Hoa thanh long nở từ chiều tối và khép lại vào sáng hôm sau; ở quê gốc châu Mỹ, khách thụ phấn chính là dơi và bướm đêm, còn ở Việt Nam, thanh long ruột trắng phần lớn tự thụ phấn được, được ong mật và ong không ngòi bổ sung vào sáng sớm khi hoa còn mở. Một số dòng thanh long ruột đỏ thụ phấn kém với phấn của chính nó, nên phụ thuộc nhiều hơn vào phấn từ dòng khác.
Thanh long là một trong ít cây trồng phổ biến ở Việt Nam mà mối quan hệ giữa thụ phấn và kích thước trái nhìn thấy rõ: trái càng nhiều hạt được thụ tinh thì càng to, ruột càng đầy. Bài này giải thích bông hoa lớn bậc nhất trong các cây ăn trái hoạt động ra sao trong một đêm, ai ghé hoa ở Việt Nam, và vì sao ruột đỏ khác ruột trắng.
Một bông hoa khổng lồ sống trong một đêm
Hoa thanh long thuộc loại lớn nhất trong các cây ăn trái: chiều dài có thể tới vài gang tay, cánh hoa trắng, đài hoa xanh vàng dạng vảy. Bên trong có hàng trăm nhị xếp thành vòng dày, và một vòi nhụy to với đầu nhụy chia thành nhiều thuỳ nhỏ như những ngón tay màu kem. Bầu nhụy nằm dưới, chứa rất nhiều noãn, mỗi noãn thụ tinh thành một hạt đen nhỏ trong ruột trái.
Hoa bắt đầu hé vào chiều tối, nở hoàn toàn trong vài giờ đầu đêm, toả mùi thơm và mở rộng như chiếc phễu. Sáng hôm sau, khi nắng lên, cánh hoa khép dần và héo trong ngày. Cả một bông hoa lớn như vậy chỉ có một đêm và một buổi sáng sớm để được thụ phấn.
Màu trắng, mùi thơm về đêm, hoa to và nhiều phấn là bộ đặc điểm của hoa thụ phấn nhờ dơi và bướm đêm. Ở vùng nhiệt đới châu Mỹ, quê gốc của các loài thanh long, dơi ăn mật và bướm đêm thuộc nhóm bướm nhân sư là khách được ghi nhận. Khi cây được đưa sang châu Á, phần lớn những khách đó không đi theo, và cây phải sống với bầy khách địa phương.
Ở quê gốc châu Mỹ: dơi, bướm nhân sư và một cây xương rồng leo
Thanh long là cây xương rồng leo, sống bám trên thân cây và vách đá ở rừng nhiệt đới Trung Mỹ và phía bắc Nam Mỹ. Trong môi trường đó, cây ra hoa vào mùa mưa, hoa nở rải rác trên những thân leo cao, và khách tìm tới phải có khả năng bay xa trong đêm để đi từ khóm này sang khóm khác. Dơi ăn mật và bướm nhân sư, loại bướm đêm thân to, vòi dài, bay lơ lửng như chim ruồi, đáp ứng đúng yêu cầu đó.
Bướm nhân sư có vòi đủ dài để chạm tới mật nằm sâu trong ống hoa, trong lúc thân và cánh chạm vào bó nhị và đầu nhụy. Dơi chui đầu vào miệng hoa, lông mặt dính phấn. Cả hai đều mang phấn đi xa, thúc đẩy thụ phấn chéo giữa các khóm. Trong môi trường hoang dã, khả năng tự thụ không mang lại nhiều lợi ích, nên nhiều dòng hoang dã tự thụ kém.
Những dòng thanh long trồng phổ biến ngày nay đã qua chọn lọc lâu dài trong vườn trồng, nơi khách đêm bản địa vắng mặt. Việc dòng ruột trắng tự thụ tốt có thể là kết quả của chọn lọc đó: người trồng giữ lại những dòng cho trái đều mà không phụ thuộc vào khách. Đây là một giả thuyết hợp lý, chưa phải kết luận đã được chứng minh.
Ruột trắng, ruột đỏ: khác nhau ở khả năng tự thụ
Thanh long trồng ở Việt Nam chủ yếu là hai nhóm: vỏ đỏ ruột trắng và vỏ đỏ ruột đỏ, thuộc các loài khác nhau trong cùng chi. Bảng tóm tắt những gì thường được ghi nhận về thụ phấn của chúng.
| Đặc điểm | Thanh long ruột trắng | Thanh long ruột đỏ |
|---|---|---|
| Khả năng tự thụ | Phần lớn dòng trồng ở Việt Nam tự thụ tốt | Nhiều dòng tự thụ kém hoặc một phần |
| Phụ thuộc vào khách thụ phấn | Thấp đến trung bình | Cao hơn, cần phấn dòng khác |
| Vị trí đầu nhụy so với bó nhị | Thường gần bó nhị, phấn dễ rơi lên | Ở một số dòng vươn cao hơn bó nhị |
| Biểu hiện khi thiếu phấn | Trái nhỏ hơn, ruột kém đầy | Đậu trái thấp, trái nhỏ, có khi rụng sớm |
Những đặc điểm này khác nhau giữa các dòng, kể cả trong cùng nhóm. Khi gặp một dòng thanh long mới, thông tin về khả năng tự thụ nên lấy từ nơi chọn tạo hoặc cung cấp giống có hồ sơ, đừng suy ra từ màu ruột.
