Ong không ngòi sống ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt: châu Mỹ từ Mexico xuống tới miền bắc Argentina, châu Phi phía nam Sahara và Madagascar, Nam Á, Đông Nam Á, nam Trung Quốc, New Guinea và miền bắc, miền đông nước Úc. Chúng hầu như vắng mặt ở châu Âu, Bắc Mỹ ngoài Mexico, Bắc Á và mọi vùng có mùa đông lạnh kéo dài. Phần lớn số loài tập trung ở châu Mỹ nhiệt đới.
Bản đồ phân bố này không chỉ là chuyện địa lý. Nó phản ánh cách ong không ngòi sinh sống: đàn sống quanh năm ở một chỗ, chia đàn rất chậm và gần, không có cơ chế trú đông như ong mật. Hiểu vì sao chúng dừng lại ở một đường ranh khí hậu cũng giúp lý giải vì sao Việt Nam, nằm trọn trong vùng nhiệt đới gió mùa, có nhiều loài ong không ngòi từ đồng bằng tới núi cao.
Bức tranh theo từng vùng
Bảng dưới tóm lược các vùng có ong không ngòi, ở mức xu hướng chung. Số loài cụ thể thay đổi theo từng bản rà soát nên không ghi con số chính xác.
| Vùng | Mức đa dạng | Nhóm tiêu biểu | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Châu Mỹ nhiệt đới | cao nhất thế giới | Melipona, Trigona, Scaptotrigona, Tetragonisca | lưu vực Amazon và rừng Đại Tây Dương ở Brazil có mật độ loài rất lớn |
| Châu Phi và Madagascar | thấp hơn hẳn | Meliponula, Hypotrigona, Dactylurina, Liotrigona | Madagascar có ong không ngòi nhưng ít loài |
| Nam Á và Đông Nam Á | khá cao | Tetragonula, Heterotrigona, Lepidotrigona, Homotrigona | đảo Borneo và bán đảo Mã Lai có nhiều chi |
| New Guinea và Úc | trung bình | Tetragonula, Austroplebeia | ở Úc tập trung ở miền bắc và dải bờ đông |
Điều đáng chú ý là các nhóm ở mỗi châu lục khác nhau khá rõ. Chi Melipona chỉ có ở châu Mỹ; nhiều chi châu Phi không có ở châu Á và ngược lại. Điều đó gợi ý rằng sau khi tách ra theo lịch sử trôi dạt lục địa, ong không ngòi ở từng vùng đã tiến hoá khá độc lập trong một thời gian dài.
Châu Mỹ: nơi ong không ngòi đa dạng nhất
Vùng nhiệt đới châu Mỹ chiếm phần lớn số loài ong không ngòi đã biết. Từ bán đảo Yucatán của Mexico qua Trung Mỹ, xuống lưu vực Amazon, rừng Đại Tây Dương ven biển Brazil, tới vùng Chaco khô hơn của Paraguay, Argentina, mỗi kiểu rừng có một tập hợp loài riêng. Ở đây có những loài to khoẻ như Melipona, những loài nhỏ xíu cỡ vài milimét, những loài làm tổ trong lòng đất, trong tổ mối, cả những loài kỳ lạ không đi lấy phấn hoa.
Châu Mỹ cũng là nơi nghề nuôi ong không ngòi có lịch sử ghi chép dài nhất, từ người Maya ở Yucatán tới các cộng đồng ở Brazil ngày nay. Brazil hiện là một trong những nước có nhiều nghiên cứu về ong không ngòi nhất, từ phân loại, thụ phấn tới chất lượng mật.
Về phía bắc, ong không ngòi dừng lại trong lãnh thổ Mexico. Về phía nam, chúng xuống tới vùng cận nhiệt của Argentina và Uruguay. Đó gần như là ranh giới nơi mùa đông bắt đầu đủ lạnh để một đàn nhỏ không giữ nổi nhiệt.
Trên các đảo vùng Caribe cũng có ong không ngòi, nhưng số loài ít hơn đất liền, đúng với quy luật chung là đảo xa đất liền thường nghèo loài hơn. Với một nhóm ong chia đàn chậm và gần như ong không ngòi, việc vượt biển để lập quần thể mới là chuyện rất hiếm, nên mỗi đảo thường chỉ có vài loài, có khi là loài riêng không thấy ở nơi khác.
Châu Phi: ít loài nhưng nhiều kiểu tổ lạ
So với châu Mỹ, châu Phi có số loài ong không ngòi ít hơn nhiều, chủ yếu ở vùng rừng mưa Tây và Trung Phi, rải rác ở savan và vùng ven biển Đông Phi. Một số nhà nghiên cứu cho rằng các giai đoạn khô hạn trong lịch sử khí hậu châu lục này đã thu hẹp rừng nhiệt đới nhiều lần, làm nhiều dòng ong không ngòi biến mất. Đây là giả thuyết, chưa phải kết luận chắc chắn.
