Úc có khoảng hơn chục loài ong không ngòi bản địa, thuộc hai chi Tetragonula và Austroplebeia, sống chủ yếu ở miền bắc và dải bờ biển phía đông. Người bản địa Úc từ lâu đã tìm tổ để lấy mật mà họ gọi là sugarbag. Ngày nay, loài Tetragonula carbonaria nổi tiếng thế giới nhờ bánh ấu trùng xếp xoắn ốc và những trận "chiến" hàng nghìn con trước cửa tổ, đồng thời là đối tượng nuôi phổ biến ở sân vườn các thành phố miền đông nước Úc.
Vì Úc có cộng đồng nghiên cứu và người nuôi ong không ngòi khá lớn, nhiều tài liệu tiếng Anh về ong không ngòi đến từ đây. Bài viết giới thiệu ong không ngòi Úc dưới góc sinh học và văn hoá, đồng thời chỉ ra những điểm giống và khác với ong không ngòi Đông Nam Á, nơi chi Tetragonula cũng rất phổ biến.
Sugarbag: ong không ngòi trong đời sống người bản địa Úc
Trước khi ong mật phương Tây được đưa tới Úc, nguồn mật ngọt duy nhất từ côn trùng của người bản địa là ong không ngòi. Chữ sugarbag, nghĩa đen là "túi đường", được dùng trong tiếng Anh của nhiều cộng đồng bản địa để chỉ tổ ong không ngòi và mật của chúng. Người đi rừng nhận ra tổ nhờ dòng ong nhỏ ra vào một lỗ trên thân cây, nhờ dấu nhựa hay nhờ quan sát ong đang lấy nước.
Mật sugarbag được ăn ngay tại chỗ hoặc mang về chia cho cộng đồng. Sáp và nhựa từ tổ được ghi nhận dùng làm keo trong việc gắn dụng cụ, trám đồ dùng, và theo nhiều mô tả, làm phần miệng thổi của một số nhạc cụ truyền thống. Hình ảnh ong và sugarbag xuất hiện trong nghệ thuật, câu chuyện và bài hát của một số cộng đồng.
Khác với người Maya, người bản địa Úc chủ yếu khai thác tổ trong tự nhiên chứ không nuôi ong trong khúc gỗ gần nhà theo cách có hệ thống. Việc nuôi ong không ngòi trong hộp ở Úc là phong trào phát triển mạnh trong vài thập kỷ gần đây, do người nuôi nghiệp dư và nhà nghiên cứu khởi xướng.
Hai chi ong không ngòi của Úc
Ong không ngòi Úc ít loài hơn nhiều so với Đông Nam Á, nhưng hai chi này có những đặc điểm khá khác nhau:
| Đặc điểm | Tetragonula | Austroplebeia |
|---|---|---|
| Phân bố ở Úc | chủ yếu vùng ẩm ven biển phía đông và phía bắc | rộng hơn, kể cả vùng khô hơn trong nội địa phía bắc |
| Cấu trúc khu ấu trùng | nhiều loài xếp bánh thành tầng hoặc xoắn ốc | ấu trùng xếp thành cụm, ít trật tự |
| Tính khí | nhiều loài tự vệ khá quyết liệt, bám vào tóc | thường được mô tả là hiền |
| Quan hệ với châu Á | cùng chi với nhiều loài ở Đông Nam Á, New Guinea | chủ yếu ở Úc và New Guinea |
| Loài hay được nhắc | T. carbonaria, T. hockingsi | A. australis |
Phân loại ong không ngòi Úc cũng được rà soát lại nhiều lần trong vài thập kỷ, với sự hỗ trợ của dữ liệu di truyền. Một số loài trông rất giống nhau, chỉ phân biệt được qua cấu trúc tổ hay phân tích gen. Vì thế các con số về số loài nên được hiểu là ước lượng theo thời điểm.
Với người đọc Việt Nam, điểm cần chú ý là Tetragonula là chi chung giữa Úc và Đông Nam Á. Điều đó có nghĩa nhiều quan sát về sinh học tổ, cách xây khu ấu trùng hay hành vi tranh tổ ở Úc có thể gợi ý câu hỏi nghiên cứu cho ong ở nước ta, nhưng không nên coi là kết luận đã áp dụng được.
Tetragonula carbonaria và chiếc tổ xoắn ốc
Nếu có một hình ảnh đại diện cho ong không ngòi Úc, đó là khu ấu trùng xoắn ốc của Tetragonula carbonaria. Thay vì xếp các bánh tổ thành những tầng tách biệt chồng lên nhau, ong thợ của loài này xây lỗ tổ nối tiếp theo một đường xoắn đi lên, nhìn từ trên xuống giống một chiếc cầu thang xoắn bằng sáp. Hình ảnh ấy được chụp lại rất nhiều khi người nuôi mở hộp kiểm tra.
