiểu.
Kiểu thứ nhất là hoa đực, có khoảng năm đến tám nhị dài với bao phấn nứt tung phấn, nhụy tiêu giảm thành một mấu nhỏ không có chức năng. Kiểu thứ hai là hoa cái chức năng: nhụy phát triển đầy đủ với đầu nhụy chẻ đôi, nhị vẫn có nhưng ngắn và bao phấn không nứt. Kiểu thứ ba là hoa lưỡng tính chức năng đực, nhụy có mặt nhưng không đậu trái, nhị tung phấn như hoa đực. Trong thực hành, kiểu ba thường được gộp với hoa đực vì chức năng giống nhau.
Một cây đực chỉ mang hoa đực. Một cây lưỡng tính, kiểu cây được nhân giống trong vườn thương mại, mang phần lớn là hoa cái chức năng và một tỷ lệ nhỏ hoa có chức năng đực, tỷ lệ này thay đổi theo giống và theo đợt hoa. Chính lượng hoa đực ít ỏi trên cây lưỡng tính, cộng với phấn từ cây khác, là nguồn phấn cho cả vườn.
Kiểu sắp xếp này không hiếm trong họ Bồ hòn, họ chung của chôm chôm, nhãn, vải. Ở các cây trong họ, nhiều hoa trông lưỡng tính mà thực ra chỉ làm một chức năng, đực hoặc cái. Hiểu điều đó giúp tránh đếm sai: đếm số bông có cả nhị và nhụy chưa nói được gì về số bông có thể thành trái.
So sánh nhanh ba kiểu hoa
Bảng giúp nhận ra từng kiểu hoa bằng kính lúp cầm tay hoặc mắt thường khi nhìn kỹ một chùm hoa đang nở.
| Đặc điểm | Hoa đực | Hoa cái chức năng | Hoa lưỡng tính chức năng đực |
|---|---|---|---|
| Nhị | Dài, vươn ra ngoài | Ngắn, nằm thấp quanh bầu | Dài, tung phấn |
| Bao phấn | Nứt, phấn vàng nhạt | Không nứt | Nứt |
| Bầu và đầu nhụy | Tiêu giảm, không thấy rõ | Bầu hai thuỳ, đầu nhụy chẻ đôi cong ra | Có nhưng không phát triển thành trái |
| Có thành trái không | Không | Có, nếu nhận phấn | Không |
| Có trên cây nào | Cây đực, cây lưỡng tính | Cây lưỡng tính | Cây lưỡng tính |
Bầu hoa cái có hai thuỳ, nhưng thường chỉ một thuỳ phát triển thành trái, thuỳ kia teo lại thành mấu nhỏ ở cuống trái. Thỉnh thoảng cả hai thuỳ cùng lớn, cho ra trái đôi dính nhau, đây là hiện tượng tự nhiên chứ không phải bệnh.
Vì sao cây chôm chôm trồng từ hạt hay không ra trái
Giới tính của cây chôm chôm do di truyền quyết định, và cây mọc từ hạt không giữ nguyên đặc điểm của cây mẹ. Khi gieo hạt, một tỷ lệ đáng kể cây con là cây đực, các tài liệu trồng trọt thường nói tới khoảng một nửa. Cây đực vẫn lớn khoẻ, ra hoa đều đặn mỗi mùa, nhưng không bao giờ cho trái vì không có hoa cái chức năng.
Phần lớn cây chôm chôm ở vườn thương mại được nhân giống vô tính bằng ghép hoặc chiết từ cây lưỡng tính đã chọn lọc. Nhờ vậy cây con giữ được giới tính và đặc điểm trái của cây mẹ. Cây trồng từ hạt chủ yếu còn ở vườn nhà, vườn tạp, hoặc làm gốc ghép.
Nếu một cây chôm chôm lâu năm ra hoa đều mà không có trái, việc đầu tiên nên làm là nhìn kỹ vài chùm hoa đang nở. Nếu toàn bộ là hoa đực với nhị dài vươn ra, không thấy bầu hai thuỳ, thì đó là cây đực, và không có chăm sóc nào biến nó thành cây cho trái. Cây đực vẫn có giá trị: nó là nguồn phấn cho các cây cái chức năng xung quanh.