Cũng vì khác biệt này mà ở nhiều vùng trồng ruột đỏ, nhà vườn quen việc chấm phấn bằng tay vào buổi tối. Thao tác cụ thể thuộc phần kỹ thuật canh tác, bài này chỉ dừng ở lý do sinh học.
Ở Việt Nam, ai ghé hoa thanh long
Những cánh đồng thanh long lớn của Việt Nam nằm ở vùng Hàm Thuận thuộc Lâm Đồng, vùng Châu Thành cũ thuộc Tây Ninh và vùng Chợ Gạo cũ thuộc Đồng Tháp. Ở đó, quan sát ban đêm cho thấy hoa thanh long có khách, nhưng ít đông đúc: bướm đêm, bọ cánh cứng nhỏ chui vào bó nhị, đôi khi dơi. Số liệu đo đếm có hệ thống về khách đêm của thanh long ở Việt Nam vẫn còn ít.
Khách đông hơn xuất hiện vào sáng sớm, khi hoa còn mở. Ong mật và ong không ngòi bay đến gom phấn trong khoảng một hai giờ đầu buổi sáng, trước khi cánh hoa khép. Vì bó nhị rất dày, ong gom được nhiều phấn trong một lần ghé, và khi bò qua lại có thể chạm các thuỳ đầu nhụy. Ở dòng ruột trắng tự thụ tốt, việc này bổ sung thêm phấn cho đầu nhụy vốn đã nhận phấn từ chính bó nhị. Ở dòng tự thụ kém, ong mang phấn giữa các trụ thanh long khác dòng có thể quan trọng hơn.
Ong không ngòi có lợi thế là hoạt động sớm và ở ngay trong vườn nếu tổ đặt gần, nhưng thân rất nhỏ so với bông hoa lớn, nên phần lớn thời gian chúng ở trong bó nhị gom phấn. Giống như ở sầu riêng, ong dú trên hoa thanh long là khách lấy phấn nhiều hơn trả phấn. Đóng góp thật sự của chúng chưa được đo rõ.
Ngoài ong, kiến cũng thường bò vào hoa thanh long để lấy mật tiết ra ở gốc bông và ở các vảy đài. Kiến ít di chuyển giữa các bông nên vai trò mang phấn không đáng kể, nhưng sự có mặt của chúng cho thấy hoa thanh long tiết mật cả bên ngoài, một đặc điểm phổ biến ở họ xương rồng.
Vì sao số hạt quyết định cỡ trái thanh long
Mỗi hạt là một noãn được thụ tinh. Bầu thanh long chứa rất nhiều noãn. Mỗi hạt phấn nảy mầm trên đầu nhụy và đến được noãn sẽ thụ tinh một noãn, noãn đó thành một hạt đen.
Hạt kích thích ruột phát triển. Phần ruột ăn được phát triển quanh các hạt nhờ tín hiệu nội tiết từ hạt đang lớn. Nhiều hạt nghĩa là nhiều nguồn tín hiệu, ruột phát triển đầy hơn.
Quan hệ đã được ghi nhận nhiều lần. Các nghiên cứu trên thanh long ở nhiều nước thường thấy trái nặng hơn đi kèm số hạt nhiều hơn, và trái thụ phấn chéo ở các dòng tự thụ kém thường lớn hơn trái tự thụ. Đây là lý do thụ phấn không chỉ quyết định có trái hay không, mà còn quyết định trái to hay nhỏ.
Phấn phải đủ nhiều. Vì bầu có rất nhiều noãn, một vài hạt phấn không đủ; đầu nhụy cần nhận một lượng phấn lớn để nhiều noãn cùng được thụ tinh. Đây là lý do khách mang phấn chéo như dơi, bướm nhân sư hoặc ong lớn có giá trị với các dòng tự thụ kém.
Không phải yếu tố duy nhất. Dinh dưỡng, nước, số trái trên trụ và thời tiết lúc nuôi trái cũng ảnh hưởng mạnh tới cỡ trái. Một trái nhỏ chưa chắc do thiếu phấn; cần bổ trái, nhìn mật độ hạt và so với trái to cùng đợt.
Thời tiết và đèn: những thứ hay bị nhầm với chuyện thụ phấn
Một số hiện tượng ở vườn thanh long liên quan tới hoa nhưng không phải chuyện thụ phấn, hoặc liên quan gián tiếp:
- Thắp đèn ban đêm là để kích thích cây ra hoa trái vụ, không phải để thu hút côn trùng thụ phấn. Ánh đèn có thể thay đổi hành vi một số côn trùng đêm, nhưng mục đích và tác dụng chính của nó là điều khiển ra hoa.
