Ong kền kền là tên gọi phổ thông của một vài loài ong không ngòi thuộc chi Trigona ở châu Mỹ nhiệt đới, ăn thịt xác động vật thay cho phấn hoa để lấy chất đạm nuôi ấu trùng. Ong cướp là những ong không ngòi như chi Lestrimelitta ở châu Mỹ và Cleptotrigona ở châu Phi, không tự đi kiếm ăn ngoài hoa mà sống bằng cách cướp mật, phấn và vật liệu từ tổ của các đàn ong khác. Cả hai nhóm đều không có ở Việt Nam.
Những loài này thuộc hàng kỳ lạ nhất trong thế giới ong, vì chúng phá vỡ định nghĩa quen thuộc "ong là côn trùng ăn phấn và mật hoa". Bài viết mô tả những gì đã được ghi nhận về chúng, các câu hỏi tiến hoá chúng đặt ra, và vì sao chúng giúp hiểu rộng hơn về tộc ong không ngòi.
Phấn hoa là nguồn đạm: điều mà ong kền kền thay đổi
Để hiểu vì sao ong kền kền lạ, cần nhớ ong thường lấy gì từ hoa. Mật hoa cung cấp đường, tức năng lượng. Phấn hoa cung cấp chất đạm, chất béo, khoáng chất để nuôi ấu trùng lớn lên. Gần như mọi loài ong, kể cả loài sống đơn độc, đều phụ thuộc vào phấn hoa cho nhu cầu đạm này. Chính sự phụ thuộc ấy làm cho ong trở thành nhóm thụ phấn quan trọng của thực vật có hoa.
Ong kền kền đã thay phấn hoa bằng một nguồn đạm khác: thịt động vật chết. Ong thợ tìm tới xác thằn lằn, cá, chim, các động vật nhỏ khác trong rừng, có khi cả xác lớn hơn, cắt thịt bằng hàm, nuốt vào và mang về tổ. Ở tổ, thịt được chế biến cùng chất tiết của tuyến thành một khối thức ăn lưu trong các bình chứa, rồi dùng để đổ đầy lỗ nuôi ấu trùng.
Ở một số loài, sự thay đổi này gần như hoàn toàn: ong thợ hầu như không mang phấn hoa về tổ. Chúng vẫn lấy đường từ mật hoa hoặc dịch ngọt khác, nên vẫn trữ chất ngọt trong tổ. Nhưng nguồn đạm, thứ quyết định ấu trùng có lớn được hay không, đến từ xác động vật. Đây là trường hợp hiếm hoi được biết trong cả thế giới ong.
Những gì đã được ghi nhận về ong kền kền
Các loài liên quan. Tài liệu thường nhắc Trigona hypogea và Trigona necrophaga là những loài phụ thuộc gần như hoàn toàn vào thịt xác động vật; Trigona crassipes cũng được ghi nhận ăn xác, có lẽ ở mức không hoàn toàn. Các loài này sống ở rừng nhiệt đới Trung và Nam Mỹ.
Lịch sử phát hiện. Tập tính này được công bố trên tạp chí khoa học từ đầu thập niên 1980, gây ngạc nhiên lớn trong giới nghiên cứu ong vì trước đó người ta tin mọi loài ong đều cần phấn hoa.
Thay đổi về hình thái. Ong thợ của những loài này có giỏ phấn ở chân sau tiêu giảm, vì không còn cần chở phấn. Hàm của chúng có răng phù hợp cho việc cắt thịt.
Hệ vi sinh trong ruột. Các nghiên cứu gần đây so sánh vi khuẩn đường ruột của ong kền kền với ong ăn phấn và ghi nhận những khác biệt rõ, trong đó có các nhóm vi khuẩn ưa môi trường chua, được cho là giúp ong xử lý thịt và hạn chế vi sinh vật gây hại từ xác. Đây là hướng nghiên cứu còn mới.
Có thụ phấn không. Vì vẫn lấy mật hoa, chúng vẫn thăm hoa ở mức nào đó, nhưng vai trò thụ phấn được cho là nhỏ hơn nhiều so với ong ăn phấn.
Ong kền kền tìm xác và chia việc ra sao
Một câu hỏi tự nhiên là làm sao những con ong nhỏ tìm ra một xác động vật trong rừng rậm. Các quan sát thực địa cho thấy ong kền kền có thể tới miếng mồi thịt do nhà nghiên cứu đặt ra trong thời gian khá ngắn, gợi ý rằng ong thợ dò mùi xác rất nhạy. Khi một con tìm thấy nguồn, nhiều con khác nhanh chóng xuất hiện, phù hợp với cách nhiều ong không ngòi dùng vệt mùi để dẫn đồng đội tới nguồn thức ăn.