Xoắn ốc không phải lúc nào cũng hoàn hảo. Trong cùng một đàn, có lúc ong xây thành các tầng phẳng, có lúc thành xoắn đơn, có lúc xoắn kép hoặc lộn xộn. Các nhà nghiên cứu đã dùng mô hình toán để giải thích việc vì sao những quy tắc xây dựng đơn giản của từng con ong, như đặt lỗ tổ mới cạnh lỗ đã có ở mép bánh, có thể tạo ra hình xoắn ốc mà không cần "bản thiết kế" chung. Đây là ví dụ đẹp về cách trật tự tập thể nảy sinh từ hành vi cá thể.
Một số loài Tetragonula ở Đông Nam Á cũng có thể xây khu ấu trùng theo hướng xoắn, nhưng đặc điểm này được mô tả rõ và nổi tiếng nhất ở T. carbonaria. Khi đọc tài liệu, bạn không nên dùng hình xoắn ốc làm tiêu chí duy nhất để định loại.
Những trận chiến trước cửa tổ
Hiện tượng. Người nuôi ở Úc thỉnh thoảng thấy hàng nghìn con ong vây quanh một hộp, bay cuộn trước cửa và rơi xuống đất thành từng cặp ôm chặt nhau. Đó là cảnh đàn này tấn công đàn khác, có khi kéo dài nhiều ngày.
Nguyên nhân được nghiên cứu. Các nghiên cứu ở Úc cho thấy những trận như vậy có thể là cuộc tranh tổ: một đàn tìm cách chiếm tổ của đàn khác, giết hoặc thay chúa và đưa chúa của mình vào. Trường hợp đàn của T. hockingsi chiếm tổ của T. carbonaria đã được ghi nhận và phân tích bằng di truyền.
Ý nghĩa sinh học. Với một nhóm ong mà hốc làm tổ là tài nguyên khan hiếm, chiếm tổ có sẵn là con đường ngắn để có chỗ ở. Hiện tượng này cho thấy cạnh tranh giữa các đàn có thể gay gắt hơn hình ảnh "ong hiền" mà nhiều người nghĩ.
Không phải lúc nào cũng là tranh tổ. Có những cảnh ong tụ đông trước cửa tổ là ong đực chờ chúa tơ, hoặc ong thợ đang định hướng. Phân biệt các tình huống này cần quan sát kỹ và đôi khi phải lấy mẫu.
Giới hạn khí hậu: vì sao ong không ngòi Úc dừng ở bờ đông
Bản đồ ong không ngòi Úc gần như trùng với vùng ấm và ẩm. Ở bờ đông, chúng xuống phía nam tới khoảng bang New South Wales, càng xuống phía nam càng thưa. Vùng nội địa khô hạn và các bang phía nam lạnh hơn gần như vắng mặt ong không ngòi trong tự nhiên.
Nguyên nhân chính là nhiệt độ. Ong thợ Tetragonula thường chỉ bay ra kiếm ăn khi trời đủ ấm, các tài liệu ở Úc hay nêu ngưỡng quanh mười tám độ C trở lên. Ở những vùng mùa đông kéo dài nhiều tuần dưới ngưỡng ấy, đàn phải sống nhờ kho dự trữ quá lâu và dễ suy kiệt. Lớp vỏ cerumen quanh khu ấu trùng giúp giữ nhiệt phần nào, nhưng không đủ để vượt qua mùa đông lạnh như ong mật làm được.
Người nuôi ở các thành phố phía nam vùng phân bố thường phải che chắn hộp ong, đặt chỗ đón nắng sáng và tránh gió lạnh. Kinh nghiệm này gợi ý một điều cho người đọc ở Việt Nam: ở vùng núi phía Bắc có mùa đông lạnh, ong không ngòi bản địa cũng gặp giới hạn tương tự, và các loài ở đó có thể có những thích nghi riêng đáng được nghiên cứu.
Phong trào nuôi ong không ngòi ở sân vườn đô thị
Một nét riêng của Úc là số người nuôi ong không ngòi như một sở thích ở sân vườn, nhất là ở các thành phố miền đông như Brisbane, Sydney và vùng phụ cận. Phong trào này lớn dần từ cuối thế kỷ hai mươi, khi một số người nuôi nghiệp dư và nhà nghiên cứu thiết kế các kiểu hộp gỗ cho phép quan sát và chia đàn mà ít làm hại tổ. Từ đó hình thành cộng đồng người nuôi trao đổi kinh nghiệm, tổ chức hội thảo, xuất bản sách hướng dẫn.
Lý do ong không ngòi hợp với sân vườn đô thị khá rõ: chúng không chích được, đàn nhỏ, ít bay tụ thành chùm, và hộp ong có thể đặt gần nhà mà không gây sợ hãi cho hàng xóm. Nhiều người nuôi chủ yếu để có ong thăm hoa trong vườn và để quan sát, mật chỉ là phần phụ vì sản lượng mỗi hộp khá nhỏ.