- Mưa lớn vào đêm hoa nở làm ướt phấn, phấn vón và trôi khỏi bó nhị, đầu nhụy ngập nước. Đêm hoa gặp mưa thường cho trái nhỏ hoặc không đậu, kể cả ở dòng tự thụ tốt.
- Trời quá nóng và khô ngay trước khi hoa nở có thể làm giảm sức sống hạt phấn.
- Hoa nở trái vụ vào mùa lạnh hơn, đêm dài hơn, có thể gặp ít côn trùng hơn vào buổi sáng.
- Một số bông rụng ngay ở giai đoạn nụ là chuyện sinh lý của cây, xảy ra trước khi có bất kỳ thụ phấn nào.
Câu hỏi còn bỏ ngỏ cho thanh long ở Việt Nam
Dù Việt Nam là một trong những nước trồng thanh long lớn trên thế giới, những câu hỏi cơ bản về khách thụ phấn của thanh long tại đây vẫn chưa có câu trả lời đầy đủ. Loài bướm đêm nào ghé hoa ở các vùng trồng chính? Dơi có còn ghé không, ở vùng nào, mức nào? Ong không ngòi bản địa góp được bao nhiêu so với ong mật? Những câu này cần quan sát ban đêm có hệ thống, bẫy ảnh và thí nghiệm bao túi hoa, những việc tốn công nhưng không quá khó.
Với người đọc là sinh viên, giáo viên hay người làm vườn thích quan sát, thanh long là đối tượng lý tưởng cho khoa học công dân: hoa to, nở đúng giờ, khách dễ nhìn bằng đèn pin đỏ. Ghi lại giờ hoa mở, khách ghé theo từng giờ, rồi theo dõi cỡ trái của những bông đã quan sát, sau vài mùa là có một bộ dữ liệu nhỏ mà hiện nay còn thiếu.
Khi quan sát ban đêm, nên dùng ánh đèn yếu, tốt nhất là đèn đỏ, vì nhiều côn trùng đêm ít nhạy với ánh đỏ và không bị thu hút hay xua đi bởi chính người quan sát. Đứng yên một chỗ trong vài phút trước khi đếm, ghi giờ, nhiệt độ ước chừng và có mưa hay không. Một quy trình gọn như vậy, lặp lại trên vài trụ ở các góc vườn, đáng tin hơn nhiều so với một lần đi dạo ngẫu nhiên.
Câu hỏi thường gặp
Hoa thanh long nở mấy giờ và khép lúc nào?
Hoa thường hé vào chiều tối, nở hoàn toàn trong vài giờ đầu đêm và bắt đầu khép khi nắng lên vào sáng hôm sau. Giờ cụ thể thay đổi theo mùa và thời tiết, vì vậy khách thụ phấn ban ngày chỉ có khoảng sáng sớm để ghé.
Thanh long ruột trắng có cần thụ phấn bằng tay không?
Phần lớn dòng ruột trắng trồng ở Việt Nam tự thụ phấn tốt, phấn từ bó nhị rơi lên đầu nhụy của chính bông đó, nên thường không cần chấm phấn bằng tay. Ong ghé vào sáng sớm bổ sung thêm phấn. Dòng ruột đỏ thì khác, nhiều dòng tự thụ kém.
Vì sao trái thanh long ruột đỏ hay nhỏ hơn ruột trắng?
Kích thước trái phụ thuộc vào giống và vào số hạt được thụ tinh. Nhiều dòng ruột đỏ tự thụ kém, nên nếu không có phấn từ dòng khác thì ít noãn được thụ tinh, ruột phát triển kém và trái nhỏ. Dinh dưỡng và nước cũng góp phần.
Ong dú có giúp thanh long to trái không?
Ong không ngòi ghé hoa thanh long vào sáng sớm, chủ yếu để gom phấn. Thân nhỏ so với bông hoa nên chúng ít khi chạm đầu nhụy một cách hiệu quả. Đóng góp của chúng có thể có nhưng chưa được đo rõ, không nên kỳ vọng tăng cỡ trái cụ thể.
Dơi có thụ phấn cho thanh long ở Việt Nam không?
Ở quê gốc châu Mỹ, dơi là khách thụ phấn của các loài thanh long. Ở Việt Nam có ghi nhận dơi ghé hoa nở đêm, nhưng mức độ ở từng vùng trồng chưa được khảo sát đầy đủ. Đây là một câu hỏi nghiên cứu còn bỏ ngỏ.
Mưa vào đêm hoa nở có làm hỏng trái không?
Mưa lớn làm phấn ướt, vón và trôi khỏi bó nhị, đầu nhụy ngập nước nên thụ phấn kém. Bông nở vào đêm mưa thường cho trái nhỏ hoặc không đậu, kể cả ở dòng tự thụ tốt. Trái đã đậu sau đó vẫn chịu ảnh hưởng của chăm sóc và thời tiết.