Mãng cầu méo trái chủ yếu vì nhiều lá noãn trong một bông không được thụ phấn đầy đủ, và lý do sâu xa nằm ở cấu tạo hoa: đầu nhụy chín và hết nhận phấn trước khi nhị của chính bông đó tung phấn. Mỗi trái mãng cầu là hàng chục, có khi hàng trăm lá noãn dính lại; lá noãn nào được thụ tinh sẽ có hạt và múi đầy, lá noãn nào không được thụ tinh thì nhỏ, cứng, làm trái lệch về một phía.
Khách thụ phấn tự nhiên của mãng cầu là bọ cánh cứng nhỏ chui vào buồng hoa, không phải ong. Hoa không tiết mật, cánh hoa dày khép thành buồng kín, nên ong mật và ong không ngòi ít khi giúp được. Đó là lý do ở nhiều vùng trồng mãng cầu, đặc biệt là các giống lai như na Đài Loan, người ta quen chấm phấn bằng tay. Bài này giải thích cơ chế, áp dụng cho mãng cầu ta (na), mãng cầu xiêm và các giống lai cùng chi.
Trái mãng cầu là một chùm lá noãn dính nhau
Nhìn từ ngoài, trái mãng cầu ta có những mắt nổi tròn, trái mãng cầu xiêm có những gai mềm. Mỗi mắt hoặc mỗi gai tương ứng với một lá noãn của bông hoa ban đầu. Một bông mãng cầu có rất nhiều lá noãn nằm sát nhau trên một đế hoa hình nón, mỗi lá noãn có đầu nhụy riêng và một noãn riêng. Sau thụ phấn, các lá noãn lớn lên, dính liền nhau và cùng với đế hoa tạo thành cái mà nhà thực vật gọi là quả kép.
Hệ quả trực tiếp của cấu tạo này: mỗi lá noãn cần một hạt phấn riêng thụ tinh cho noãn của nó. Một bông có trăm lá noãn cần trăm hạt phấn nảy mầm thành công trên trăm đầu nhụy nhỏ. Nếu chỉ nửa số đầu nhụy nhận phấn, chỉ nửa trái phát triển đầy đủ, nửa kia còn nhỏ, cứng và không có hạt. Trái méo, một bên phình to, một bên móp, là dấu vết thấy được của việc thụ phấn không đều.
Cùng nguyên lý này giải thích vì sao trái mãng cầu to thường nhiều hạt. Hạt là dấu hiệu lá noãn đã thụ tinh, và thịt múi phát triển quanh hạt. Người ăn mong ít hạt, nhưng ở mãng cầu, ít hạt thường đi kèm trái nhỏ hoặc méo.
Đế hoa, phần lõi trắng ở giữa trái, cũng phát triển theo tín hiệu từ các lá noãn đã thụ tinh quanh nó. Vì vậy ở trái méo, lõi thường cong lệch về phía múi đầy, điều dễ thấy khi bổ dọc.
Một bông hoa mãng cầu qua hai pha
Hoa mãng cầu thuộc kiểu nhụy chín trước: đầu nhụy sẵn sàng nhận phấn trước, rồi mới tới lượt nhị tung phấn. Mốc thời gian dưới đây là khung tương đối, thay đổi theo loài, giống và độ ẩm không khí.
| Giai đoạn | Cánh hoa | Đầu nhụy | Nhị |
|---|---|---|---|
| Nụ sắp nở | Ba cánh dày khép chặt | Chưa nhận phấn | Đóng |
| Pha cái | Hé ra, tạo khe hở vào buồng hoa | Ẩm, dính, nhận phấn tốt | Chưa tung phấn |
| Chuyển pha | Mở rộng hơn | Khô dần, mất khả năng nhận phấn | Bắt đầu nứt |
| Pha đực | Mở rộng, sắp rụng | Đã hết nhận phấn | Tung phấn nhiều, phấn rơi xuống đáy buồng |
Đọc bảng sẽ thấy vấn đề: khi bông có phấn thì đầu nhụy của chính nó đã hết nhận. Một bông mãng cầu gần như không thể tự thụ phấn cho chính nó, mà cần phấn của một bông khác đang ở pha đực, mang tới đúng lúc bông này ở pha cái.
Khoảng cách giữa hai pha thường tính bằng giờ đến hơn một ngày. Trên cùng một cây, các bông nở lệch nhau nên lúc nào cũng có bông pha cái cạnh bông pha đực, phấn trong cùng cây vẫn dùng được nếu có khách chuyển giúp.
Khách thụ phấn tự nhiên: bọ cánh cứng nhỏ
Buồng hoa là chỗ trú. Ba cánh hoa dày của mãng cầu khép thành một buồng gần kín, bên trong ấm và ẩm. Những con bọ cánh cứng nhỏ, thường thuộc họ bọ hút nhựa, chui vào buồng để trú, ăn mô cánh hoa và phấn.