Tại xác, ong thợ làm việc theo nhóm. Chúng cắt những mẩu thịt nhỏ, có khi chui vào bên trong xác qua các lỗ tự nhiên hay vết thương, và có thể dọn sạch phần mềm của một xác nhỏ khá nhanh. Một số mô tả ghi nhận ong kền kền cạnh tranh với ruồi, kiến và các sinh vật phân huỷ khác tại cùng một xác, đôi khi đuổi được ruồi khỏi chỗ chúng đang khai thác.
Việc mang thịt về tổ đặt ra một thử thách vệ sinh: thịt phân huỷ rất nhanh trong khí hậu nóng ẩm và mang theo nhiều vi sinh vật. Ong không ngòi vốn đã có kinh nghiệm tiến hoá với việc trữ thức ăn lên men nhẹ trong các bình chứa, và các nhà nghiên cứu cho rằng sự kết hợp giữa chất tiết của tuyến, môi trường chua và hệ vi sinh riêng đã giúp ong kền kền giải quyết bài toán này. Đây là lời giải thích hợp lý nhưng vẫn cần thêm nghiên cứu để khẳng định.
Ong cướp: sống bằng kho của đàn khác
Ong cướp là một kiểu sống khác hẳn. Chi Lestrimelitta ở châu Mỹ và Cleptotrigona ở châu Phi gồm những loài ong không ngòi không tự đi lấy mật, phấn ngoài hoa. Ong thợ của chúng không có giỏ phấn dùng được. Thay vào đó, chúng tổ chức các cuộc tấn công vào tổ của những đàn ong không ngòi khác, và đôi khi cả ong mật, để lấy mật, phấn và cerumen mang về.
Một cuộc cướp thường bắt đầu bằng những con trinh sát tìm tổ mục tiêu. Sau đó một lượng lớn ong cướp kéo tới, tràn qua cửa tổ, giao chiến với lính gác. Ở Lestrimelitta, ong cướp toả ra mùi giống mùi chanh, do các hợp chất như citral trong chất tiết của chúng; mùi này được cho là góp phần làm rối loạn khả năng tự vệ của đàn bị tấn công. Cuộc cướp có thể kéo dài nhiều giờ đến vài ngày, và đàn bị cướp có khi bị kiệt quệ hoặc bỏ tổ.
Các đàn bị nhắm tới không hoàn toàn bất lực. Một số loài phản ứng bằng cách bịt kín cửa tổ bằng nhựa khi phát hiện mùi ong cướp, có loài tấn công trinh sát trước khi chúng kịp báo tin về đàn. Mối quan hệ giữa ong cướp và các loài vật chủ là một cuộc chạy đua tiến hoá kéo dài, với chiến thuật tấn công và phòng thủ khác nhau giữa các cặp loài.
So sánh ba lối sống trong tộc ong không ngòi
Đặt ong kền kền và ong cướp cạnh ong không ngòi thông thường giúp thấy rõ chúng đã đi xa tới đâu:
| Đặc điểm | Ong không ngòi thông thường | Ong kền kền | Ong cướp |
|---|---|---|---|
| Nguồn đường | mật hoa, dịch ngọt | mật hoa, dịch ngọt | mật cướp từ tổ khác |
| Nguồn đạm | phấn hoa | thịt xác động vật | phấn cướp từ tổ khác |
| Giỏ phấn | phát triển | tiêu giảm | tiêu giảm, không dùng được |
| Vật liệu làm tổ | tự thu nhựa, sáp tự tiết | tự thu | lấy nhiều cerumen từ tổ bị cướp |
| Vai trò thụ phấn | đáng kể | nhỏ | rất nhỏ |
| Phân bố | nhiệt đới các châu lục | rừng nhiệt đới châu Mỹ | châu Mỹ và châu Phi |
Bảng cho thấy từ một lối sống chung, tộc ong không ngòi đã rẽ ra những hướng rất khác. Cả ong kền kền và ong cướp đều mất dần giỏ phấn, một đặc điểm vốn là "thương hiệu" của nhóm ong có giỏ phấn, cho thấy cấu trúc cơ thể nhanh chóng thay đổi khi không còn được dùng.
Cũng cần nói rõ rằng việc cướp mật không chỉ có ở các chi chuyên cướp. Nhiều loài ong không ngòi bình thường thỉnh thoảng cướp tổ hàng xóm khi nguồn hoa khan hiếm. Điểm khác của Lestrimelitta và Cleptotrigona là chúng phụ thuộc hoàn toàn vào việc cướp.
Những ngả lạ khác: ong lửa và các loài tự vệ bằng hoá chất
Ngoài ong kền kền và ong cướp, tộc ong không ngòi châu Mỹ còn có chi Oxytrigona, thường được gọi là ong lửa. Khi tổ bị động, ong thợ tiết từ tuyến ở đầu một chất lỏng gây rát và có thể làm phồng da, để lại vết như bỏng. Ở Brazil, người dân đặt cho chúng những tên gọi gắn với lửa. Đây là ví dụ cho thấy việc mất ngòi không đồng nghĩa với việc mất vũ khí; một số dòng ong không ngòi đã phát triển vũ khí hoá học khác.