Dù ít loài, châu Phi có những kiểu tổ đáng chú ý. Chi Dactylurina làm tổ treo lộ thiên dưới cành cây, với các bánh tổ dựng đứng hai mặt, nhìn từ xa hơi giống tổ ong mật. Một số loài làm tổ dưới đất hoặc trong tổ mối. Chi Hypotrigona gồm những con ong rất nhỏ, làm tổ trong các hốc hẹp, kể cả hốc tường nhà.
Ở Madagascar có ong không ngòi thuộc chi Liotrigona, với số loài ít. Ở nhiều nước Đông Phi, mật ong không ngòi được dùng trong đời sống truyền thống và có những dự án nhỏ đưa đàn từ rừng về nuôi gần nhà, nhưng quy mô vẫn khiêm tốn so với nghề nuôi ong mật.
Châu Á – Úc: từ Ấn Độ tới bờ đông nước Úc
Ở phía đông bán cầu, ong không ngòi trải dài trên một vùng rộng với những đặc điểm sau:
- Tại Nam Á, chúng có ở Ấn Độ, Sri Lanka, Bangladesh và chân dãy Himalaya phía nam, chủ yếu thuộc chi Tetragonula.
- Đông Nam Á là vùng đa dạng của châu lục, với nhiều chi trên bán đảo Mã Lai, Borneo, Sumatra; Thái Lan, Lào, Campuchia, Việt Nam, Myanmar, Philippines, Indonesia đều có ong không ngòi.
- Ở Trung Quốc, chúng chủ yếu có mặt ở các tỉnh phía nam ấm áp như Vân Nam, Quảng Tây, đảo Hải Nam.
- New Guinea và các đảo lân cận có nhiều loài Tetragonula, phần lớn còn ít được nghiên cứu.
- Tại Úc, ong không ngòi sống ở miền bắc và dải bờ biển phía đông, xuống phía nam tới khoảng bang New South Wales; vùng phía nam lạnh hơn và vùng sa mạc trung tâm gần như không có.
- Nhật Bản, Hàn Quốc, miền bắc Trung Quốc và châu Âu không có ong không ngòi bản địa trong tự nhiên ngày nay.
Việt Nam nằm giữa vùng này nên có nhiều chi cùng lúc, từ những loài làm tổ trong hốc cây ở rừng thấp tới những loài tí hon trong khe đá. Chi tiết các chi ghi nhận ở nước ta được trình bày ở danh mục riêng về các loài ong không ngòi Việt Nam.
Vì sao ong không ngòi không vượt qua được vùng lạnh
Không có cơ chế trú đông kiểu ong mật. Ong mật vùng ôn đới sống qua mùa đông bằng cách tụ thành một khối chặt, rung cơ ngực để sinh nhiệt và ăn kho mật lớn trữ từ mùa hè. Đàn ong không ngòi nhỏ hơn, kho mật thường ít hơn, và không có tập tính tụ khối sinh nhiệt mạnh tương đương. Nhiều loài giảm mạnh hoạt động khi trời xuống dưới khoảng mười mấy độ C.
Chia đàn chậm và gần. Đàn ong không ngòi chỉ chia ra một đàn con sau khi đã chuẩn bị sẵn tổ mới ở gần, đàn con còn lệ thuộc tổ mẹ một thời gian. Ong chúa già bụng to không bay được. Cách sinh sản này làm cho mỗi thế hệ chỉ lan ra một khoảng ngắn, nên việc mở rộng vùng sống lên các vĩ độ cao diễn ra rất chậm.
Cần nguồn hoa quanh năm. Vì sống liên tục ở một chỗ, đàn cần hoa trong phần lớn các tháng. Vùng có mùa đông dài không có hoa là vùng rất khó cho một đàn nhỏ.
Lịch sử khí hậu. Hoá thạch cho thấy ong không ngòi từng sống ở châu Âu trong những thời kỳ địa chất ấm hơn. Khi khí hậu lạnh dần, chúng biến mất khỏi vùng này. Như vậy ranh giới hôm nay là kết quả của cả sinh học lẫn biến đổi khí hậu trong hàng triệu năm.
Ngay trong vùng nhiệt đới, độ cao và mùa khô cũng vẽ ranh giới
Bản đồ theo châu lục dễ gây ấn tượng rằng cứ ở vùng nhiệt đới là có ong không ngòi ở khắp nơi. Thực tế, trong cùng một nước, sự phân bố còn bị chi phối bởi độ cao, độ dài mùa khô và lượng rừng còn lại. Lên núi cao, nhiệt độ ban ngày và ban đêm đều hạ; số loài ong không ngòi thường giảm dần theo độ cao, nhường chỗ cho những nhóm ong chịu lạnh tốt hơn như ong nghệ. Ở vùng khô hạn, nơi hoa chỉ nở rộ trong một mùa ngắn, chỉ những loài biết trữ đủ mật và phấn mới trụ được qua tháng thiếu hoa.