Một trường hợp khác dễ nhầm là cây lưỡng tính còn non, mới ra những đợt hoa đầu. Đợt hoa đầu đời của cây có thể ít hoa cái hoặc hoa cái rụng gần hết vì cây chưa đủ sức. Cần quan sát qua hai ba mùa hoa trước khi kết luận một cây là cây đực, và quan sát bằng cấu tạo hoa chứ không chỉ bằng chuyện có trái hay không.
Ong và côn trùng nào thụ phấn cho chôm chôm
Hoa chôm chôm thơm nhẹ, tiết nhiều mật, nở vào ban ngày, đó là bộ dấu hiệu của hoa thụ phấn nhờ côn trùng ban ngày. Những nhóm khách thường được ghi nhận:
- Ong mật, cả ong nội và ong ngoại: đến với số lượng lớn vì mật dồi dào. Ở nhiều vùng trồng chôm chôm, mùa hoa chôm chôm cũng là một mùa lấy mật của người nuôi ong.
- Ong không ngòi: thường thấy trên chùm hoa, kích thước nhỏ hợp với bông chôm chôm không cánh, gom cả mật lẫn phấn. Các khảo sát ở Đông Nam Á ghi nhận ong không ngòi là một trong những khách đều đặn nhất của chôm chôm.
- Ruồi và ong nhỏ hoang dã: ghé rải rác, đóng góp tuỳ cảnh quan quanh vườn.
- Gió: phấn chôm chôm dính, gió góp phần không đáng kể.
Vì hoa cái chức năng không tự có phấn, mọi trái chôm chôm đều phải qua tay một khách mang phấn. Khác với xoài hay bơ, chôm chôm không có đường tắt tự thụ trong cùng bông. Đây là lý do thiếu côn trùng trong mùa hoa thường thể hiện rõ ở chôm chôm hơn ở nhiều cây khác.
Ong không ngòi có ưu điểm là hoạt động suốt mùa hoa ngay cạnh cây khi tổ đặt gần, nhưng phạm vi bay ngắn. Ong mật bao phủ diện tích rộng hơn. Hai nhóm bổ sung cho nhau, và hiện chưa có cơ sở để gán con số năng suất cho riêng nhóm nào.
Một ngày trên chùm hoa chôm chôm
Hoa trong một chùm chôm chôm không nở cùng lúc mà mở rải rác trong nhiều ngày, thậm chí vài tuần với chùm lớn. Mỗi sáng, một lứa bông mới mở, đĩa mật tiết mạnh nhất vào buổi sáng và giảm dần về chiều. Mùi thơm nhẹ lan ra cũng đậm nhất vào giờ đó. Vì thế lượt ghé của ong thường dày vào buổi sáng nắng ráo, thưa dần khi trời nóng gắt buổi trưa.
Ong mật bay nhanh giữa các chùm, mỗi lần đáp chỉ dừng ở vài bông rồi chuyển chỗ, có khi bay sang cây bên cạnh. Ong không ngòi thì bò chậm trên một chùm, đi từ bông này sang bông khác, có khi ở lại một chùm khá lâu. Hai kiểu di chuyển này cho hai kiểu kết quả: ong mật dễ mang phấn giữa các cây, ong không ngòi dễ phủ kín các bông trong cùng một chùm và cùng một cây.
Với chôm chôm, cả hai kiểu đều có ích, vì trên cây lưỡng tính vẫn có một ít hoa chức năng đực xen giữa hoa cái. Một chùm mà có vài bông đực đang tung phấn thì con ong dú bò chậm qua chùm đó đủ để quệt phấn sang các bông cái bên cạnh. Ngược lại, chùm toàn hoa cái phải trông vào khách mang phấn từ chỗ khác tới.
Những điều làm hỏng thụ phấn chôm chôm
Thiếu hoa đực đúng lúc. Trên cây lưỡng tính, hoa có chức năng đực và hoa cái chức năng không phải lúc nào cũng nở cùng lúc. Nếu một đợt hoa gần như toàn hoa cái mà xung quanh không có cây khác đang tung phấn, nhiều bông sẽ không nhận được phấn.
Mưa đúng mùa hoa. Mưa nhiều rửa phấn, làm ướt mật và khiến ong ít bay. Ở Đông Nam Bộ, mùa hoa chôm chôm thường rơi vào mùa khô, nên những năm mưa sớm bất thường hay được nhà vườn nhắc tới như năm đậu trái kém.
Thuốc phun lên hoa. Hoa chôm chôm thu hút rất đông ong, nên phun thuốc lên tán đang nở là đánh thẳng vào khách thụ phấn. Nguyên tắc chung là tránh phun lên hoa đang nở, chi tiết xem danh mục ong và thuốc bảo vệ thực vật.