Đi theo mùi. Hoa ở pha cái toả mùi nhẹ, hơi giống trái chín lên men, hấp dẫn đúng nhóm bọ quen ăn trái cây chín rụng. Đó cũng là lý do vườn có nhiều trái rụng thối thường có nhiều bọ này.
Mang phấn từ bông đực sang bông cái. Bọ ở trong bông pha đực dính đầy phấn, khi bông đó tàn chúng bay sang bông khác đang ở pha cái, bò qua các đầu nhụy và để lại phấn. Hành trình này khớp gần như hoàn hảo với cơ chế nhụy chín trước.
Số lượng quyết định. Một bông cần rất nhiều hạt phấn trên rất nhiều đầu nhụy. Vài con bọ thì chỉ phủ được một phần, vì thế ở vườn ít bọ, trái méo phổ biến. Mật độ bọ lại phụ thuộc vào độ ẩm, nguồn thức ăn, mùa vụ, và cả thuốc phun trong vườn.
Vì sao ong mật và ong không ngòi ít giúp được mãng cầu
Hoa mãng cầu không tiết mật. Thứ duy nhất hấp dẫn ong là phấn ở pha đực. Ong mật và ong không ngòi có thể ghé để gom phấn, nhưng chúng ít khi vào bông ở pha cái, vì bông pha cái không có gì để lấy. Như vậy, ong mang phấn đi nhưng hiếm khi đặt phấn lên đúng đầu nhụy đang chờ.
Thêm nữa, buồng hoa khép chặt ở pha cái, khe hở đủ cho bọ nhỏ bò vào nhưng không mời gọi ong đáp xuống. Ong không ngòi đủ nhỏ để chui vào, nhưng tập tính của chúng là đi tìm thức ăn ở nơi có phấn hoặc mật, không phải chui vào buồng tối của bông chưa có phấn. Đôi khi người ta thấy ong dú bò trên hoa mãng cầu đang tàn để gom phấn còn sót lại, nhưng đó là lúc đầu nhụy đã hết nhận.
Đây là một ví dụ rõ cho nguyên lý chung: không phải hoa nào có ong ghé cũng là hoa ong thụ phấn. Đặt tổ ong dú trong vườn mãng cầu không có cơ sở để kỳ vọng cải thiện đậu trái, và nếu trái méo nhiều thì nên nhìn sang chuyện bọ cánh cứng, độ ẩm và thao tác chấm phấn, những thứ trực tiếp hơn.
Độ ẩm và thời tiết: vì sao mùa khô hay nhiều trái méo
Mãng cầu là cây chịu hạn, nhưng hoa thì nhạy cảm với không khí khô. Những yếu tố thường được ghi nhận:
- Không khí khô làm đầu nhụy mất độ ẩm nhanh, rút ngắn pha cái. Bông chỉ có vài giờ ngắn ngủi để nhận phấn trước khi khô.
- Gió nóng làm phấn khô nhanh và giảm sức sống của hạt phấn.
- Bọ cánh cứng nhỏ cần môi trường ẩm, mật độ của chúng thường thấp vào giữa mùa khô.
- Mưa to đúng lúc hoa nở cũng gây hại, làm ướt và rửa phấn, nhưng nhìn chung độ ẩm vừa phải trong không khí có lợi cho hoa mãng cầu hơn là khô gắt.
- Ở các vùng trồng mãng cầu trên đất khô như vùng chân núi Bà Đen ở Tây Ninh hay vùng đá vôi Chi Lăng ở Lạng Sơn, nhà vườn hay nhận thấy đợt hoa gặp những ngày ẩm cho trái tròn đều hơn.
- Ngược lại, những vườn có tán che, gốc phủ rơm rác ẩm, có chỗ cho bọ trú và sinh sản, thường giữ được bầy bọ thụ phấn ổn định hơn vườn trống trải, đất trơ.
Những quan sát trên là nguyên lý chung từ sinh học hoa; mức ảnh hưởng ở từng vùng chưa có số đo công bố rộng. Ghi lại thời tiết những ngày hoa nở và tỷ lệ trái méo của đợt đó là cách tự kiểm chứng tốt nhất.
Mãng cầu ta, mãng cầu xiêm và giống lai: khác gì về thụ phấn
Mãng cầu ta, tức na, và mãng cầu xiêm cùng chi nhưng khác loài. Cả hai đều có hoa nhụy chín trước và đều phụ thuộc bọ cánh cứng, nhưng mãng cầu xiêm có hoa to hơn, cánh dày hơn, buồng hoa kín hơn. Trái mãng cầu xiêm rất to, nhiều lá noãn, nên càng dễ thấy méo khi thụ phấn thiếu.