Ở những vùng mà rừng tự nhiên đã bị thay bằng cánh đồng một loại cây, ong không ngòi thường chỉ còn bám ở các mảng rừng nhỏ, hàng cây cổ thụ, nghĩa địa có cây lớn, vườn nhà lâu năm, nơi còn hốc cây để làm tổ. Bản đồ phân bố trong sách vì vậy là bản đồ "có thể có mặt", không có nghĩa là bạn sẽ gặp chúng ở mọi điểm trên bản đồ đó.
Với Việt Nam, điều này giải thích vì sao người ở đồng bằng Nam Bộ, Đông Nam Bộ gặp ong dú quanh vườn khá thường xuyên, trong khi ở vùng núi cao phía Bắc, nơi mùa đông có những đợt rét đậm, số loài và mật độ thấp hơn, chủ yếu ở các thung lũng ấm. Nhận xét này mang tính xu hướng; muốn biết chính xác một vùng có loài nào cần khảo sát thực địa và định loại mẫu.
Ong không ngòi được đưa đi nơi khác có sống được không
Khác ong mật phương Tây đã được con người mang đi khắp thế giới, ong không ngòi rất hiếm khi được di chuyển xa khỏi vùng tự nhiên của chúng. Một phần vì chúng khó sống ở khí hậu lạnh, một phần vì nhiều nước kiểm soát chặt việc nhập động vật sống để tránh mang theo dịch hại và loài xâm hại.
Trong cùng một vùng khí hậu, việc chuyển đàn giữa các nơi cũng đặt ra câu hỏi bảo tồn. Một loài vốn chỉ sống ở một đảo khi được mang sang đảo khác có thể cạnh tranh với ong bản địa, mang theo ký sinh, hoặc lai với quần thể địa phương nếu hai bên gần nhau về di truyền. Vì vậy giới nghiên cứu thường khuyến nghị nuôi các loài bản địa của chính vùng đó.
Với người đọc ở Việt Nam, điều này có ý nghĩa thực tế: đàn ong không ngòi rao bán từ nơi xa có thể là loài khác với ong ở địa phương bạn. Trước khi mang đàn đi xa, bạn nên tìm hiểu quy định kiểm dịch và hỏi cơ quan chuyên môn về nông nghiệp, môi trường của tỉnh, đồng thời cân nhắc tác động tới ong hoang dã quanh vùng.
Câu hỏi thường gặp
Châu Âu có ong không ngòi không?
Ngày nay châu Âu không có ong không ngòi bản địa sống trong tự nhiên. Hoá thạch trong hổ phách cho thấy chúng từng có mặt ở đây trong những thời kỳ khí hậu ấm hơn rất nhiều so với hiện tại, rồi biến mất khi khí hậu lạnh dần.
Ong không ngòi có ở Nhật Bản hay Hàn Quốc không?
Không có ong không ngòi bản địa sống trong tự nhiên ở Nhật Bản và Hàn Quốc vì mùa đông ở hai nước này quá lạnh với một đàn ong nhỏ không có cơ chế trú đông. Ở châu Á, chúng chủ yếu sống từ nam Trung Quốc trở xuống.
Nước nào có nhiều loài ong không ngòi nhất?
Các bản rà soát đều cho thấy châu Mỹ nhiệt đới có nhiều loài nhất, trong đó Brazil thường được nhắc là nước có số loài rất lớn nhờ diện tích rừng Amazon và rừng Đại Tây Dương. Con số cụ thể thay đổi theo từng công trình phân loại.
Vì sao châu Phi ít loài ong không ngòi hơn châu Mỹ?
Chưa có câu trả lời chắc chắn. Một giả thuyết phổ biến cho rằng rừng nhiệt đới châu Phi đã nhiều lần bị thu hẹp trong các giai đoạn khô hạn của lịch sử khí hậu, làm nhiều dòng ong không ngòi biến mất. Việc khảo sát chưa đầy đủ cũng có thể làm con số thấp hơn thực tế.
Việt Nam có nằm trong vùng phân bố của ong không ngòi không?
Có. Việt Nam nằm trọn trong vùng nhiệt đới gió mùa của Đông Nam Á, nơi ong không ngòi khá đa dạng. Nhiều chi đã được ghi nhận ở nước ta, từ đồng bằng tới rừng núi, với những tên dân gian như ong dú, ong muỗi, ong đen.
Có nên mua đàn ong không ngòi từ vùng xa về nuôi không?
Nên thận trọng. Đàn từ nơi khác có thể là loài không có ở địa phương, mang theo ký sinh hoặc cạnh tranh với ong bản địa. Bạn nên ưu tiên loài sẵn có quanh vùng và hỏi cơ quan chuyên môn của tỉnh về quy định trước khi vận chuyển đàn đi xa.