Thiếu khách vì cảnh quan nghèo. Vườn chuyên canh rộng, không còn bờ bụi, cây rừng hay hốc cây cho ong làm tổ, phải trông vào khách từ xa tới hoặc đàn ong được đặt vào.
Từ hoa tới trái: thụ phấn chỉ là bước đầu
Sau khi đầu nhụy nhận phấn, ống phấn mọc xuống bầu, thụ tinh noãn, và trái non bắt đầu lớn. Một chùm chôm chôm có thể đậu nhiều trái non trong tuần đầu, rồi rụng bớt dần theo sức nuôi của cành. Như mọi cây ăn trái, đợt rụng sinh lý này là bình thường.
Ở chôm chôm, trái phát triển kèm hạt, và hạt cùng lớp cùi bao quanh hạt hình thành từ những mô khác nhau. Phần cùi ăn được là một lớp phát triển quanh hạt, nên trái không có hạt hoàn chỉnh thường không có cùi tử tế. Đó là lý do trái chôm chôm thụ tinh kém thường nhỏ, cùi mỏng, dễ rụng sớm.
Khi đánh giá một vụ chôm chôm, cần tách bạch hai câu hỏi: hoa có được thụ phấn đủ không, và cây có đủ sức nuôi số trái đã đậu không. Câu đầu thuộc về côn trùng và giới tính hoa, câu sau thuộc về dinh dưỡng, nước và chăm sóc. Bài này dừng ở câu thứ nhất.
Một cách kiểm tra thô mà nhà vườn tự làm được: vài ngày sau khi chùm hoa tàn, nhìn kỹ các bầu nhụy còn bám trên chùm. Bầu đã thụ tinh thường xanh, căng và bắt đầu nhú lông gai non; bầu không thụ tinh ngả vàng, nhăn và rụng khi chạm nhẹ. Tỷ lệ giữa hai loại trên vài chùm đánh dấu cho biết đợt hoa đó được khách chăm tới đâu, trước khi chuyện nuôi trái chen vào làm rối kết quả.
Câu hỏi thường gặp
Cây chôm chôm đực có cho trái không?
Không. Cây đực chỉ mang hoa đực, bầu nhụy tiêu giảm nên không thể thành trái dù chăm sóc thế nào. Cây đực vẫn có ích như nguồn phấn cho các cây chôm chôm lưỡng tính quanh đó trong mùa hoa.
Làm sao phân biệt cây chôm chôm đực và cây cho trái?
Chờ mùa hoa và nhìn kỹ vài chùm. Hoa đực có nhị dài vươn ra ngoài, không thấy bầu hai thuỳ. Hoa cái chức năng có bầu hai thuỳ rõ với đầu nhụy chẻ đôi, nhị ngắn nằm sát bầu. Cây chỉ toàn hoa đực qua vài mùa là cây đực.
Chôm chôm có tự thụ phấn được không?
Hoa cái chức năng không tự tung phấn nên không tự thụ trong cùng bông. Phấn có thể đến từ hoa có chức năng đực trên cùng cây hoặc từ cây khác, nhưng luôn cần côn trùng mang tới. Vì vậy côn trùng thụ phấn là điều kiện bắt buộc với chôm chôm.
Ong dú có giúp chôm chôm đậu trái không?
Ong không ngòi là khách đều đặn của hoa chôm chôm, gom cả mật và phấn, nên có góp phần thụ phấn, nhất là cho các cây gần tổ. Ong mật phủ diện tích rộng hơn. Chưa có cơ sở để nói ong dú làm tăng năng suất bao nhiêu phần trăm.
Vì sao trái chôm chôm có lúc dính đôi?
Bầu hoa cái có hai thuỳ, bình thường chỉ một thuỳ phát triển thành trái còn thuỳ kia teo lại. Khi cả hai thuỳ cùng được thụ tinh và cùng lớn, trái dính đôi xuất hiện. Đây là hiện tượng tự nhiên, không phải bệnh.
Mật ong hoa chôm chôm do ong nào làm?
Mật ong mang tên hoa chôm chôm trên thị trường chủ yếu do ong mật lấy trong mùa hoa. Ong không ngòi cũng lấy mật chôm chôm nhưng lượng mật mỗi tổ nhỏ và thường lẫn nhiều nguồn hoa, nên khó gọi là mật một loài hoa.