Một số loài khác dùng chiến thuật cắn và bám vào tóc, lông, chui vào tai, mũi của kẻ phá tổ. Nhiều loài dùng nhựa dính quệt lên kiến hay côn trùng xâm nhập. Những cách tự vệ này đa dạng tới mức các nhà nghiên cứu xem chúng như một "phòng thí nghiệm tự nhiên" về cách một nhóm sinh vật giải quyết cùng một vấn đề bằng nhiều lời giải.
Với người đọc ở Việt Nam, điều cần nhớ là các loài ong không ngòi bản địa phần lớn hiền với người, nhưng một số đàn vẫn cắn khá dai khi tổ bị phá. Không có bằng chứng về ong lửa hay ong kền kền ở nước ta. Khi đọc những bài viết giật gân về "ong ăn thịt" trên mạng, bạn nên kiểm tra xem bài nói tới loài nào, ở đâu, tránh nhầm sang các loài ong bản địa vốn ăn phấn hoa.
Những loài này dạy gì về tiến hoá và sinh thái
Dù không sống ở Việt Nam, ong kền kền và ong cướp đáng được biết vì chúng làm sáng tỏ nhiều điều chung:
- Định nghĩa trong sinh học luôn có ngoại lệ: "ong ăn phấn hoa" đúng với gần như mọi loài, nhưng không phải tất cả.
- Khi một nguồn tài nguyên khan hiếm, chọn lọc tự nhiên có thể đẩy một nhóm sang nguồn khác hẳn, như từ phấn hoa sang thịt.
- Cấu trúc cơ thể không dùng tới, như giỏ phấn, có xu hướng tiêu giảm qua các thế hệ.
- Lối sống ký sinh, cướp bóc xuất hiện ở nhiều nhóm côn trùng xã hội, vì một tổ đầy kho dự trữ là mục tiêu hấp dẫn.
- Đa dạng lối sống trong tộc ong không ngòi lớn hơn nhiều so với ong mật, củng cố quan điểm rằng chúng là một dòng tiến hoá riêng, phong phú, không phải "ong mật thu nhỏ".
Với người làm khoa học, những câu hỏi còn mở như ong kền kền bắt đầu ăn thịt từ khi nào, hệ vi sinh trong ruột của chúng thay đổi ra sao, hay ong cướp tìm mục tiêu bằng tín hiệu gì, vẫn đang được theo đuổi. Mỗi câu trả lời giúp hiểu thêm về sự mềm dẻo của đời sống côn trùng.
Câu hỏi thường gặp
Ong kền kền có ở Việt Nam không?
Không. Các loài ong không ngòi ăn thịt xác động vật được biết đều sống ở rừng nhiệt đới Trung và Nam Mỹ. Ong không ngòi ở Việt Nam lấy đạm từ phấn hoa như phần lớn các loài ong khác.
Ong kền kền có nguy hiểm cho người không?
Ong kền kền là ong không ngòi, không chích được. Chúng tìm tới xác động vật để lấy thịt, không tấn công người hay động vật sống để ăn. Khi tổ bị động, chúng có thể cắn như nhiều ong không ngòi khác.
Mật của ong kền kền có được làm từ thịt không?
Không. Ong kền kền vẫn lấy đường từ mật hoa hoặc dịch ngọt khác và trữ chất ngọt trong bình chứa. Thịt xác động vật được chế biến thành nguồn đạm riêng để nuôi ấu trùng, lưu ở những bình khác, không phải là mật.
Ong cướp có tự đi lấy mật hoa không?
Các chi chuyên cướp như Lestrimelitta và Cleptotrigona gần như không tự lấy mật, phấn từ hoa. Ong thợ của chúng không có giỏ phấn dùng được, và đàn sống nhờ mật, phấn, cerumen lấy từ tổ của các đàn ong khác.
Vì sao ong cướp Lestrimelitta có mùi chanh?
Ong cướp Lestrimelitta tiết ra các hợp chất có mùi giống chanh, trong đó có citral. Các nhà nghiên cứu cho rằng mùi này giúp chúng tấn công hiệu quả hơn, có thể bằng cách làm rối loạn tín hiệu mùi mà đàn bị tấn công dùng để tự vệ.
Ong không ngòi ở Việt Nam có cướp tổ của nhau không?
Hiện tượng cướp mật giữa các đàn khi nguồn hoa khan hiếm được ghi nhận ở nhiều loài ong không ngòi trên thế giới, và người nuôi ở Việt Nam cũng hay kể về cảnh này. Tuy vậy nước ta không có chi chuyên sống bằng cướp như Lestrimelitta.