Phong trào này cũng có mặt trái mà giới nghiên cứu Úc nhắc tới. Việc mua bán, vận chuyển đàn giữa các vùng có thể đưa một loài ra khỏi vùng phân bố tự nhiên, hoặc trộn lẫn các quần thể vốn tách biệt. Việc chia đàn quá nhiều có thể làm đàn yếu. Vì vậy nhiều tổ chức khuyên người nuôi chọn loài vốn có ở địa phương, ghi chép nguồn gốc đàn và không thả đàn ở nơi chúng không sinh sống tự nhiên.
Ở góc khoa học, cộng đồng người nuôi là nguồn dữ liệu quý: hàng nghìn hộp ong được theo dõi qua nhiều năm cung cấp thông tin về các trận tranh tổ, về sức chịu lạnh, về thời điểm sinh ong đực mà nghiên cứu ngắn ngày khó thu được.
Ong không ngòi Úc và nghiên cứu thụ phấn
Úc là một trong những nơi có nhiều nghiên cứu về vai trò thụ phấn của ong không ngòi trên cây trồng. Một số hướng đã được thực hiện:
- Mắc ca, loài cây gốc từ chính miền đông nước Úc: nhiều nghiên cứu quan sát ong không ngòi thăm hoa mắc ca trong vườn và so sánh với ong mật.
- Một số cây ăn trái và rau quả trong nhà màng, nơi ong không ngòi nhỏ, hiền, không chích được được thử như một lựa chọn bên cạnh ong mật.
- Thụ phấn cho thực vật bản địa trong rừng còn lại và vùng phục hồi, nơi ong không ngòi là một trong những nhóm thăm hoa thường xuyên.
- So sánh hiệu quả của đàn đặt trong vườn với côn trùng thụ phấn hoang dã sẵn có.
Kết quả các nghiên cứu này phụ thuộc giống cây, mùa, vị trí vườn và cách đo, nên không thể rút ra một con số chung về mức tăng năng suất. Phần cơ chế thụ phấn từng nhóm cây được trình bày ở các danh mục riêng về thụ phấn cây ăn trái, cây công nghiệp và nhà màng.
Với Việt Nam, nơi mắc ca đã được trồng ở Tây Nguyên và một số tỉnh miền núi, tài liệu Úc là nguồn tham khảo hữu ích, nhưng cần nhớ rằng loài ong và hệ sinh thái quanh vườn ở hai nơi khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Sugarbag là gì?
Sugarbag là tên mà nhiều cộng đồng bản địa Úc dùng trong tiếng Anh để chỉ tổ ong không ngòi và mật của chúng. Trước khi ong mật phương Tây được đưa tới, đây là nguồn mật ngọt từ côn trùng duy nhất của người bản địa Úc.
Úc có bao nhiêu loài ong không ngòi?
Các tài liệu thường nêu khoảng hơn chục loài, thuộc hai chi Tetragonula và Austroplebeia. Con số có thể thay đổi khi phân loại được rà soát bằng dữ liệu di truyền, vì một số loài trông gần như giống hệt nhau.
Vì sao tổ Tetragonula carbonaria có hình xoắn ốc?
Ong thợ xây lỗ tổ mới nối tiếp ở mép bánh theo những quy tắc đơn giản, và khi các quy tắc ấy lặp lại, hình xoắn ốc tự hình thành. Các nhà nghiên cứu đã dùng mô hình toán để mô phỏng hiện tượng này. Không phải đàn nào cũng xây xoắn đều.
Ong không ngòi Úc có giống ong dú Việt Nam không?
Chi Tetragonula có cả ở Úc và Đông Nam Á, nên có nhiều nét chung về sinh học. Tuy vậy các loài cụ thể khác nhau, và điều kiện khí hậu, nguồn hoa cũng khác. Kết quả nghiên cứu ở Úc chỉ nên dùng làm tham khảo khi bàn về ong ở Việt Nam.
Đàn ong không ngòi đánh nhau có phải do bệnh không?
Thường là không. Nghiên cứu ở Úc cho thấy nhiều trận đánh nhau là cuộc tranh tổ, khi một đàn tìm cách chiếm tổ của đàn khác. Cũng có trường hợp ong tụ đông chỉ là ong đực chờ chúa tơ. Cần quan sát kỹ mới phân biệt được.
Ong không ngòi có thụ phấn cho mắc ca không?
Nghiên cứu ở Úc ghi nhận ong không ngòi thăm hoa mắc ca và góp phần thụ phấn, bên cạnh ong mật và côn trùng khác. Mức đóng góp cụ thể khác nhau theo vườn và mùa, nên không có con số chung về năng suất tăng thêm.