Các giống lai trong chi, như loại mà người trồng thường gọi là na Đài Loan, được chọn vì trái to, ít hạt, thịt dày. Hoa của chúng cũng nhụy chín trước, và vì trái to nên số đầu nhụy cần phủ phấn rất lớn. Đó là lý do chấm phấn bằng tay gần như là thao tác thường quy ở những vườn trồng giống lai.
Thao tác thu phấn và chấm phấn thuộc phần kỹ thuật canh tác, không bàn ở đây. Điều đáng hiểu là vì sao người ta phải làm: bông không tự thụ được, khách tự nhiên không đủ dày, và trái to thì cần phấn trên mọi đầu nhụy.
Có một điểm thú vị về tiến hoá: chi mãng cầu thuộc một họ thực vật được xem là cổ trong cây có hoa, và kiểu thụ phấn nhờ bọ cánh cứng cũng được nhiều nhà thực vật học coi là một kiểu thụ phấn cổ, có trước khi ong trở nên phổ biến. Hoa mãng cầu với buồng kín, cánh dày, không mật, mùi trái lên men là một bông hoa "nói chuyện" với bọ chứ không phải với ong.
Đọc một trái mãng cầu méo như đọc một bản ghi
Một trái mãng cầu đã chín là một bản ghi khá chính xác về đêm hoa của nó. Bổ đôi trái theo chiều dọc, bên phình to sẽ thấy múi đầy đặn có hạt đen, bên móp sẽ thấy múi nhỏ, cứng, không có hạt hoặc hạt lép. Đếm tỷ lệ múi có hạt trên tổng số múi cho một ước lượng thô về mức thụ phấn của bông đó.
Làm phép đếm này trên vài chục trái trong cùng một đợt, rồi so với đợt khác có thời tiết khác, là một cách quan sát rẻ mà có thông tin. Nếu trái méo tập trung ở những cây cuối hướng gió, ở đợt hoa giữa mùa khô, hay ở góc vườn vừa phun thuốc, đó là gợi ý tốt về nguyên nhân.
Cũng cần nhớ trái méo không chỉ do thụ phấn. Sâu chích, bệnh thán thư trên trái non, trái nằm cấn vào cành đều làm biến dạng. Nhưng dấu hiệu múi không hạt ở phần móp là đặc trưng của thụ phấn thiếu, khó nhầm với nguyên nhân khác.
Với người dạy sinh học, trái mãng cầu là một giáo cụ hiếm có: chỉ cần một con dao, học sinh nhìn thấy trực tiếp mối liên hệ giữa thụ phấn, thụ tinh, hạt và sự phát triển của thịt quả, điều mà sách giáo khoa thường chỉ vẽ bằng sơ đồ.
Câu hỏi thường gặp
Hoa mãng cầu có tự thụ phấn được không?
Gần như không trong cùng một bông, vì đầu nhụy chín và hết nhận phấn trước khi nhị của bông đó tung phấn. Phấn từ bông khác trên cùng cây vẫn dùng được, miễn là có khách hoặc người chuyển phấn đúng lúc bông nhận ở pha cái.
Đặt ong dú trong vườn mãng cầu có giúp đậu trái không?
Ít có cơ sở. Hoa mãng cầu không có mật, buồng hoa khép ở pha cái, nên ong hiếm khi vào đúng bông đang chờ phấn. Khách thụ phấn tự nhiên là bọ cánh cứng nhỏ, và ở nhiều vườn người ta còn phải chấm phấn bằng tay.
Vì sao trái mãng cầu to thường nhiều hạt?
Mỗi hạt là dấu hiệu một lá noãn đã được thụ tinh, và thịt múi phát triển quanh hạt. Trái có nhiều lá noãn được thụ tinh thì nhiều múi đầy, trái to và tròn. Trái ít hạt thường do thụ phấn thiếu, đi kèm trái nhỏ hoặc méo.
Bọ cánh cứng trong hoa mãng cầu có hại cây không?
Những con bọ nhỏ trong buồng hoa ăn một phần mô cánh hoa và phấn, nhưng chính chúng là khách thụ phấn tự nhiên của mãng cầu. Một số loài cùng họ có thể hại trái chín, nên cần nhận diện đúng trước khi quyết định có diệt hay không.
Mãng cầu xiêm có méo trái nhiều hơn mãng cầu ta không?
Trái mãng cầu xiêm to và có rất nhiều lá noãn, nên chỉ cần một phần không được thụ phấn là trái lệch rõ. Vì vậy hiện tượng méo thường dễ thấy hơn ở mãng cầu xiêm, dù cơ chế thụ phấn của hai loài giống nhau.
Thời tiết khô có làm mãng cầu đậu trái kém không?
Có xu hướng như vậy. Không khí khô làm đầu nhụy mất độ ẩm nhanh, rút ngắn thời gian nhận phấn, đồng thời bọ cánh cứng thụ phấn ít hơn trong mùa khô gắt. Mưa to đúng lúc hoa nở cũng có hại vì rửa trôi phấn.